Đhơ cơnh đêêc, cơnh lâng đhr’năng pleng k’tiếc miền Trung, cha noong xơơt đanh, ha dợ bêl hân noo boo năc buôn boo ngân, tơơm pih kiêng chăt vaih liêm năc đhanuôr hêê pa ghit bhiệc chơih pay k’tiếc, zư liêm k’tiếc dzệp dzong lâng pa hooi đác nong.

+ Lalăm năc lêy k’tiếc lâng zr’lụ choh

Pih ngam buôn chăp vaih đhị zr’lụ k’tiếc liêm nhuum, vêy bấc chất hữu cơ, clang k’tiếc zăng đhậu lâng đác hooi liêm choom. Pazêng zr’lụ a ral da ding, bôl ếp vêy k’tiếc liêm choom ra pặ choh pih ngam, ha dợ oọ choh đhị zr’lụ buôn nong đác, k’tiếc lalâh c’cọ căh cợ pazêng zr’lụ đác boo buôn hooi. Cơnh lâng k’tiếc bôl đhr’đâc, đhanuôr cung pa ghit cha mêệt đhr’năng k’tiếc hooi, hr’lang lalăm lêy choh.

Ha dang choh coh đhăm k’tiếc đhr’đâc, năc ra pặ choh zập hân luung n’loong, pa xiêr đác hooi tih tơợ piing xiêr ooy dưp. Coh m’pâng hân luung choom đơc bhơi căh cợ tơơm n’loong đoọnh oọ choom hooi lưch k’tiếc. Pazêng zr’lụ lalâh đhr’đâc căh cợ c’lâng đác hooi năc bhrợ zr’roh đác, oọ choh n’loong coh c’lâng đác hooi.

+ Tơợ ơy lêy đhị zr’lụ k’tiếc choh, năc ra văng pêch boọng choh

Đhanuôr hêê pêch boọng choh đhậu, bhưah 60cm x 60cm x 60cm. K’tiếc pêch năc đơc luuc lâng phân đoọng tập cớ. Luuc lâng phân hữu cơ ơy đơc đanh lâng phân lân, pa xoọng vôi ting pr’đơợ âng k’tiếc, xang năc g’bur lưch ooy bọong choh lâng g’bur k’tiếc dal lâh mặt k’tiếc toor đêêc. Cơnh lâng pazêng đhị k’tiếc c’cọ đác căh choom hooi năc pa ghit bhiệc g’bur dal lâh mặt boọng choh.

Đhanuôr hêê oọ đươi êệ bh’năn t’mêê đoọng g’bur ooy boọng choh tu u pưih bhrợ căh liêm tước riah nhuum. Phân hữu cơ năc đơc đanh lalăm đươi dua. Tơợ ơy g’bur lalăm choh, năc đơc k’tiếc tệêm ngăn đhị muy cr’chăl ha dợ đơơng choh m’ma.

+ Bhlưa zập t’nơơm cung năc dap lêy tơợ tr’nơợp

Cơnh lâng pr’đơợ âng k’tiếc lâng tơơm pậ liêm, choom choh bhlưa apêê t’nơơm mơ 5-6m lâng mơ 6m bhlưa zập hân luung; đhị k’tiếc liêm, tơơm chăt vaih liêm năc choh xưa lâh. Bơr pêê cơnh pa choom lâng tơơm vêy đong năc bhlưa 6 x 6 mét căh cợ 7 x 7 mét. Tu cơnh đêêc, đhanuôr oọ choh lalâh cơợng coh đhăm k’tứi. Bêl bha lầng ga măc năc đoong dal, căh zập tr’ang p’răng lâng k’đhap k’rang lêy.

Bêl chơih m’ma, đhanuôr năc chơih tơơm c’rơ liêm, crêê m’ma, ghit tơơm riah, bha lầng lâng hi la dưr chăt liêm, doọ leh pr’luh. Tơơm ghép căh cợ tơơm pa trơơi m’ma tơợ m’ma tệêm ngăn nắc bơơn chơih pay choh đoọng buôn k’rang lêy.

Bêl choh, lalăm năc pêch muy boọng k’tưi đhị m’pâng, bhưah lâh bầu tơơm m’ma. Lơi nilong bầu, đơc n’loong đhâng coh m’pâng boọng. Oọ g’lâp bầu lalâh đhậu. Mặt bầu dal lâh mặt k’tiếc mơ 2-3cm, xang đêêc nắc g’lâp k’tiếc đhiêr bọong lâng đị pa mâng. Tưới đác tơợ ơy choh đoọng k’tiếc grịa lâng bầu m’ma. Ha dang zr’lụ buôn vêy đhí k’rơ, đhanuôr năc clặ n’loong lâng chọ m’ma lâng a ngoọn nhuum đoọng oọ c’lâm bêl choh.

Tơợ ơy chăt riah, rau chr’năp bhlầng năc zư đoọng k’tiếc dzệp ha dợ oọ đơc đác nong coh đhiêr boọng choh. Moọt hân noo cha noong, choom pay n’jăng, bhơi răng căh cợ pr’đươi hữu cơ liêm choom đoọng g’lấp k’tiếc đhị riah. Đhơ cơnh đêêc, oọ đơc vật liệu đăn coh bha lâng m’ma; đơc bhlưa coh boọng choh đoọng m’ma chăt liêm.

Cơnh lâng tơơm t’mêê choh, năc cha mêệt lêy dzệp âng k’tiéc ta luôn. K’tiếc gooh năc tưới pa xoọng, ha dợ oọ tưới bấc bhrợ đác hooi tơợ tơơm nâu tước tơơm lơơng. Bêl tơơm pậ lâng moọt cr’chăl vaih pô, boong p’lêê, đươi đác bấc lâh; đhanuôr năc cha mêệt lêy pleng k’tiếc lâng k’tiếc dzệp đoọng pa liêm đợ đác tưới.

+ Cr’chăl boo đhị miền Trung, đhanuôr năc xăl tơợ bhiệc zư đác dzang cha groong nong. Lalăm g’luh boo ngân năc cha mêệt ghit zập ch’hooi đác đhị pazêng zr’lụ k’tiếc crêê c’lâng đác hooi coh bhươn choh. P’lêê vêy rôh ha dang crêê nong đác đanh t’ngay năc buôn đhur riah lâng leh vaih pr’luh đhị riah, bha lâng. Tu cơnh đêêc, muy bhươn pih ngam liêm căh muy c’bhuh pr’đươi tưới đác năc dzợ vêy c’lâng đác hooi.

+ Bêl tơợp dưr pậ, đhanuôr t’vaih đoong tơợ đâh

Bêl bha lầng dal 50–80cm dap tơợ mắt ghép, choom căt lơi đoọng loom muy đăh dưr chăp. Xang năc pay mơ 3 đoong c’rơ liêm đơc bhrợ đoong cấp 1. Bêl đoong cấp 1 dưr chăp liêm mơ 50-80cm, năc căt lơi cớ đoọng vaih apêê đoong cấp 2. Pazêng đoong chăt lalâh cơợng, đoong căh c’rơ liêm, đoong crêê ha ruy năc căt lơi. Cơnh t’vaih đoong nâu zooi tơơm chr’noh liêm lâng buôn k’rang lêy, cha groog pr’luh.

+ Đăh g’bur phân, đhanuôr năc pa hay: tơơm dzợ  k’tứi năc văn bha lâng, văn đoong; moọt cr’chăl boong p’lêê nắc pa liêm dinh dưỡng đoọng jưah băn bha lầng jưah băn p’lêê. Phân hữu cơ đơc đanh năc choom pa xoọng ting cr’chăl đoọng pa liêm k’tiếc. Phân NPK đươi ting ruh tơơm, c’rơ pậ lâng đhr’năng k’tiếc; oọ g’bur lalâh bấc đạm tu tơơm choom dưr liêm ooy hi la, đoong ha dợ crêê tước đhr’năng vaih pô, boong p’lêê.

Bêl tơơm dzợ k’tứi, choom pac g’bur phân bấc chu xăl tu g’bur muy muy chu ha dợ bấc phân. Bêl tơơm pậ, phân năc g’bur ooy zr’lụ toor đoong, đhị vêy bấc riah đươi phân, xăl tu k’rong grịa t’nơơm. Lâng bhươn tơơm n’loong ơy vaih đoong, choom pooc k’tiếc ting c’lâng đoong chăt luuc phân xang năc g’lâp cớ k’tiếc. Bơr pêê cơnh k’rang tơơm p’lêê vêy rôh tơợ ơy pay pa chô bh’nơơn đươi dua c’lâng đác hooi bhưah mơ 20–30cm, đhậu mơ 20–25cm đăh nguôi đoong.

Muy bh’rợ đhanuôr oọ ha vil năc đh’leh đoong lâng pa sạch bhươn. Tơợ xang pay bh’nơơn, năc cha mêệt pazêng đoong, căt lơi đoong ơy boong p’lêê, đoong gooh, đoong bha ruy pa hư, đoong đhur lâng pazêng đoong chăt coh cr’loong bhrợ đoong lalâh cơợng. Đoong crêê pr’luh năc bơơn pa gluh tơợ bhươn, oọ đơc dưp tơơm tu choom vaih pr’luh.

+ Coh đhr’năng k’rang, đhanuôr năc ta luôn cha mêệt lêy bhươn chr’noh, pa bhlầng năc tơợ xang boo ngân lâng cr’chăl gluh loom nhuum. Hâ dang hi la rơơc, bha lầng hooi dzêệt, căh cợ đoong leh đhr’năng răng năc đâh bhrơ pa liêm. Cơnh lâng za nươu zư lêy tơơm ch’noh, năc đươi pazêng rau vêy ta đoọng đươi coh tơơm chr’noh, đươi mơ glặp lâng ting bhrợ zập cr’chăl pa tuông; oọ t’bấc bêl đươi tu ahêê buôn ngoọ bấc za nươu năc k’chêệt bha ruy đâh lâh./.

HƯỚNG DẪN CÁCH TRỒNG CAM SÀNH Ở VÙNG MIỀN NÚI

Cam sành là một trong những loại cây ăn quả có thể phát triển ở vùng đồi núi nếu điều kiện đất và nước phù hợp. Tuy nhiên, với đặc điểm thời tiết miền Trung, mùa khô nắng nóng kéo dài, trong khi mùa mưa thường có mưa lớn, cây cam muốn sinh trưởng tốt thì bà con phải đặc biệt chú ý việc chọn đất, giữ ẩm và thoát nước

+ Trước hết là chọn đất và chọn vị trí trồng.

Cam sành thích hợp với đất tơi xốp, có nhiều chất hữu cơ, tầng đất tương đối sâu và thoát nước tốt. Những khu vực chân đồi, đồi thấp có đất phù hợp có thể bố trí trồng cam, nhưng không nên chọn nơi thường xuyên ngập úng, đất quá chặt hoặc những vị trí nước mưa thường tập trung chảy qua. Với đất đồi dốc, bà con cũng cần kiểm tra nguy cơ rửa trôi đất, sạt lở trước khi quyết định trồng.

Nếu trồng trên đất có độ dốc, nên bố trí các hàng cây theo đường đồng mức, hạn chế làm cho nước mưa chảy thẳng từ trên xuống dưới. Giữa các hàng có thể giữ lớp cỏ hoặc cây phủ đất phù hợp để hạn chế đất bị rửa trôi. Những vị trí quá dốc hoặc có dòng nước tập trung thì nên dành cho việc làm rãnh thoát nước, không nên cố trồng cây.

+ Sau khi chọn được đất, việc tiếp theo là chuẩn bị hố.

Bà con có thể đào hố rộng và sâu khoảng 60cm x 60cm x 60cm. Khi đào, nên để riêng lớp đất mặt để sử dụng khi trộn phân bón lót. Có thể trộn lớp đất mặt với phân hữu cơ đã hoai mục và phân lân, bổ sung vôi theo điều kiện đất, sau đó lấp trở lại hố và vun đất cao hơn mặt đất xung quanh. Với những nơi đất nặng, khó thoát nước, việc vun mô hoặc tạo mặt trồng cao hơn càng cần được chú ý.

Bà con không nên dùng phân chuồng tươi để bón trực tiếp vào hố vì có thể gây nóng và làm ảnh hưởng đến rễ non. Phân hữu cơ phải được ủ hoai trước khi sử dụng. Sau khi bón lót, nên để đất ổn định một thời gian rồi mới đưa cây giống xuống trồng.

+ Khoảng cách giữa các cây cũng phải tính ngay từ đầu.

Với điều kiện đất và cây sinh trưởng bình thường, có thể bố trí khoảng 5–6 mét giữa các cây và khoảng 6 mét giữa các hàng; nơi đất tốt, cây phát triển mạnh có thể bố trí thưa hơn. Một số hướng dẫn đối với cây có múi sử dụng khoảng cách 6 x 6 mét hoặc 7 x 7 mét. Vì vậy, bà con không nên trồng quá dày chỉ để tăng số cây trên diện tích nhỏ. Khi cây lớn, tán giao nhau sẽ làm vườn thiếu ánh sáng, kém thông thoáng và khó chăm sóc.

Khi chọn cây giống, bà con nên chọn cây khỏe, đúng giống, có nguồn gốc rõ ràng, thân và lá phát triển bình thường, không có dấu hiệu sâu bệnh. Cây giống ghép hoặc cây được nhân giống từ nguồn bảo đảm thường được ưu tiên để có cây đồng đều và dễ quản lý.

Khi trồng, trước tiên đào một lỗ nhỏ ở chính giữa hố, rộng hơn bầu cây. Nhẹ nhàng tháo túi bầu, đặt cây thẳng đứng vào giữa hố. Không được vùi bầu quá sâu. Mặt bầu nên cao hơn mặt đất khoảng 2–3cm, sau đó lấp đất xung quanh và nén nhẹ. Tưới nước ngay sau khi trồng để đất ôm sát bầu cây. Nếu khu vực thường có gió mạnh, bà con nên cắm cọc và buộc cây bằng dây mềm để cây không bị lay gốc khi mới trồng.

Sau khi cây bén rễ, điều quan trọng là giữ cho đất đủ ẩm nhưng không để nước đọng quanh gốc. Vào mùa khô, có thể dùng rơm, cỏ khô hoặc vật liệu hữu cơ phù hợp để phủ đất quanh vùng rễ. Lớp phủ giúp hạn chế bốc hơi nước và giữ ẩm cho đất. Tuy nhiên, không nên chất vật liệu phủ sát vào thân cây; nên chừa khoảng cách quanh gốc để gốc luôn thông thoáng.

Với cây mới trồng, cần kiểm tra độ ẩm của đất thường xuyên. Nếu đất khô thì tưới bổ sung, nhưng không nên tưới tràn làm nước chảy từ gốc này sang gốc khác. Khi cây lớn và bước vào thời kỳ ra hoa, đậu quả, nhu cầu nước tăng lên; bà con cần theo dõi thời tiết và độ ẩm đất để điều chỉnh lượng nước tưới.

+ Thời điểm mùa mưa ở miền Trung, bà con phải chuyển từ việc giữ nước sang chống úng. Trước những đợt mưa lớn cần kiểm tra các rãnh thoát nước, khơi thông những vị trí bị đất hoặc lá cây làm tắc. Không để nước tập trung chảy mạnh vào một khu vực trong vườn. Cây có múi nếu bị úng lâu ngày rất dễ suy yếu bộ rễ và phát sinh các bệnh ở rễ, gốc, thân. Vì vậy, một vườn cam tốt không chỉ có hệ thống tưới mà còn phải có đường thoát nước rõ ràng.

+ Khi cây bắt đầu phát triển mạnh, bà con cần tạo tán từ sớm.

Khi cây cao khoảng 50–80cm tính từ vị trí mắt ghép, có thể bấm ngọn để kích thích các chồi bên phát triển. Sau đó chọn khoảng 3 cành khỏe, phân bố tương đối đều quanh thân để làm cành cấp 1. Khi cành cấp 1 phát triển dài khoảng 50–80cm, tiếp tục bấm ngọn để hình thành các cành cấp 2. Những cành mọc quá dày, cành yếu, cành sâu bệnh hoặc mọc vào phía trong tán cần được loại bỏ. Cách tạo tán này giúp cây có bộ khung cân đối, thông thoáng và thuận lợi cho việc chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh sau này.

+ Về bón phân, bà con cần nhớ nguyên tắc: cây còn nhỏ thì nuôi thân, nuôi cành; cây bước vào thời kỳ cho quả thì phải cân đối dinh dưỡng để vừa nuôi cây vừa nuôi quả. Phân hữu cơ hoai mục nên được bổ sung định kỳ để cải thiện đất. Phân NPK sử dụng theo tuổi cây, sức sinh trưởng và tình trạng đất; không nên bón quá nhiều đạm vì cây có thể phát triển mạnh về lá, cành nhưng ảnh hưởng đến quá trình ra hoa, đậu quả.

Khi cây còn nhỏ, có thể chia lượng phân thành nhiều lần bón thay vì bón một lần với lượng lớn. Khi cây trưởng thành, phân nên được bón vào khu vực phía ngoài mép tán, nơi có nhiều rễ hút, thay vì tập trung sát gốc. Với vườn cây đã giao tán, có thể cuốc rãnh nông theo hình chiếu tán để đưa phân xuống rồi lấp đất lại. Một số hướng dẫn chăm sóc cây có múi sau thu hoạch sử dụng rãnh rộng khoảng 20–30cm, sâu khoảng 20–25cm ở phía ngoài mép tán.

Một việc bà con không nên bỏ qua là tỉa cành và vệ sinh vườn. Sau mỗi vụ thu hoạch, cần kiểm tra toàn bộ tán cây, cắt bỏ cành đã mang quả, cành khô, cành sâu bệnh, cành yếu và những cành mọc chen vào bên trong làm tán quá rậm. Cành bị bệnh phải được đưa ra khỏi vườn, không để lại dưới gốc vì có thể trở thành nguồn lây bệnh.

+ Trong quá trình chăm sóc, bà con nên thường xuyên đi kiểm tra vườn, nhất là sau những đợt mưa lớn và thời điểm cây ra đọt non. Nếu thấy lá bị biến dạng, có đường ngoằn ngoèo do sâu gây hại, lá vàng bất thường, gốc chảy nhựa hoặc cành có dấu hiệu khô chết thì cần phát hiện sớm để xử lý. Đối với thuốc bảo vệ thực vật, chỉ sử dụng những loại được phép sử dụng trên cây trồng, đúng liều lượng và tuân thủ thời gian cách ly; không tự ý tăng liều vì nghĩ rằng thuốc mạnh sẽ diệt sâu bệnh nhanh hơn./.