Hợp tác xã nông nghiệp công nghệ dal Quang Minh, nắc đơn vị l’lăm bhrợ têng cóh bh’rợ chóh tơơm z’nươu cóh bhươn cao su t’mêê ta chóh bhrợ cớ. 30 héc at tơơm z’nươu âng hợp tác xã chóh đhị chr’val Ia Hlốp lâng Ia Dreng (chr’hoong Chư Sê), nắc mơ 2 c’moo ơy, xoọc đâu vêy 7 héc ta ơy ta pay pa chô lâng đợ zên bơơn pay pa chô nắc 5 tỷ đồng, bấc bhlâng tơợ đhăm chóh đường quy lâng troong a xông. T’coóh Nguyễn Đình Trọng, manuýh cóh hợp tác xã xay moon, cóh hân noo chóh bhrợ ha y, lấh muy zệt héc ta đinh lăng lâng hà thủ ô bhrôông nắc vêy ta pay pa chô, nhâm mâng đoọng hợp tác xã ta luôn bơơn bơơn zên: “Muy rau chr’nóh nắc chắt váih cóh muy cr’chăl. Ba bi cơnh hà thủ ô bhrôông nắc đanh mơ 3 c’moo nắc vêy bơơn pa chô, đinh lăng lấh 1 c’moo, k’nặ 2 c’moo. Ha dang chóh pazêng hà thủ ô nắc zên bhrợ têng bấc bhlâng, tu cơnh đêếc azi chóh p’xoọng muy bơr rau chr’nóh chắt váih đơớh cơnh troọng a xông, cắh tước 1 c’moo nắc choom pay pa chô. Cơnh đêếc nắc azi ơy choom bhrợ t’váih bh’rợ ta bơơn zên. Muy vêy đác, k’tiếc liêm lâng vêy ta bhrợ têng liêm crêê nắc đợ rau bơơn pay pa chô tơợ tơơm z’nươu liêm choom bhlâng.”

Rau la lua cóh pazêng bhươn z’nươu chóh đh’rứah lâng tơơm cao su đoọng lêy, mị t’nơơm chr’nóh bha lâng lâng t’nơơm chr’nóh chóh p’xoọng nắc lứch chắt váih liêm, đươi vêy đác lâng phân bón hữu cơ. A noo Vũ Minh Chiến, công nhân xoọc pa bhrợ đhị hợp tác xã nông nghiệp công nghệ dal Quang Minh xay moon, t’piing lâng bh’rợ chóh a rong, t’nơơm nghệ cắh cậ chóh clang, nắc cao su cóh bhươn t’nơơm z’nươu t’viêng liêm choom lấh mơ, đươi vêy ta bhrợ k’tiếc liêm tước ooy bh’rơ zư lêy công liêm: “Azi ta luôn ch’mêết lêy cóh zập t’ngay. Cr’chăl t’nơơm chr’nóh dợ k’tứi nắc tưới đác bơr chu cóh muy t’ngay, nhâm mâng k’tiếc chuáh liêm đoọng t’nơơm chr’nóh mặ chắt váih. Ooy k’tiếc, nắc azi vước vôi bột, muy bơr rau z’nươu c’chêết khuẩn, zâl pr’lúh l’glập bhoóc. Azi nắc pa liêm k’tiếc l’lăm, k’tiếc liêm, đoọng cóh t’tun chr’nóh doọ buôn crêê pr’lúh. Bhrợ têng ghít bhlâng nắc cóh cr’chăl tr’nơớp tơớp bhrợ m’ma.”

Xang 2 c’moo chóh t’nơơm z’nươu đhị đhăm k’tiếc cao su t’mêê vêy ta chóh bhrợ cớ, hợp tác xã Quang Minh ơy vêy bh’rợ zư lêy liêm crêê, ch’mêết lêy rau liêm choom âng bh’nơơn bh’rợ. T’coóh Đào Hùng Sơn, giám đốc Hợp tác xã Quang Minh xay moon: Hợp tác xã ơy bhrợ têng pr’đươi sê chế, ký kết hợp đồng đoọng z’nươu ooy pazêng doanh nghiệp dược phẩm cóh k’tiếc k’ruung: “Azi bhrợ têng đong máy sơ chế đoọng zư đớc pr’đươi liêm đanh lấh mơ, bêl pa câl nắc doọ crêê ta k’đị. Ba bi cơnh đoo bêl pay pa chô nắc chr’nắp cắh crêê cơnh nắc azi zư đớc. Cắh cậ hân noo boo, bêl cắh bơơn puáh nắc azi pa điing pa goóh, nhâm mâng rau liêm choom âng z’nươu bấc lấh mơ.”

T’mêê đâu, UBND chr’hoong Chư Sê ta đang moon hợp tác xã Quang Minh pazum đh’rứah lâng đhanuôr bhrợ têng zr’lụ chóh bhrợ t’nơơm z’nươu đhị vel đong. Ting n’nắc, hợp tác xã nắc bhrợ têng bh’rợ pa choom đhanuôr ooy bh’rợ chóh, đoọng m’ma liêm crêê lâng nhâm mâng đhị pa câl đợ t’nơơm z’nươu âng đhanuôr chóh bhrợ. Cóh c’moo đâu, vel đong pay tơợ ngân sách zúp zooi 40% zên bhrợ têng m’ma ha pazêng pr’loọng đong bhrợ têng bh’rợ chóh z’nươu. Pr’loọng đong ting chóh bhrợ nắc nhâm mâng vêy k’tiếc chóh, zên ting chrooi lâng c’năl ch’chóh b’bêết. Manuýh p’cắh mặt ha t’coóh xa nay chr’hoong n’nâu xay moon: Vel đong chr’hoong Chư Sê xoọc vêy đhăm k’tiếc chóh t’nơơm z’nươu bấc bhlâng cóh tỉnh. Nắc hợp tác xã nông nghiệp Quang Minh vêy lấh 30 héc ta, đhanuôr lâng muy bơr doanh nghiệp n’lơơng chóh đinh lăng đhị đhăm ga mắc lấh 50 héc ta. Rơơm kiêng âng chr’hoong nắc bhrợ t’bhứah đhăm chóh bhrợ t’nơơm z’nươu lấh 1 r’bhâu héc ta. Azi k’dua hợp tác xã Quang Minh zúp zooi đhanuôr. Muy nắc doanh nghiệp vel đong, ahêê tin đươi, bơr nắc doanh nghiệp n’nắc đoọng bấc zên lấh mơ đhanuôr lâng chính quyền vel đong, apêê đoo bhrợ têng la lua cơnh đêếc nắc vêy choom nhâm mâng zr’lụ pa câl.

Tỉnh Gia Lai vêy k’r’bhâu héc ta cao su tước ooy hân noo chóh bhrợ t’mêê. Bhrợ têng n’hau đoọng vêy thu nhập cóh cr’chăl cao su cắh ơy choom chiết pay dzêết nắc xa nay bh’rợ ga mắc bhlâng. A rong, clang, nghệ, nắc pazêng t’nơơm chr’nóh bấc bhlâng nắc dợ vêy đhanuôr lêy pay đoọng chóh đh’rứah lâng cao su, nắc rau liêm choom ooy kinh tế ếp bhlâng lâng bhrợ rau cắh liêm crêê ooy đhr’năng chắt váih âng t’nơơm chr’nóh bha lâng. Bh’rợ chóh bhrợ t’nơơm z’nươu cao su vêy ta chóh bhrợ cớ cắh ơy pậ ga mắc cơnh âng hợp tác xã Quang Minh đhị chr’hoong Chư Sê đoọng lêy, nắc dợ vêy đợ bh’rợ crêê cơnh, rau liêm choom bấc lấh mơ đhị đhăm ch’chóh b’bêết n’nâu./.

Gia Lai:

Trồng xen dược liệu, thêm hướng đi

cho hàng ngàn ha cao su tái canh

               Nguyễn Thảo

Cây ăn trái trồng xen cà phê cho hiệu quả cao ngày càng trở nên phổ biến ở Tây Nguyên. Tại tỉnh Gia Lai, bà con vừa triển khai trồng xen  dược liệu trong vườn  cao su, bước đầu cho hiệu quả khả quan. Mô hình này mở ra hướng đi cho hàng ngàn héc ta cao su tái canh.   

  Hợp tác xã nông nghiệp công nghệ cao Quang Minh, là đơn vị tiên phong trong việc trồng dược liệu trong vườn cao su mới tái canh. 30 ha dược liệu của hợp tác xã trồng tại xã Ia Hlốp và Ia Dreng (huyện Chư Sê), mới bước sang năm năm thứ 2, hiện đã có 7 hecta được thu hoạch với doanh thu 5 tỷ đồng, chủ yếu từ diện tích đương quy và cà gai leo. Ông Nguyễn Đình Trọng, thành viên hợp tác xã cho biết, vụ tới, hơn chục héc ta đinh lăng và hà thủ ô đỏ sẽ cho thu hoạch, đảm bảo để hợp tác xã có doanh thu liên tục: “ Mỗi cây trồng có một thời gian nhất định. Ví dụ như hà thủ ô đỏ phải mất 3 năm mới thu được, đinh lăng mất hơn 1 năm, gần 2 năm. Nếu trồng toàn bộ hà thủ ô thì kinh phí rất lớn nên chúng tôi phải trồng thêm một số cây ngắn ngày khác như cà gai leo, mất chưa đầy 1 năm là thu được. Như vậy là chúng tôi tạo ra khả năng quay vòng vốn rất lớn. Chỉ cần nguồn nước, đất tốt và được đầu tư bài bản thì nguồn thu từ dược liệu rất khả quan.”

Thực tế tại những vườn dược liệu trồng xen cao su cho thấy, cả cây trồng chính và cây trồng xen đều phát triển rất tốt, nhờ nguồn nước và phân bón hữu cơ. Anh Vũ Minh Chiến, công nhân làm việc tại hợp tác xã nông nghiệp công nghệ cao Quang Minh cho biết, so với trồng xen cây sắn, cây nghệ hoặc cây khoai lang, thì cao su ở vườn dược liệu xanh tốt hơn, nhờ được xử lý  kỹ từ khâu làm đất tới quá trình chăm sóc:“Mình phải thường xuyên kiểm tra hàng ngày. Giai đoạn cây con là phải tưới nước 2 lần/ 1 ngày, đảm bảo đất cát cho nó sống. Về đất, thì chúng tôi dùng vôi bột, một số thuốc diệt khuẩn, trị nấm. Mình phải xử lý đất trước, đất sạch, để sau này cây bớt bệnh. Tỉ mẩn nhất là giai đoạn ban đầu khi làm giống.”

         Sau 2 năm trồng dược liệu trên đất cao su tái canh chưa phủ tán, hợp tác xã Quang Minh đã có quy trình chăm sóc phù hợp, kiểm định được chất lượng sản phẩm. Ông Đào Hùng Sơn, giám đốc Hợp tác xã Quang Minh cho biết: Hợp tác xã đã mạnh dạn đầu tư hệ thống sơ chế, ký kết hợp đồng cung cấp dược liệu cho các doanh nghiệp dược phẩm trong nước:“Chúng tôi xây dựng nhà máy sơ chế để bảo quản sản phẩm được lâu hơn, khi bán thì không bị phụ thuộc. Ví dụ lúc mình thu hoạch mà giá cả chưa đạt thì mình bảo quản. Hoặc mùa mưa, khi không phơi được thì chúng tôi sấy, đảm bảo chất lượng sản phẩm tốt hơn.”

Mới đây, UBND huyện Chư Sê đề nghị hợp tác xã Quang Minh liên kết với nông dân xây dựng vùng dược liệu tại địa phương. Theo đó, hợp tác xã sẽ đảm nhận vai trò bà đỡ hướng dẫn kỹ thuật, cung cấp giống chất lượng và đảm bảo đầu ra cho dược liệu của nông dân. Trong năm nay, địa phương trích ngân sách hỗ trợ 40% chi phí cây giống cho các hộ tiên phong đăng ký tham gia mô hình trồng dược liệu. Hộ tham gia mô hình phải đảm bảo các điều kiện về đất đai, vốn đối ứng và kiến thức trồng trọt cơ bản. Đại diện lãnh đạo huyện này cho rằng: “Địa bàn huyện Chư Sê đang có diện tích dược liệu đứng đầu tỉnh. Riêng hợp tác xã nông nghiệp Quang Minh đã có hơn 30 ha, người dân và một số doanh nghiệp khác trồng đinh lăng tổng diện tích là trên 50 ha. Mong muốn của huyện là phát triển diện tích dược liệu lên trên 1000 ha. Chúng tôi mời hợp tác xã Quang Minh làm bà đỡ cho nông dân . Một là doanh nghiệp địa phương, chúng ta tin tưởng, hai là doanh nghiệp đó bỏ ra nhiều tiền hơn người dân và chính quyền địa phương và họ làm thực sự như vậy mới đảm bảo đầu ra.”

Tỉnh Gia Lai có hàng nghìn hecta cao su bước vào thời kỳ tái canh. Làm gì để để có thu nhập trong thời kỳ cao su chưa cho thu hoạch là câu hỏi lớn. Sắn, khoai lang,  nghệ, là những cây trồng phổ biến vẫn được nông dân lựa chọn để trồng xen cao su, nhưng cho hiệu quả kinh tế rất thấp và gây ảnh hưởng tới sự sinh trưởng bình thường của cây trồng chính.  Mô hình phát triển dược liệu xen cao su tái canh chưa khép tán như của hợp tác xã Quang Minh tại huyện Chư Sê cho thấy, vẫn có những cách làm làm phù hợp, cho hiệu quả cao trên diện tích này/.