Bấc c’moo đăn đâu, vel Tủng Hương nắc mưy ooy đợ vel đông đha rứt bhlâng âng chr’hoong Tương Dương, lấh mơ nắc đhanuôr acoon cóh Tày Pọng ắt mamung. Nâu đoo nắc vel đông k’coong ch’ngai âng chr’val Tam Quang, chr’hoong Tương Dương, đăn k’noong k’tiếc Việt Lào. 2, 3 c’moo chô ooy đâu, Tủng Hương nắc ơy vêy tr’mung tr’méh tr’xăl lalay cơnh, lâng đợ chr’tốp ngói, tôn laliêm nhâm cóh đăn crâng k’coong. Hân đhơ cơnh đêếc, ooy đợ đhr’nông đông laliêm n’nắc cắh vêy apêê đha đhâm c’moor k’rơ ắt cóh đông, mưy apêê t’coóh lâng p’niên k’tứi. T’coóh Lô Quốc Tuấn, đhanuôr vel Tủng Hương đoọng năl: “Apêê t’coóh cơnh azi nắc cắh choom mặ lướt nắc lêy ắt cóh đông. Ngai dzợ p’niên nắc mưy ặt lướt bhrợ cha ch’ngai, cắh ngai ặt cóh đông. Đha đhâm c’moor cóh vel đông nắc lướt ma lướt pa bhrợ, pân jứih pân đil cắh n’léh, mưy apêê t’coóh cắh mặ lướt nắc ặt cóh đông. Ha dang cóh vel đông vêy bhiệc bhuốih cáih cắh cậ đợ bhiệc kiêng vêy đha đhâm c’moor bhrợ têng nắc cắh năl cơnh bhrợ, apêê t’coóh cung ặt lêy lơi, bhiệc bhan cóh đông, cóh vel bhươl nắc zêng apêê ặt cóh đông lêy bhrợ.”

Cắh vêy đha đhâm c’moor cóh đông, zâp râu bhiệc hil hi lêệng zêng apêê t’coóh lâng p’đil bhrợ têng. Lấh mơ, bêl cóh veld dông vêy râu bhiệc bhan chr’nắp, cung k’đhạp đoọng chấc manứih lêy bhrợ. P’căn Lô Thị Phượng, mưy manứih t’coóh cóh vel đông k’rang moon: “Cắh vêy đha đhâm c’moor, zêng mưy apêê pân đil a’năm, k’coon cu 2 n’jứih 2 n’đil nắc zêng lướt bhrợ cha ch’ngai.”

Cung cơnh pr’loọng đông p’căn Lô Thị Phương, pr’loọng đông amoó Vi Thị Hiền cung cắh vêy choom z’zăng lấh. Cóh đông, zâp râu bhiệc hi lêệng zêng amoó lêy k’rang bhrợ têng: “K’diịc lướt  pa bhrợ, k’điêl ắt cóh đông băn zư k’coon, ắt cóh đông taanh bhrợ n’đoóh a’doóh. C’moo đâu acu 27 c’moo ơy, k’diịc lướt pa bhrợ cóh công ty ooy Hà Nội.”

Vel Tủng Hương vêy 171 pr’loọng lâng lấh 700 cha nặc, hân đhơ cơnh đêếc, k’tiếc bhrợ cha cắh zâp, đhanuôr nắc lêy bhrợ ruộng bha chuôr đhị đăn crâng k’coong, hân đhơ cơnh đêếc cung pa chô cắh bấc. Lalua lêy, mưy cha nặc pác lêy đoọng mơ 59 mét vuông, nắc ta luôn cắh zâp ch’na đh’nắh. Tu cơnh đêếc, đha đhâm c’moor k’rơ cắh cậ đợ apêê pa bhrợ bha lâng cóh đông nắc lướt bhrợ têng cha cha zêng cóh lơơng. Apêê ting tr’pưn lướt bhrợ cha ch’ngai. Đhi noo, bhúh xoọng cóh đông cung ting pr’zước lướt pa bhrợ, r’dợ cóh vel đông nắc lêy nga ngoọp, cắh n’léh đha đhâm c’moor dzợ. Hân đhơ bơơn chính quyền chr’hoong lâng chr’val bhrợ pr’đơợ đoọng ha đhanuôr vặ zên băn k’roóc, ta rí, a’tứch a’đha, nắc xoọc đâu đợ bh’năn băn nâu cung zêng pa câl lơi xang bêl g’lúh váih pr’lúh pa zrúah châu Phi. Ting cơnh bh’cộ chr’val Tam Quang nắc Tủng Hương dzợ vêy 25 pr’loọng đha rứt, xoọc vêy mưy cô giáo cóh vel đông dưr dzoọng bhrợ pa dưr tổ taanh n’đoóh a’doóh, t’pấh 28 apêê ađhi amoó pấh bhrợ đoọng zư đợc văn hoá pr’hoọm chr’nắp manứih Tày Pọng, n’jứah bhrợ pa xoọng t’bơơn zên đoọng ha pêê ađhi amoó.

T’coóh Lương Văn Ngoãn, Bí thư Đảng uỷ chr’val Thạch Gíam, chr’hoong Tương Dương cung moon, chr’val xoọc ta bhứch manứih pa bhrợ, tu apêê đha đhâm c’moor zêng lướt bhrợ cha ch’ngai: “Vêy 2, 3 đhị cắh bấc đảng viên ha dợ cung m’bứi nguồn. Cắh vêy ngai ting pa dzoọc nắc cung cắh năl cơnh bhrợ, nắc lêy pay pazao đoọng cr’noọ bh’rợ cung k’đhạp bhrợ liêm xang, ha dợ pazao đoọng zr’nưm cơnh đêếc nắc cắh choom, nắc đoo cr’noọ bh’rợ kết nạp đảng.”

Tương Dương nắc chr’hoong đha rứt cóh tỉnh Nghệ An, ooy đâu vêy bấc apêê pa bhrợ lướt bhrợ cha ch’ngai cóh thị trường Trung Quốc ha dợ vel đông cắh ơy năl liêm ghít. Ting cơnh lêy cha mêết cắh ơy liêm zâp, nắc zên âng apêê lướt pa bhrợ nâu pa gơi chô cóh đông nắc lấh 500 tỷ đồng zâp c’moo, ha dợ ooy đâu pazêng pay ngân sách âng prang chr’hoong cr’chăl c’moo 2016-2029 nắc bơơn 120 tỷ. T’coóh Nguyễn Văn Hải, Bí thư huyện uỷ Tương Dương đoọng năl, Ban Thường vụ huyện uỷ cung ơy xay moon k’rơ bhiệc nâu, k’đươi moon zâp chr’val nắc lêy năl ghít đợ apêê pa bhrợ, đhị c’năl bhrợ bhiệc âng apêê đoọng vêy chính sách zư lêy đhanuôr bêl vêy râu váih, lâng k’đươi moon c’bhúh pa bhrợ ặt bhrợ lêy k’đhơợng bhrợ zâp cr’noọ bh’rợ pr’ắt tr’mung cấp ping pazao: “Kiêng bhrợ choom bhiệc nâu nắc lêy cha mêết ghít công nghiệp hoá, hiện đại hoá ooy bhrợ têng nông nghiệp, tu cơnh đêếc, ahêê nắc cung năl ghít mưy cha nặc k’đhơợng bhrợ bhiệc cóh đông nắc đợ apêê lướt pa bhrợ ch’ngai k’rêệm loom. Nâu đoo nắc mưy râu pazưm bhrợ đh’rứah, ha dợ ooy cr’chăl lướt vốch cung vêy dưr váih cắh liêm crêê, bêl k’noọ lướt azi nắc cung ơy vêy đợ xa nay bh’rợ cơnh vel bhươl t’mêê, azi cung ơy bhrợ đoọng bhiệc bhrợ, hân đhơ cắh liêm đhộ. Pa choom bh’rợ tr’nêng 3 c’xêê bêl k’noọ lướt pa bhrợ đoọng apêê năl liêm ghít bhiệc bhrợ lâng azi cung lêy xay moon k’đươi đhanuôr pa bhrợ ha đhị nắc lêy vêy đhị c’năl liêm ghít , bhrợ lâng đợ doanh nghiệp ha đhị têêm ngăn lâng lướt pa bhrợ ha cơnh nắc xay moon ghít, oó doong, ha dang vêy râu cắh liêm crêê nắc năl cơnh bhrợ, lâng bhrợ têng liêm choom./.”

Những bản làng vùng cao vắng thanh niên

                                   Quốc Khánh

Những vùng quê vắng bóng thanh niên, chỉ còn phụ nữ, người già và trẻ nhỏ giờ không còn là chuyện hiếm ở tỉnh Nghệ An. Thế nhưng, tình trạng ấy thời gian gần đây lại xuất hiện tại nhiều bản làng vùng cao. Do mưu sinh, hàng ngàn lao động của nhiều bản làng vùng cao Nghệ An phải rời bỏ quê hương đi tìm việc làm khắp mọi miền đất nước, kể cả đi ra nước ngoài.

       Nhiều năm trước đây, bản Tủng Hương là một trong những bản nghèo nhất của huyện Tương Dương, chủ yếu là bà con dân tộc Tày Pọng cư trú. Đây là bản vùng sâu của xã Tam Quang, huyện Tương Dương, giáp biên giới Việt Lào. Vài năm trở lại đây, Tủng Hương đã có một diện mạo bản làng hoàn toàn khác, với nhiều ngôi nhà mái ngói, mái tôn tỏa sáng giữa sắc xanh núi rừng. Chỉ có điều trong những ngôi nhà khang trang đó, lại thiếu vắng hơi ấm của những thanh niên trai tráng, trụ cột gia đình. Đi khắp bản cả ngày cũng không thấy những nam thanh nữ tú, mà chủ yếu là phụ nữ, người già và trẻ nhỏ. Ông Lô Quốc Tuấn, người dân bản Tủng Hương cho biết, nhà ông có 4 người con thì 3 người đi làm công nhân cho các khu công nghiệp ở Bắc Ninh hoặc miền Nam. “Người già như chúng ta là không đi được buộc phải ở nhà thôi. Ai còn trẻ là cứ đi làm ăn xa hết, không còn ai ở nhà nữa. Thanh niên trong bản là đi hết, nam nữ, không có nữa hầu hết, chỉ có mấy bà hơi già già là không đi được thì ở nhà. Nếu mà trong bản có việc ma chay hoặc những việc cần thanh niên là phải chịu, thanh niên không có thì người già cũng phải chịu, việc làng việc xóm ở nhà phải chịu hết.”

       Không có thanh niên ở bản, mọi công việc nặng nhọc dồn lên vai những người phụ nữ. Thậm chí khi trong bản có việc quan trọng, cũng khó tìm ra người gánh vác. Bà Lô Thị Phượng, một người già trong bản ngao ngán: “Không có thanh niên, toàn phụ nữ thôi, con tôi hai trai hai gái cũng đi làm ăn.”

       Giống như gia đình bà Lô Thị Phương, tình cảnh của chị Vi Thị Hiền cũng không có gì khá hơn. Trong nhà, mọi công việc nặng nhọc chị đều phải lo toan: “Chồng thì đi lao động, vợ ở nhà trông con, em ở nhà làm dệt thổ cẩm. Năm nay em 27 tuổi, chồng đi làm công ty ở ngoài Hà Nội.”

Bản Tủng Hương có 170 hộ với hơn 700 khẩu, nhưng thiếu đất sản xuất, người dân phải tận dụng chân núi làm ruộng bậc thang, nhưng năng suất thấp. Thực tế tại đây, một khẩu bình quân được chia 59 m2, nên thường xuyên thiếu lương thực. Chính vì thế, thanh niên trai tráng, hoặc những lao động chính đã phải rời bản đi xa tìm công việc. Người này đi có chỗ quen biết, hôm sau người khác lại đi theo. Anh em trong gia đình cũng gọi nhau đi, dần dà bản làng vắng hẳn thanh niên và lao động trong độ tuổi. Mặc dù được chính quyền huyện và xã tạo điều kiện cho bà con vay vốn chăn nuôi trâu bò, lợn gà, nhưng nay thì lợn đã bán hết sau "cơn bão" dịch tả lợn Châu Phi. Theo lãnh đạo xã Tam Quang thì Tùng Hương vẫn còn 25 hộ nghèo, hiện có một cô giáo bản đứng ra lập tổ dệt với 6 khung cửi, thu hút 28 chị em tham gia để vừa giữ gìn nét văn hóa bản sắc người Tày Pọng, vừa tạo thêm thu nhập cho chị em.

Ông Lương Văn Ngoãn, Bí thư Đảng ủy xã Thạch Giám, huyện Tương Dương cũng thừa nhận, xã ông hiện thiếu nhân lực trầm trọng bởi thanh niên và lao động trong độ tuổi đều đi làm ăn xa: “Có một số nơi vừa ít đảng viên cũng vừa ít nguồn, thậm chí là đếm trên đầu ngón tay. Không có nguồn cũng phải chịu thôi, cho nên lựa chọn mà giao chỉ tiêu không thì khó hoàn thành, mà giao chung chung cào bằng thì không thể được, đó là chỉ tiêu kết nạp đảng.”

Tương Dương là huyện nghèo ở tỉnh Nghệ An. Tại đây có hơn 8.000 lao động đi làm ăn xa, trong đó có rất nhiều lao động đi làm ăn tại Trung Quốc mà địa phương chưa quản lý. Theo khảo sát và tính toán sơ bộ, thì thu nhập từ lao động gửi về là trên 500 tỷ đồng mỗi năm, trong khi đó tổng thu ngân sách của toàn huyện giai đoạn 2016- 2020 chỉ ước đạt 120 tỷ đồng. Ông Nguyễn Văn Hải, Bí thư Huyện ủy Tương Dương cho biết, Ban Thường vụ Huyện ủy cũng đã đề cập mạnh mẽ vấn đề này, yêu cầu các xã phải nắm được số lao động, địa chỉ làm việc của họ để có chính sách bảo hộ công dân khi cần thiết, đồng thời động viên lực lượng lao động ở lại phải đảm nhiệm được các chỉ tiêu kinh tế xã hội cấp trên giao: “Muốn làm được việc đó thì phải xác định rõ là công nghiệp hóa, hiện đại hóa vào sản xuất nông nghiệp, do vậy chúng ta cũng xác định rõ một người đảm nhiệm được công việc ở nhà thì những người đi làm ăn xa họ yên tâm, nhưng họ cũng tăng thêm thu nhập. Thì đây là một sự lồng ghép, tất nhiên trong quá trình đi thì cũng sẽ có những rủi ro, nhưng trước khi đi, chúng tôi cũng đã có những chương trình như chương trình Nông thôn mới, chúng tôi cũng đã đào tạo nghề, tuy rằng chưa sâu. Đào tạo nghề được 3 tháng trước khi lao động ra đi để họ có kiến thức cơ bản để bắt tay vào làm công việc và chúng tôi cũng bắt tay vào tuyên truyền vận động nhân dân làm là phải có địa chỉ, làm với những doanh nghiệp chỗ nào an tâm và đi xuất khẩu lao động thì khai thác chính sách của đảng và nhà nước đối với xuất khẩu lao động để chống cái rủi ro và tạo thêm nguồn thu nhập cho người dân./.”