Ha lúh c’moo 2017, dha nuôr Tà Ôi cóh chr’hoong da ding ca coong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế pa bhlâng bhui har bêl bh’nơơn zèng âng apêê đoo bơơn xay moon nắc C’kir văn hóa phi vật thể cấp k’tiếc k’ruung. Bấc tr’xâu tr’naanh lấh ty âi bơơn xăl bhrợ t’mêê. Lang p’niên nắc tơợp rạch chô lâng bh’rợ ty đanh âng đha nuôr đay. Apêê Hợp tác xã công bhriêl g’lăng lấh cóh bh’rợ chơớc lêy thị trường, tr’xăl pr’đhang x’rá. A moó Mai Thị Hợp, Giám đốc Hợp tác xã taanh Zèng thị trấn A Lưới hay cớ, âi vêy cr’chăl bh’rợ n’nâu k’dâng lêy cơnh lấh bil pật tu tơơm k’páih cóh ha rêê đhuốch r’dợ bil, cr’noọ đươi dua zèng công cắh dzợ lấh, cắh hắt ngai dzang bhrợ bh’rợ râu lơơng. Dáp tơợ c’moo 2000, bh’rợ taanh zèng cóh muy bơr vel đong r’dợ bhrợ pa dưr cớ đươi vêy cơ chế, chính sách p’too moon âng chr’hoong. Xang 2 c’moo bơơn xay moon nắc C’kir văn hóa phi vật thể cấp k’tiếc k’ruung, bh’rợ n’nâu âi bơơn pa dưr k’rơ. Đhị vel đong xoọc vêy 5 hợp tác xã t’đang t’pấh  k’ha riêng a đhi a moó ting pấh. a moó Mai Thị Hợp đoọng năl: “Đoọng lêy pr’đươi pr’dua âng đay vêy váih đhị thị trường nắc a cu ta luôn chơớc lêy, pa choom zấp bêl ng’cơnh choom bh’nơơn âng đay bh’nhăn dưr liêm, dưr bấc. a cu pa choom đoọng ha lang p’niên đoọng lang p’niên pa chăp tước zư đớc lâng chắp lêy văn hóa âng đay.”

Ha dang cơnh l’lăm a hay, bh’nơơn bhrợ t’váih nắc muy ta la zeng đoọng ha c’la đay nắc nâu câi, pân đil Tà Ôi cóh chr’hoong da ding ca coong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế cơnh lâng tr’pang têy t’bách g’lăng âi bhrợ t’váih bấc bh’nơơn liêm prhay lấh cơnh: cà vạt, ch’đhung, a doóh pân jứih, a dooh pân đil, a dài, pr’nơng, giày dép… Pa bhrợ bh’rợ n’nâu công xoọc r’dợ bơơn bấc pêê lang p’niên bhrợ. A moó Lê Thị Lý, 22 c’moo, ặt cóh thị trấn A Lưới đoọng năl, rúh đoo bêl a hay bấc nắc âi vêy ca coon k’díc; bh’rợ tr’nêng cắh vêy tu cơnh đêếc brhợ ha rêê. Nâu câi  lang công nghệ thông tin, a đhi a moó t’bơơn năl cóh mạng, pa choom ng’cơnh bhrợ x’rắ liêm đoọng taanh cóh tr’naanh: “Đợ bh’nơơn tr’naanh cơnh cà vạt, dép, x’rắ pô nắc chơớc t’bơơn năl cóh mạng đọong taanh brhợ. X’rặ nắc la lay cơnh a hay, tu a hêê pa chắp tước pr’đhang tmêê lấh, n’đhang râu ty đanh công dzợ zư đớc. Pa bhlâng bấc pr’zớc p’niên kiêng ting pấh, cơnh a cu nâu, xang học nắc lêy nâu đoo nắc 1 bh’rợ ha đay."

'

Đong k’íh bhrợ xa nập Minh hạnh cóh 1 chu tước ting pấh bh’rợ taanh zèng âng ma nứih Tà Ôi cóh chr’hoong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế xay moon, bh’nơơn zèng bơơn bhrợ đoọng ha chất liệu âng xa nập chr’nắp. 1 cha nắc ca íh xa nập bơơn lêy râu chr’nắp tơợ zèng cơnh đêếc vêy cắh ha mơ z’lấh lơi. P’căn Minh Hạnh đoọng năl, cóh bấc g’lúh ting pấh pa cắh cóh k’tiếc k’ruung n’lơơng, a đoo zêng p’loon xay trúih p’cắh bh’nơơn zèng ooy bha lang k’tiếc. Râu bhrợ âng bấc ngai k’tiếc k’ruung n’lơơng c’jệ lêy nắc cơnh lâng muy tr’xâu cắh ca cơnh mi lây n’đhang apêên pân đil Tà Ôi choom taanh t’’váih đợ bh’nơơn liêm cơnh đêếc. Râu chr’nắp bhlâng ting Minh Hạnh nắc apêê pân đil Tà Ôi k’dâng lêy cắh năl bấc ooy xa nập xập xoọc đâu n’dhang choom bhrợ t’váih đợ x’rắ liêm glặp lâng xa nập xoọc đâu. Đoọng bh’nơơn zèng bơơn tước lâng bha lang k’tiếc, ting đong ca íh bhrợ xa nập xập Minh hạnh, nâu đoo cắh veye t’rúih bh’rợ âng muy bơr c’moo nắc đoo prang muy cr’chăl đanh đươnh. Ma nứih nghệ nhân cắh choom ma mông lâng bh’rợ lâng chắp kiêng lứch lang nắc choom vêy râu zooi đoọng tơợ bấc n’đắh: “Bêl ahêê kiêng pa dưr muy bh’rợ tânh n’đoóh a doóh ty đanh nắc ahêê choom vêy bấc chính sách. Lâng a zi, đợ đong ca íh brhợ xa nập nắc muy choom bhrợ muy bh’rợ a năm, nắc đoo pa dưr, p’too moon lâng t’bil lơi râu cắh yêm ặt tợt âng bh’rợ ty đanh xoọc đâu. Cơnh lâng zèng, pa ghít nắc zèng A lưới, nâu câi apêê đoo âi năl zèng n’nắc n’hâu. N’đhang đoọng đươi dua zèng cơnh ooy a hêê choom vêy muy cr’chăl. Cr’chăl n’nắc đanh hay doó nắc đoo ặt đhị chính sách âng chính quyền.”

Cơnh lâng chủ trương bhrợ pa dưr apêê vel bh’rợ ty đanh; cóh đêếc, taanh zèng A Lưới nắc muy cóh bấ bh’rợ ty đanh liêm pr’hay bơơn chính quyền vel đong k’rang tước. Đhị apêê g’lúh Festival bh’rợ ty đanh Huế zêng vêy n’luung pa cắh bh\nơơn zèng âng ma nứih Tà Ôi. T’coóh Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch UBND chr’hoong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế đoọng năl: vel đong âi xay bhrợ apêê dự án pa choom đoọng bh’rợ taanh zèng, bhrợ t’váih bấc c’bhúh taanh zèng đhị apêê chr’val đoọng zooi pân đil đha nuôr acoon cóh bơơn pa choom bh’rợ, chroi đoọng bhrợ t’váih bh’nơơn du lịch la lay âng da ding A Lưới. “Taanh zèng nắc bh’rợ ty đanh âng đha nuôr Tà Ôi âi bơơn xay moon nắc C’kir văn hóa phi vật thể; dh’rứah lâng âi bơơn Cục Sở hữu trí tuệ âng Bộ Khoa học lâng Công nghệ zooi đoọng nhãn hiệu za zum. Cr’chăl ha nua, chr’hoong vêy bấc chính sách. Nắc đoo bhrợ têng apêê lớp pa choom đoọng ha lang p’niên; bhrợ t’váih apêê hợp tác xã, apêê tổ hợp tác đọong p’têệt pa zum bh’nơơn dưr váih đhị zèng; chơớc lêy thị trường đoọng brhợ t’váih c’lâng lúh; chr’hoong âi bhrợ bấc g’lúh tr’thi xrắ bhrợ t’váih bh’nơơn zèng đoọng crêê cơnh cr’noọ ma nứih đươi dua./.

Sống lại nghề dệt Zèng truyền thống của người Tà Ôi

                                                                                                                                                  PV Hoài Nam

Dệt zèng là nghề truyền thống từ lâu đời của đồng bào dân tộc Tà Ôi, huyện miền núi A Lưới, tỉnh Thừa Thiên- Huế. Trong khi nhiều nghề đặc trưng của cácdân tộc trên dãy Trường Sơn có nguy cơ mai một thì dệt zèng đang được hồi sinh nhờ các cơ chế, chính sách khuyến khích cũng như sự năng động, sáng tạo thay đổi mẫu mã, vươn ra thị trường của chính người dân nơi đây.

  Đầu năm 2017, đồng bào Tà Ôi ở huyện miền núi A Lưới, tỉnh Thừa Thiên- Huế hết sức vui mừng khi sản phẩm dệt zèng của họ được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Những khung dệt cũ kỹ đã được thay mới. Lớp trẻ bắt đầu quay trở lại với nghề truyền thống của đồng bào mình. Các Hợp tác xã cũng năng động hơn trong tìm kiếm thị trường, thay đổi mẫu mã. Chị Mai Thị Hợp, Giám đốc Hợp tác xã dệt Dzèng- Thổ cẩm thị trấn A Lưới nhớ lại, đã có thời kỳ nghề này tưởng chừng thất truyền do nguyên liệu cây bông có sẵn từ núi rừng dần cạn kiệt, nhu cầu sử dụng thổ cẩm zèng còn hạn chế, không ít người chuyển sang làm những nghề khác. Kể từ năm 2000, nghề dệt zèng ở một số địa phương dần phục hồi nhờ các cơ chế, chính sách khuyến khích của huyện. Sau 2 năm được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, nghề này đã hồi sinh mạnh mẽ. Trên địa bàn hiện có 5 hợp tác xã thu hút hàng trăm chị em tham gia. Chị Mai Thị Hợp cho biết:“Để thấy hàng hóa của mình có mặt trên thị trường thì mình phải luôn luôn tìm tòi, học hỏi để làm thế nào sản phẩm của mình càng đi lên. Mình truyền đạt cho lớp trẻ để lớp trẻ tiến tới bảo tồn và tôn vinh văn hóa của mình.”

Nếu như trước đây, sản phẩm làm ra chủ yếu là tấm zèng dành cho mình thì ngày nay, phụ nữ Tà Ôi ở huyện miền núi A Lưới, tỉnh Thừa Thiên- Huế với bàn tay khéo léo đã làm ra nhiều sản phẩm độc đáo như: cà vạt, túi xách, áo nam, áo nữ, áo dài thổ cẩm, áo dài cách tân, mũ, giày dép… Lao động nghề này cũng đang dần được trẻ hóa. Chị Lê Thị Lý, 22 tuổi, ở thị trấn A Lưới cho biết, lứa tuổi của chị ngày xưa đa số đã có chồng, con; nghề nghiệp không có nên phải lên núi  làm rẫy. Bây giờ thời đại công nghệ thông tin, chị em mày mò lên mạng, học cách làm họa tiết hoa văn cho sản phẩm dệt để áp dụng trong nghề:“Những sản phẩm như cà vạt, dép, hoa cài là mình tham khảo trên mạng Internet để đưa vào. Họa tiết hoa văn là khác hơn xưa, vì mình hướng về mẫu mã mới hơn rất nhiều, nhưng mà cái truyền thống vẫn giữ nguyên. Rất nhiều bạn trẻ muốn tham gia, giống như em đây, học hành xong rồi thì xem đây là 1 nghề cho mình.”

Nhà thiết kế thời trang Minh Hạnh trong 1 lần đến tham quan nghề dệt zèng truyền thống của người Tà Ôi ở huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên- Huế nhận xét rằng, sản phẩm zèng được “đóng khung” cho chất liệu của thời trang cao cấp. 1 nhà thiết kế khi phát hiện ra vốn quý từ chất liệu zèng như vậy sẽ không bao giờ bỏ qua. Bà Minh Hạnh cho biết, trong các đợt tham gia lưu diễn ở nước ngoài, bà đều tranh thủ giới thiệu sản phẩm zèng ra thế giới. Điều làm nhiều người nước ngoài ngạc nhiên là với một khung dệt thô sơ như vậy mà những nghệ nhân, phụ nữ Tà Ôi dệt nên những sản phẩm đẹp như vậy. Điều đặc biệt theo nhà thiết kế Minh Hạnh là những người phụ nữ Tà Ôi hầu như không biết nhiều về thời trang nhưng lại tạo ra các họa tiết, hoa văn phù hợp với thời trang hiện đại. Để sản phẩm dệt zèng vươn ra thế giới, theo nhà thiết kế Minh Hạnh đây không phải là câu chuyện của một và năm mà cả chiến lược lâu dài. Người nghệ nhân không thể sống bằng nghề và yêu nghề đến cuối cùng mà cần sự hỗ trợ từ nhiều phía:“Khi chúng ta muốn phát triển một ngành dệt truyền thống thì chúng ta cần có những chính sách. Và chúng tôi, những nhà thiết kế chỉ làm được một công việc duy nhất đó chính là khơi dậy, kích hoạt và xoa diệu những sự trăn trở của nghề dệt truyền thống hiện nay. Đối với zèng, cụ thể là zèng A Lưới, bây giờ người ta đã biết zèng là gì. Nhưng để sử dụng zèng như thế nào chúng ta cần có thời gian. Thời gian đó ngắn hay dài là do chính sách của chính quyền.”

Với chủ trương khôi phục và phát huy các làng nghề truyền thống; trong đó, dệt Zèng A Lưới là một trong những nghề truyền thống đặc sắc được chính quyền địa phương quan tâm. Tại các kỳ Festival nghề truyền thống Huế đều có gian trưng bày sản phẩm zèng truyền thống của người Tà Ôi. Ông Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch UBND huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên- Huế cho biết: địa phương đã triển khai các dự án đào tạo, dạy nghề dệt zèng; thành lập nhiều tổ dệt zèng tại các xã để giúp phụ nữ đồng bào dân tộc thiểu số được học nghề, góp phần hình thành sản phẩm du lịch đặc trưng của miền núi A Lưới. “Dệt zèng là nghề truyền thống của đồng bào Tà Ôi đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể; đồng thời đã được Cục Sở hữu trí tuệ của Bộ Khoa học và Công nghệ bảo hộ nhãn hiệu tập thể. Thời gian qua, huyện có nhiều chính sách. Đó là tổ chức các lớp truyền dạy cho thế hệ trẻ; thành lập các hợp tác xã, các tổ hợp tác để liên kết để sản xuất ra vải zèng; tìm kiếm thị trường để tạo đầu ra  sản phẩm; huyện đã tổ chức các cuộc thi thiết kế tạo sản phẩm zèng đáp ứng thị hiếu người tiêu dùng./.”