Acu năl tươc  râu a chịm Chơ-rao năc đhị thơ ca tơợ bêl dzợ lươt học....

T’ngay học phổ thông, sách trích giảng văn học đươi coh nhà trường, c’năt văn hóa cách mạng, vêy tác phẩm “Bài ca chim Ch’rao” âng ma nưih xră thơ Thu Bồn. T’ngay đêêc, a cu chăp kiêng trường ca n’nâu tu pa căh râu pr’ăt tr’mông âng Tây Nguyên tu cơnh đêêc âi nưl lưch đợ trích đoạn, cơnh n’nâu a hay năl trường ca “ Nước non ngàn dặm” âng ma nưih xră thơ Tố Hữu cơnh đêêc....

“....“ A chịm Ch’rao ơi, chào a chịm ớ

Acoon a chịm căh ha mơ tr’pac c’bhuh

A chịm tươc lâng ha rêê, lâng crnag ha xa xul

Chô đơơng râu bhui har tươc zâp vel bhươl...

Chịm Ch’rao ơi, chô păr ooy vel ngoop ngap

Xay truih xa nay ta u loom lươt prang zâp ooy

  Măt t’ngay âin dzool tr’clá p’răng

Crâng Tây tr’ang oih bhưưng ang...”

  Đhị bấc vần thơ  n’năc, râu a chịm ch’rao âi bơơn nhà thơ Thu Bồn ha dưr dal c’leh đoọng ha loom grơơ âng c’bhuh apêê acoon coh Tây Nguyên muy loom  ting cách  mạng, zêl pruh a rập,  pa chô acoon ma nưih, pa chô vel đong... T’ngay n’năc, công âi 10 c’moo âi....

Tơợp c’moo 2008, k’đhơợng ta la quyết định lâng bơr pêê râu boop p’rá p’too moon âng Bh’cộ Đài P’rá Việt Nam (VOV) moọt Đà Nẵng, k’đhơợng bhrợ Cơ quan đhị zr’lụ miền Trung, moon la lua,  lâh mơ t’bhlâng, a cu căh âi năl cơnh a đay vêy bhrợ đợ bh’rợ pa xul t’ruih a coon coh coh zr’lụ ng’cơnh. Vel đong miền Trung n’juôi dal, k’rơ bhâu cây số, cơnh lâng 9 tỉnh, tơợ Quảng Bình tước Khánh Hòa, vêy z’zăng bâc acoon coh ăt ma mông, cơnh đêêc năc chơơih pay acoon c’oh n’đoo?

Cr’noọ bh’rợ năc đhêêng dưr vaih p’rông bêl ting ch’mêệt lêy ty âng cơ quan tơợ ma nưih bhrợ bh’cộ l’lăm, lâng boop p’rá âng muy bơr đồng nghiệp đh’rưah lâng ma nưih vêy âi năl ghit ooy apêê acoon coh coh vel đong, đoọng lươt tươc quyết định chơơih pay p’rá Cơ Tu. Ch’mêệt lêy, ma nưih Cơ Tu vêy bâc ma nưih lâh, lâng râu cr’đơơng âng apêê đoo z’zăng bhưah liêm lâng apeê acoon côh n’lơơng coh zr’lụ cơnh Giẻ Triêng, Pa Cô, Vân Kiều ... P’xoọng cớ, p’rá Cơ Tu âi ting bơơn La-tinh l’lăm đêêc, tu cơnh đêêc vêy buôn bặ ha bh’rợ bhrợ t’ruih pa xul...

Vêy muy cơnh năl l’lăm, n’đhang cậ bhrợ bhr’lậ loom t’bhlâng coh cu bêl chơơih pay p’rá n’nâu, năc đoo loom chăp kiêng văn hoc tơợ apêê tác phẩm Bài ca Chim Ch’rao âng Thu Bồn lâng Nước non ngàn dặm âng Tố Hữu. T’ruh âng ma nưih xră thơ Tố Hữu coh trường ca âng đay pa căh ghit, năc đoo loom luônh chăp nhêr lâng loom grơơ âng đha nuôr vel Rô, muy vel âng ma nuih Cơ Tu coh chr’hoong Giằng ( Quảng Nam), muy loom ting cách mạng, âi p’lơơp, zư lêy t’cooh lâng đồng chí Huỳnh Ngọc Huệ z’lâh lâng râu chơơc lêy âng rập Pháp, bêl bơr a nhi đoo dưr mut tơợ đong tù Đăk Glei moot c’moo 1942 đoọng t’bhlâng bhrợ cách mạng....

Xang n’năc, bêl ra văng pa xul p’rá Cơ Tu, a cu lâng apêê đồng nghiệp coh VOV miền Trung veye pr’đơợ tr’lum lâng đha nuôr Cơ Tu, pa bhlâng nắc đợ ma nưih năl bâc ooy văn hóa đhr’niêng cr’bưn Cơ Tu cơnh t’cooh A rât Hơn, Chủ tịch Hội Khuyến học chr’hoong Tây Giang, muy cha nắc vêy bh’rợ k’rong zư đơc lâng p’too pa choom p’rá Cơ Tu lâng t’cooh Bhriu Liếc, Chủ tịch UBND chr’hoong Tây Giang, ma nưih xra bhrợ ta la bha ar Từ điển văn hóa đhr’niêng bh’rợ Cơ Tu, năc bơơn năl, ma nuih Cơ Tu pa bhlâng chăp hơnh nhà thơ Thu Bồn, ma nưih ca coon bhriêl g’lăng âng vel đong tỉnh Quảng Nam đay, lâng apêê đoo moon, trường ca Bài ca chim ch’rao nắc xră ooy đha nuôr Cơ Tu ăt ma mông coh zr’lụ Hiên, Giằng, Quảng Nam lâng vêy zr’lụ Nam Đông, A Lưới âng Thừa Thiên Huế... Cơnh lâng c’la cu, loom luônh chăp hơnh n’năc, bhrợ pa dưr loom t’’bhlâng xơợng bhrợ lâng pa xul t’ruih p’rá Cơ Tu coh sóng k’tiêc k’ruung!...

A zi âi bơơn t’moot 4 cha năc pa bhrợ ( 2 n’jưih, 2 n’đil) ma nưih Cơ Tu coh apêê chr’hoong Đông Giang, Nam Giang. Râu k’đhap năc, ma nưih Cơ Tu ma mông coh apêê zr’lụ la lay đhị năc p’ra công vêy cơnh la lay, cơnh đêê, ng’cơnh choom đoọng zâp ngai đha nuôr Cơ Tu lâng muy bơr apêê acoon coh n’lơơng năl p’rá Cơ Tu cơnh Giẻ  Triêng, Pa Cô, Vân Kiều... công choom xơợng t’ruih n’nâu đhị bele apêê đoo căh vêy vêy t’ruih la lay âng đay. A zi âi đơơng âng apêê a đhi đâc ooy thị trấn Prao, chr’hoong Đông Giang ga vơh t’cooh A rât Hơn, muy cha năc năl ghit p’rá Cơ Tu, âi vêy looih bh’rợ pa choom đoọng p’rá năc pa choom đoọng t’c’xêê. A zi bơơn năl ha bh’rợ đoọng apêê a đhi choom ma mông coh môi trường văn hóa đhr’niêng cr’bưn âng đay nắc đoo chr’năp, đoọng tơợ tr’nơơp, năl cơnh pa căh c’leh liêm acoon coh đay coh bh’nơơn báo chí. Xang n’năc, bh’rợ chơơih pay  đh’nơc phát thanh viên, bhrợ pa dưr lang đớc đh’nơc c’năt t’ruih, pr’hat xa nul, ng’cơnh choom crêê cơnh âng đha nuôr Cơ Tu....

Cơnh đêêc năc, c’rơ âng VOV miền Trung, râu t’bhlâng âng c’la apêê a đhi, râu zooi đoọng âng vel đong lâng apêê đơn vị chức năng âng VOV, bơơn pa chô dưm liêm choom, bêl t’ngay 15/9/2009, t’ruih pa xul p’rá Cơ Tu g’luh tr’nơơp bơơn pa xul coh Đài P’rá Việt Nam. Crêê giờ phut, xa nul t’nil t’ruih pa xul p’rá Cơ Tu dưr đơơr, lâng boóp chào âng apêê phát thanh viên Cơ Tu g’luh tr’nơơp chào đha nuôr Cơ Tu ma nuih xơợng đài ch’ngai đăn dưr đơơr bhrợ ha đhi noo zi coh phòng máy kỹ thuật pa xul hơnh mơ hooi đac măt... Xang n’năc mị n’đăh, Bà Nà lâng văn phòng cơ quan đhị TP. Đà Nẵng p’têệt điện thoại, xay truih đh’rưah xa nul mị n’đăh zêng liêm, loom luônh hơnh deh căh cơnh bêl làn sóng pa xul p’rá Cơ Tu cơnh apêê n’năng a chịm ch’rao păr cha vê prang plêêng, đhị bha lang ha rêê đhuôch lâng vel bhươl Cơ Tu xay truih xa nay bhui har....

K’noọ muy c’xêê, moot t’ngay 12/10/2009, Bhiệc bhan xay moon pa xul t’ruih p’rá Cơ Tu la lua năc âi dưr vaih r’rộ r’răm đhị Đà Nẵng, vêy râu ting pâh âng apêê cơ quan, chính quyền vel đong, pa bhlâng năc bâc ma nưih xơợng đài Cơ Tu năc tơợ vel bhươl ch’ngai bha dăh chô ooy xuôi.... đha nuôr bhui har căh cơnh, bêl xơợng p’rá acoon coh đay coh làn sóng k’tiêc k’ruung, hơnh déh làn sóng –n’năng a chịm chơ rao tơợ đâu zâp t’ngay chô păr tươc zâp đong dh’rơơng âng vel Cơ Tu.... Cơnh lâng ma nưih bhrợ bh’rợ zi, mr’cơnh loom luônh, dzợ đơơng âng chr’năp, a coon g’luh 12 âng Hệ pa xul p’rá acoon coh VOV4 âi dưr vaih!....

Đơơh bhlâng, năc đhêêng t’mêê bêl đâu, năc âi lâh 10 c’moo đanh. Mơ đêêc zr’năh k’đhap, công z’lâh zâp râu, bêl đài pa xul năc pa tơơi tơợ bôl da ding Bà Nà, đơc đoọng k’tiêc ha dự án pa dưr du lịch zr’lụ, đoọng chô ooy bôl da ding Sơn Trà, căh vêy râu dal... Hơnh lâh mơ cơ, apêê dha đhâm c’mâr Cơ Tu dzợ t’ngay t’mêê căh năl râu rị chô lâng phố bhrợ phát thanh viên, nâu câi âi ặ dưr xrông pâ, vêy zâp bằng cấp, năl bhrợ têng lâng bâc ngai căh muy năc phát thanh viên a năm, năc dzợ dưr vaih bêệ toong x’ră la lua choom.

Brương tr’nu, ting c’lâng pr’đơợ t’mêê, phát thanh hiện đại, bâc cơnh, bâc pr’đơợ đoọng crêê lâng công nghệ 4.0, p’rá Cơ Tu công cơnh pa zêng t’ruih acoon côh VOV4 zêng bhrợ t’vaih p’xoọng trang điện tử, xăl đoọng ha cánh sóng, kỹ thuật internet đơơng âng apêê t’ruih  acoon coh dưr păr ch’ngai zâp ooy, tươc lâng ting cha năc lâng pr’đơợ âng đay.

Ơi, apêê Alăng Lợi, Vơnich Oang, Alăng Kim Cương, Hôih Nhàn, Aviết Sĩ, apêê pr’zơc năc âi vaih đợ n’năng a chịm Ch’rao âng crâng ca coong, âng vel bhươl Cơ Tu ặ. Apêê pr’zơc âi bơơn bâc râu liêm choom, năc đoo đợ Ch’ner vàng coh Liên hoa Phát thanh prang k’tiêc, n’dhang lâh mơ, apêê pr’zơc âi coh loom zâp ngai đha nuôr Cơ Tu, tu zâp t’ngay apêê pr’zơc âi bhrợ đha nuôr vel bhươl Cơ Tu “ kiêng ha loom”... Neh đh’rưah lâng đồng nghiệp chăp nhêr âng cu coh VOV miền Trung, zay t’bach bhriêl g’lăng, năl ghit đoọng k’rong đhí, ha dưr dal cánh sóng Cơ Tu ớ...

Nâu câi, công dzợ đợ n’juông thơ âng nhà thơ Thu Bồn ting acu coh loom luônh ooy muy cr’chăl:

“ A chịm Ch’rao ơi, chào a chịm ớ

Acoon a chịm căh ha mơ tr’pac c’bhuh

A chịm tươc lâng ha rêê, lâng crnag ha xa xul

Chô đơơng râu bhui har tươc zâp bh’bhung đong vel bhươl....”./.

NHỮNG CÁNH CHIM CHƠ-RAO...

                     Nhà báo Nguyễn Chu Nhạc

Tôi biết đến tên loài chim Chơ-rao là qua thơ ca từ hồi đi học...

Ngày học phổ thông, sách Trích giảng văn học dùng trong nhà trường, phần văn học cách mạng, có tác phẩm "Bài ca chim Chơ-rao" của nhà thơ Thu Bồn. Ngày đó, tôi yêu thích trường ca này bởi chất bi tráng và sực hơi thở Tây Nguyên, nên đã từng thuộc lòng phần trích đoạn, như sau này thuộc trường ca"Nước non ngàn dặm" của nhà thơ Tố Hữu vậy...

"... Chim Chơ Rao ơi, chào chim nhé

Con chim không bao giờ chịu lẻ đàn

Chim hãy đến rãy rừng ta ca hát

Đem nguồn vui đến nóc buôn Sang...

Chim chơ-rao ơi, bay về buôn vắng

Báo tin buồn đi khắp mọi nơi

Mặt trời đã rụng hai tia nắng

Rừng Tây ánh lửa đỏ sáng ngời...".

Qua những vần thơ bi tráng ấy, loài chim chơ-rao đã được nhà thơ Thu Bồn nâng lên thành biểu tượng cho ý chí và sức mạnh tinh thần của cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên một lòng theo cách mạng, đánh đuổi ngoại xâm, giải phóng dân tộc, giải phóng quê hương... Ngày ấy, cũng đã mười năm rồi...

Đầu năm 2008, cầm tờ quyết định và đôi lời dặn dò của Lãnh đạo Đài TNVN (VOV) vào Đà Nẵng, phụ trách Cơ quan tại khu vực miền Trung, thú thật, ngoài quyết tâm, tôi chưa hình dung là mình sẽ thực hiện việc lên sóng phát thanh chương trình tiếng dân tộc thiểu số trong khu vực như thế nào. Địa bàn miền Trung dài dằng dặc, hàng ngàn cây số, với 9 tỉnh, từ Quảng Bình đến tận Khánh Hòa, có khá nhiều dân tộc thiểu số sinh sống, vậy lựa chọn tiếng dân tộc nào đây ?

Ý tưởng chỉ thành hình hài khi tham khảo bản khảo sát cũ của cơ quan từ người tiền nhiệm, và ý kiến của một vài đồng nghiệp cùng những người có vốn hiểu biết về các dân tộc thiểu số trong địa bàn, để đi đến quyết định lựa chọn tiếng Cơ Tu. Điều tra, khảo sát thấy, người dân tộc Cơ Tu chiếm số đông hơn cả, và sự ảnh hưởng của họ khá tốt với các dân tộc thiểu số khác trong vùng như Giẻ Triêng, Pa Cô, Vân Kiều v,v... Thêm nữa, tiếng Cơ Tu đã từng được La-tinh hóa trước đó, nên sẽ thuận lợi cho việc làm chương trình phát thanh...

Có một sự cảm tính, song lại củng cố lòng quyết tâm trong tôi khi lựa chọn ngôn ngữ này, ấy là tình yêu văn học từ các tác phẩm Bài ca chim chơ-rao của Thu Bồn và Nước non ngàn dặm của Tố Hữu. Câu chuyện của nhà thơ Tố Hữu trong trường ca của mình thể hiện đậm nét, ấy là cảm tình và lòng kiên trung của người dân làng Rô, một buôn làng người dân tộc Cơ Tu ở huyện Giằng (Quảng Nam), một lòng hướng theo cách mạng, đã che giấu, đùm bọc, bảo vệ ông và đồng chí Huỳnh Ngọc Huệ thoát khỏi sự truy tìm của giặc Pháp, khi hai người vượt ngục Đắk Glei vào năm 1942 để tiếp tục hoạt động cách mạng ...

Sau đó, khi chuẩn bị lên sóng tiếng Cơ Tu, tôi và các đồng nghiệp ở VOV Miền Trung có điều kiện gặp gỡ với đồng bào Cơ Tu, nhất là những người có kiến thức và sự hiểu biết về văn hóa phong tục dân tộc Cơ Tu như ông Arất Hơn, Chủ tịch Hội Khuyến học huyện Tây Giang, một người có công sưu tập và truyền bá tiếng Cơ Tu, và ông Bríu Liếc, Chủ tịch UBND huyện Tây Giang, người biên soạn cuốn Từ điển văn hóa phong tục Cơ Tu, thì được biết, người Cơ Tu rất yêu quý nhà thơ Thu Bồn, người con ưu tú của quê hương tỉnh Quảng Nam mình, và họ cho rằng, trường ca Bài ca chim Chơ-rao là viết về cộng đồng Cơ Tu vốn sinh sống ở vùng Hiên, Giằng, Hòa Vang, tỉnh Quảng Nam và có thể cả khu vực Nam Đông, A Lưới của Thừa Thiên Huế... Với riêng tôi, tình cảm yêu quý ấy, củng cố lòng quyết tâm thực hiện việc lập và phát sóng chương trình phát thanh tiếng Cơ Tu trên sóng phát thanh của Đài quốc gia!...

Chúng tôi đã tuyển được bốn nhân sự (2 cặp nam nữ) người dân tộc Cơ Tu  ở các huyện Đông Giang, Nam Giang. Cái khó là, người Cơ-tu sống ở các vùng khác nhau (cao, trung, thấp) thì tiếng nói cũng ít nhiều khác nhau, vậy phải làm sao để tất cả cộng đồng dân tộc Cơ Tu và một số các dân tộc khác hiểu tiếng Cơ Tu như người Giẻ-triêng, Pa-cô, Vân-kiều... cũng nghe được chương trình phát thanh này trong khi họ chưa có chương trình của riêng mình. Chúng tôi đã đưa các em lên thị trấn Prao, huyện lỵ của Đông Giang nhờ ông Arất Hơn, một chuyên gia tiếng Cơ Tu, có kinh nghiệm giảng dạy, hường dẫn, chỉ bảo, kèm cặp hàng tháng trời. Chúng tôi ý thức việc cho các em được sống trong môi trường cộng đồng văn hóa, phong tục của mình mới là quan trọng, để ngay từ đầu, biết cách thể hiện bản sắc dân tộc mình trong sản phẩm báo chí. Rồi nữa, việc lựa chọn tên phát thanh viên, xây dựng và đặt tên các chuyên mục, âm nhạc, âm thanh, tiếng động sao cho mang hơi thở, sức sống, gợi không gian đẫm chất Cơ Tu ...

Vậy là, công sức của VOV miền Trung, sự nỗ lực của bản thân các em, sự hỗ trợ của địa phương và các đơn vị chức năng của VOV, được đền đáp, khi ngày 15 tháng 9 năm 2009, chương trình phát thanh tiếng Cơ Tu lần đầu tiên lên sóng Đài Tiếng nói Việt Nam. Đúng giờ phút, nhạc hiệu chương trình phát thanh tiếng Cơ Tu vang lên, và lời chào của các phát thanh viên Cơ Tu lần đầu cất lên chào đồng bào Cơ Tu và thính giả xa gần,... khiến mấy anh em đồng nghiệp trong phòng máy kỹ thuật phát sóng mừng chảy nước mắt... Rồi cả hai đầu, Bà Nà và văn phòng cơ quan tại Tp.Đà Nẵng nối điện thoại, thông báo cho nhau tín hiệu hai đầu đều tốt, cảm xúc mừng vui chộn rộn khi làn sóng phát thanh truyền tiếng nói Cơ Tu như những cánh chim chơ-rao bay lượn khắp bầu trời, trên bạt ngàn nương rẫy và buôn làng Cơ Tu báo tin vui...

Gần một tháng sau, vào ngày 12 tháng 10 năm 2009, Lễ công bố phát sóng chương trình tiếng Cơ Tu chính thức diễn ra tưng bừng tại Đà Nẵng, có sự hiện diện của các bên cơ quan, chính quyền địa phương, đặc biệt là nhiều thính giả người dân tộc Cơ Tu  lặn lội từ buôn làng về xuôi... Bà con vui mừng rưng rưng vô hạn, khi nghe tiếng nói của dân tộc mình trên làn sóng quốc gia, chào đón cánh sóng-cánh chim chơ-rao từ nay ngày ngày bay đến từng nhà sàn của buôn làng Cơ Tu ... Với những người làm nghề chúng tôi, chung sự xúc động, còn mang ý nghĩa, đứa con thứ 12 của Hệ chương trình phát thanh tiếng dân tộc (VOV4) đã chào đời!...

Nhanh quá, mới ngày nào, vậy mà đã ngót 10 năm rồi đấy. Ngần ấy khó khăn, rồi cũng vượt qua tất cả, khi đài phát sóng phải di dời từ đỉnh cao Bà Nà, nhường đất cho dự án phát triển du lịch khu vực, để xuống đỉnh cao Sơn Trà, mất vị thế độ cao vì độ cao thấp bằng nửa so với cũ... Mừng nữa, các chàng trai cô gái Cơ Tu ngày nào bỡ ngỡ rời núi về phố làm phát thanh viên, nay đã phương trưởng, tu nghiệp bằng cấp đầy đủ, kinh nghiệm dày lên, và nhiều người không chỉ là phát thanh viên đơn thuần, mà đã trở thành cây bút thực thụ.

Sau này, theo xu thế mới, phát thanh hiện đại, đa phương tiện, đa nền tảng để thích nghi với công nghệ 4.0, tiếng Cơ Tu cũng như toàn bộ chương trình tiếng dân tộc VOV4 đều ra thêm trang thông tin điện tử, thay vì cánh sóng, kỹ thuật internet đưa các chương trình tiếng dân tộc vươn xa khắp mọi nơi, đến với từng con người bằng lợi thế của mình.

Ơi, những Alăng Lợi, Vơ Ních Oang, Alăng Kim Cương, Hốih Nhàn, Aviết Sĩ, các bạn đã là những cánh chim Chơ Rao của đại ngàn, của buôn làng Cơ Tu rồi đấy,... Các bạn đã gặt hái được những thành công, đó là những Giải Vàng trong Liên hoan Phát thanh toàn quốc, nhưng hơn cả, các bạn đã ở trong lòng mỗi người dân Cơ Tu , bởi ngày ngày các bạn đã làm bà con buôn làng Cơ Tu “ưng cái bụng”... Hãy cùng các đồng nghiệp yêu quý của tôi ở VOV Miền Trung, cần cù và sáng tạo, biết chắt chiu để góp gió, nâng cao cánh sóng Cơ Tu nhé...

Giờ đây, vẫn những câu thơ của nhà thơ Thu Bồn theo tôi trong dòng ký ức về một thời:

  "Chim Chơ-rao ơi, chào chim nhé

Con chim không bao giờ chịu lẻ đàn

Chim hãy đến rãy rừng ta ca hát

Đem nguồn vui đến nóc buôn Sang..." ./.