Nâu đoo năc rau buôn băn, zên k’rong băn doọ bấc, doọ lâh vaih rau căh pr’đoọng. Đhơ cơnh đêêc, đoọng cr’noọ bh’rợ nâu bhrợ liêm choom năc lêy vêy cơnh băn lâng năl ghit đhr’năng pậ banh âng coon nạ nâu. Nâu kêi năc bơr pêê cơnh băn tr’pai r’rưah đơơng chô bh’nơơn dal

# C’roọl băn xọong cr’đe

- Đhị liêm choom bhlầng đoọng băn xọong cr’đe r’rưah năc đhị la ngúa, doọ bơơn xơợng x’nưl rau rị. C’rọol băn xọong cr’đe oọ lâh ang tu bêl pleng t’ngay năc đoo bêch coh bọong k’năm, ha dưm năc vêy gluh bơơn cha.

- C’rọol băn xọong cr’đe r’rưah zập bọong bhưah mơ 50cm, dal 0,8-1m, bhrợ za đêr dal 70cm, coh c’loọng tô xi măng đoọng láng căh cợ bha lọp gạch men, bha nên bê tông căh cợ bha lêp gạch. Zập hộc cơnh đêêc băn muy p’nong.

- Choom đươi dua c’rọol băn pa câl lêệ đoọng băn xọong cr’đe r’rưah, đhơ cơnh đêêc ma nưih băn xọong cr’đe năc năc cr’chăl xọong cr’đe đhoong ca coon lâng pa tuông lalăm bêl căn rưah, ha dang căh pa tuông, ơy rưah năc p’nong lơơng đăh coon k’tứi t’mêê ma coon n’nặc, căh cợ xọong cr’đe căn đăh coon t’mêê rưah nặc.

- Đhiêr c’rọol năc xây dal mơ 50cm, cha groong xọong cr’đe dưr chr’plọong xó. Vêy chr’tôp oọ đoọng p’răng ang ooy c’rọol lâng oọ đơc đác boo boọ ooy xọong cr’đe.

# R’rưah

Zập c’moo xọong cr’đe ma coon 4 ruuh, zập ruuh 2-5 p’nong, băn coon liêm, doọ lâh chêệt bil. Lêy đoọng xọong cr’đe cha zập lâng crêê mơ.

Xọong cr’đe căn đhoong 45 t’ngay. T’mêê ma coon, xọong cr’đe coon căh vêy xooc lâng căh ơy pơh mắt. Mơ 15 t’ngay t’tun năc vêy pơh mắt lâng bơr pêê tuần t’tun năc chăt xoóc. Lâh 1 c’xêê ặt lâng căn, tr’pai coon pậ lâng năc tơợp cha cram, cr’đe, a tao… Lêy đoọng tr’pai cha cram oọ lâh griing cung oọ lâh nhuum tu k’niêng âng coon k’tứi căh ơy c’rơ liêm. Tơợ ơy pác đoọng coon ặt lalay năc pa jâng cha muy t’ngay lâng lâh 3 t’ngay nắc cha mêệt lêy lâng pa zưm ặt lâng xọong cr’đe bhong.

# Bơr pêê cơnh pa ghit bêl k’rang lêy xọong cr’đe r’rưah

- Cha mêệt lêy xọong cr’đe căn bêl kiêng ặt lâng xọong cr’đe bhong: Lêy ch’đuy âng xọong cr’đe căn bhrôông bhrôông, eh lâng dzêệp năc cr’chăl đoo kiêng ặt lâng xọong cr’đe bhong.

- Năc đoọng ặt pa zưm: chơih đoo p’nong bhong ga măc mơ xọong cr’đe căh căh cợ pậ lâh, xang năc p’loh ooy bọong băn xọong cr’đe căn lâng cha mêệt lêy, ha dang xọong cr’đe bhong kiêng ặt đh’rưah lâng xọong cr’đe căn năc đơc cơnh đêêc, ha dang mị p’nong căh ặt muy đhị ha dợ tr’căp năc xăl p’nong lơơng. Pa ghit lêy tơợ 2 t’ngay đoọng ặt muy đhị, ha dang lêy toh xọong cr’đe căn pậ, ch’đuy doọ dzợ eh năc ơy choom t’vaih m’ma. Ha dang hêê căh năl ơy pa trơơi m’ma căh năc đơc xọong cr’đe bhong ặt lâng xọong cr’đe căn đanh muy tuần, ha dang bơr p’nong căh tộ ặt muy đhị năc đoọng ặt lalay cớ.

- K’rang lêy xọong cr’đe r’rưah: bêl ơy pa trơơi m’ma năc pa ghit cơnh đoọng cha: lêy zập cram, a tao lâng pa xoọng abhoo, ngô căh cợ a’rong.

# Ch’na cha

Coh crâng, xọong cr’đe cha riah cram lâng a băng. Lâh mơ, xọong cr’đe dzợ cha zập rau cr’liêng, a’pul, p’lêê, bha lâng a tao…

Bêl băn, ch’na đoọng ha xọong cr’đe cha năc c’bhuh cram, cr’đe, a tao, bhơi voi (cha rau đơ griing, căh cha hi la). Lâh mơ, đoọng xọong cr’đe cha bơr pêê rau ch’na lơơng cơnh: ngô, a rong, p’lêê, bha lâng a bhoo (nâu năc ch’na pa xoọng ha xọong cr’đe cha xoọc bhung  lâng băn ca coon).

# Cha groong pr’luh

Đoọng cha groong pr’luh ha xọong cr’đe, c’rọol xọong cr’đe liêm gooh, sạch aih. Tr’pai năc a đhăh crâng đơơng chô băn, c’rơ liêm tu cơnh đêêc năc doọ lâh vaih pr’luh. Đhơ cơnh đêêc, đhanuôr hêê cung oọ lu lơ bơr pêê rau pr’luh choom vaih cơnh bhih coh n’căr, ca ay luônh.

Ha dang xọong cr’đe crêê bhih: Đhanuôr hêê năc pay đươi kháng sinh căh cợ tr’pai ma liêh cung choom dưah. Zập c’xêê năc pa sạch c’rọol lâng zr’lụ đhiêr xọong cr’đe ma mông.

Cr’ay luônh: Buôn năc tu ch’na căh zập lâng chr’năp dinh dưỡng tu cơnh đêêc nắc xọong cr’đe buôn pr’zuôh. Coh đhr’năng năc đoo, đhanuôr choom pay đươi za nươu pa dưah pa’zruôh căh cợ pa xoọng ch’na cha, đác âm tăng, chêệc cơnh ổi hất, cà rốt, riah p’nang, riah k’bhông… Đoọng cha groong pa’zruôh, oọ đoọng cha rau ch’na xrăh, a’uh, ch’na cha bấc rau./.

KỸ THUẬT NUÔI DÚI SINH SẢN Ở MIỀN NÚI

Những năm gần đây, nuôi Dúi là một mô hình chăn nuôi mang lại hiệu quả kinh tế cao, được nhiều nông dân, trong đó có khu vực miền núi ưu tiên lựa chọn.  Đây là loài vật dễ nuôi, chi phí đầu tư thấp, ít rủi ro. Tuy vậy, để mô hình này thành công cần phải nắm rõ kỹ thuật nuôi và hiểu rõ đặc tính sinh trưởng của loài động vật này. Sau đây là một số kỹ thuật nuôi dúi sinh sản mang lại hiệu quả kinh tế cao

Chuồng nuôi dúi

- Địa điểm nuôi dúi lý tưởng là nơi yên tĩnh, điều này đặc biệt quan trọng trong quá trình nuôi dúi sinh sản. Chuồng dúi nên tránh ánh sáng trực tiếp vì trong tự nhiên ngày dúi ngủ trong hang, tối mới ra ngoài đi kiếm ăn.

- Chuồng nuôi sinh sản mỗi ô rộng khoảng 50cm, dài 0,8 – 1m, xây tường cao 70cm, bên trong tô xi măng thật láng hoặc ốp gạch men, nền bê tông hoặc lát gạch. Mỗi ô chuồng dùng cho một con.

Có thể sử dụng chuồng nuôi thương phẩm để nuôi sinh sản, tuy nhiên người nuôi dúi cần phải nhận biết khi nào dúi cái mang thai và phải tách nó ra trước khi nó sinh sản, nếu không khi sinh sẽ bị con khác ăn con hoặc có thể dúi mẹ cũng ăn con.

- Xung quanh chuồng nên xây bờ bao cao khoảng 50cm, phòng khi dúi sổng chuồng không thể thoát ra ngoài được. Phải có mái che để dúi tránh bị nắng trực tiếp và nước mưa dính vào người.

Sinh sản

Mỗi năm dúi đẻ 4 lứa, mỗi lứa 2-5 con, nuôi con rất giỏi, hao hụt ít. Nên cho dúi ăn đầy đủ và đúng khẩu phần trước, trong và sau khi sinh.

Dúi cái mang thai 45 ngày. Lúc mới ra đời dúi con không có lông và chưa mở mắt. Khoảng 15 ngày sau khi sinh dúi con mở mắt và vài tuần sau sẽ mọc lông. Sau 01 tháng ở với mẹ, dúi con trưởng thành và bắt đầu ăn được thức ăn như tre, mía… Nên sử dụng loại tre bánh tẻ vì rang dúi con chưa khoẻ. Sau khi tách con thì nên ngừng cho ăn một ngày và sau 3 ngày thì kiểm tra và ghép đôi với Dúi đực.

Một số chú ý khi chăm sóc Dúi sinh sản:

- Kiểm tra dúi cái động dục: xách đuôi dúi cái lên kiểm tra nếu thấy bộ phận sinh dục của nó có màu hơi hồng, đưa tay lên vuốt nhẹ thấy nó hơi lồi ra, có thể ướt bộ phận sinh duc là con cái có biểu hiện động dục.

- Tiến hành gép đôi: chọn con đực (nên chọn con đực có kích thước tương đương con cái hoặc to hơn một ít) thả vào chuồng con cái và quan sát nếu thấy con đực và con cái quấn quýt với nhau thì để nguyên như vậy, nếu thấy con đực và con cái gằm ghè nhau thì thay con khác. Chú ý sau 2 ngày tiến hành quan sát nếu thấy con cái có biểu hiện vú hơi căng, bộ phận sinh dục bắt đầu se lại thì con cái đã được đực. Nếu chưa quan sát quen thì tốt nhất để con đực và con cài ở với nhau trong vòng một tuần hoặc thấy con đực và con cái có biểu hiện gằm ghè nhau thì tách ra.

- Chăm sóc Dúi mang thai và sinh con: sau khi con cái được đực thì chú ý chế độ cho ăn: phải đủ tre, mía và bổ sung thêm ngô, khoai lang hoặc củ sắn.

Thức ăn

Trong tự nhiên, dúi ăn chủ yếu rễ tre và măng tre. Ngoài ra, dúi còn ăn các loại hạt, củ, quả, thân cây mía...

Khi nuôi, thức ăn cho dúi gồm cây họ nhà tre, mía, cỏ voi (chỉ ăn phần thân cứng, không ăn lá). Ngoài ra, cho dúi ăn một số loại thức ăn khác như: củ khoai lang, củ sắn, ngô (đây là phần thức ăn bổ sung cho Dúi trong quá trình mang thai và nuôi con).

Phòng bệnh

Để phòng bệnh cho dúi, chuồng trại phải đảm bảo khô ráo, sạch sẽ và thoáng mát. Con dúi là động vật hoang dã mới được thuần hóa, sức đề kháng mạnh vì thế nên ít dịch bệnh. Tuy nhiên, bà con cũng không nên chủ quan một số bệnh vẫn có thể xảy ra như bệnh ngoài da, bệnh đường ruột.

Nếu dúi bị bệnh ngoài da: Bà con có thể dùng thuốc kháng sinh hoặc dúi tự liếm cũng có thể khỏi. Hàng tháng nên vệ sinh sát trùng, tẩy uế chuồng trại và xung quanh khu vực dúi sống.

Bệnh đường ruột: Thường do khẩu phần thức ăn cung cấp không đầy đủ thành phần và giá trị dinh dưỡng nên dúi có thể bị tiêu chảy. Trong trường hợp đó, bà con có thể dùng thuốc điều trị tiêu chảy hoặc bổ sung thêm thức ăn, nước uống đắng, chát như ổi xanh, cà rốt, rễ cau, rễ dừa… Để phòng bệnh tiêu chảy, không nên sử dụng các loại thức ăn hôi thối, ẩm mốc, khẩu phần thức ăn phải phong phú và đa dạng./.