Zâp c’moo, bêl tơơm n’loong ma dưr pô váih pô p’lêê, a’chim cóh crâng ma xưl r’rộ r’răm, bêl đhanuôr moót hân noo xoót ha roo, đhanuôr Cơ Tu cóh tỉnh Quảng Nam nắc bhrợ bhiệc bhan hay k’noọ tước crâng k’coong. Ha dợ ooy đâu, bêl pân đil Cơ Tu xập xa’nập ty chr’nắp lâng đợ pr’hoọm pa chăm laliêm âng bhai n’đoóh a’doóh, đợ pô crâng dưr pô váih pr’hoọm laliêm cóh crâng nắc zâp apêê t’coóh vel lâng xa’nập n’joòng cơnh nắc râu hay k’noọ tước j’niêng cr’bưn x’xập mưy cr’chăl âng đhanuôr ắt mamung truíh c’lâng Trường Sơn. Xa’nập xập nâu nắc ơy ting lướt lâng apêê zâp hân noo ha rêê, lâng nâu đoo cung nặc bhiệc đoọng lêy hay k’noọ mưy cr’chăl zr’nắh k’đhạp, moon p’too đoọng ha lang p’niên ta luôn zư lêy crâng.

         Ra văng đoọng ha bhiệc bhan hay k’noọ crâng k’coong, t’coóh vel Clâu Blao 75 c’moo, cóh vel VoÒng, chr’val Tr’Hy, chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam lâng zâp apêê t’coóh vel cóh zâp chr’val A Xan, Bha Lêê, Ga Ry, Ch’ơm, Dang... xập đợ xa’nập nâu ra văng đoọng ha bhiệc bhan. Nâu đoo nắc bhiệc bhan ga mắc chr’nắp ta bhrợ hân noo ha pruốt, nắc bhiệc bhan chr’nắp bhlâng ooy c’moo âng đhanuôr Cơ Tu cóh chr’hoong k’coong ch’ngai Tây Giang hơnh déh, hay k’noọ ooy Giàng, crâng k’coong, tâm k’ruung nắc ơy zư lêy đoọng ooy pr’ắt tr’mung âng vel bhươl lâng pr’loọng đông, đoọng tơolưm n’loong, p’lêê p’coo dưr váih liêm bấc. Xa’nập âng t’coóh vel Clâu Blao âng đơơng nắc xa’nập n’joòng bơơn t’coóh zư lêy liêm chr’nắp, dzợ đha hưm dzêết n’loong. Xa’nập chr’nắp nâu n’léh váih bhrợ bấc ngai c’jựch lêy lâng kiêng bhlâng lêy.

        Bêl đêếc, cơnh t’coóh vel Clâu Blao moon, đhanuôr Cơ Tu cóh đâu đha’rứt bhlâng, cắh váih c’lâng c’tốch đoọng lêy lướt câl xa’nập laliêm. Bhiệc taanh bhrợ n’đoóh a’doóh âng đhanuôr cung lưm zr’nắh k’đhạp, đhanuôr bấc lêy cắh vêy xa’nập n’joòng nắc đoo mưy râu xa’nập đoọng đhanuôr lêy xập: “Buôn lêy nắc pay mơ 4 t’nơơm vêy bơơn 1 xa’nập, cắh vêy n’loong n’đoo cung choom pay bhrợ. Lêy pay tơơm n’loong laliêm, râu 2 nắc doọ vêy bấc a’xông nắc vêy choom bhrợ, ha dang cắh nắc buôn zir hư. Xa nập nâu bêl ahay apêê buôn xập, ha dang cắh váih xa’nập nâu nắc cắh váih râu đươi dua, tu cắh váih xa’nập xập nắc bấc ngai lêy pay hi la đoọng g’đêl, crêê k’gơu cắp cung k’pân. Đợ apêê k’van nắc vêy váih đợ xa’nập nâu. Xập xa’nập nâu nắc đoọng hay k’noọ cớ tước ooy râu ty chr’nắp bêl ahay. Hay k’noọ ooy zr’nắh k’đhạp.”

        Đh’rứah lâng đha đhi âng đay, t’coóh vel CoOr Tám cung pay pa glúh 2 bêệ xa’nập n’joòng, pr’hoọm rơợc liêm đoọng lêy xập. T’coóh CoOr Tám đh’rứah lâng zâp apêê t’coóh vel cóh chr’hoong k’coong ch’ngai Tây Giang lêy bhuốih bhrợ đhị cha nụp âng ava Hồ, zước nhăn đắh a’bhô dang nắc ơy zư lêy, zooi zúp đoọng ha zâp lang apêê đhanuôr Cơ Tu ắt mamung têêm ngăn đhị truíh da ding Trường Sơn ma bhưy chr’nắp. T’coóh vel CoOr Tám hay k’noọ cớ bêl dzợ p’niên, t’coóh nắc ơy ta luôn lướt zi lấh crâng k’coong, cruung đác xay moon 2, 3 t’nơơm n’loong laliêm, váih dzêết cơnh dzêết cao su, tíh liêm. bơơn chấc n’căr n’loong liêm nâu, t’coóh vel CoOr Tám nắc lêy đơơng zr’nị đoọng lêy m’bhị n’căr n’loong đoọng n’căr r’boọt liêm. lêy loọ đơơng chô n’căr n’loong nâu, dzợ vêy mưy lang n’căr n’loong ki đặ. N’căr ki đặ nâu nắc apêê t’coóh lêy m’bhị cớ đoọng pay đơơng chô íh mơ đhiệp ha đay.

       Bêl ơy vêy zâp pr’đươi đoọng lêy bhrợ n’joòng, manứih Cơ Tu nắc tơợp cắt bhrợ zâp a’ngoọ đoọng liêm tíh ma mơ lâng ruúh manứih. Bil lấh 30 t’ngay hi dưm, nắc vêy choom bhrợ xang mưy xa’nập laliêm, đha hưm âng n’căr n’loong. T’coóh Trần Tấn Vịnh, manứih vêy bấc c’moo lêy cha mêết đắh văn hoá đhanuôr zâp acoon cóh miền Trung-Tây Nguyên đoọng năl, đhanuôr Cơ Tu bêl ahay pa bhlâng kiêng xập xa nập nâu, lấh mơ nắc bêl lướt p’penh b’bơơn đoọng tr’pang têy ta bách choom. ha dợ moót hân noo ha ọt nắc apêê pazưm pa xoọng n’căr n’loong đoọng xa’nập cơợng nhâm lấh mơ, zư têêm ngăn ha chặc a’rang: “Apêê lêy cha mêết ha cơnh đoọng n’căr n’loong nâu zâp 1 xa nập, oó lấh ga mắc cung oó lấh k’tứi. Ha dang la lấh tứi nắc zâp đoọng ha p’niên, ha dợ apêê ga rựa t’ha nắc lêy chấc mưy t’nơơm đoọng liêm zâp ha pêê xập. Ting lêy lâng đợ xa’nập lâng k’páih, bhai nắc xa’nập n’joòng têêm ngăn lấh mơ. Râu xa’nập doọ bhrợ cắh liêm crêê môi trường. pa đhang moon cơnh xa nập lơơng nắc lêy bhrợ pr’hoọm lâng zanươu, ha dợ lâng xa’nập n’căr n’loong nắc doọ vêy đươi zanươu râu rị. La lua lêy đợ xa’nập nâu nắc đoọng ooy zâp t’coóh vel xập, cắh vêy zâp ngai cung xập.”

        Xoọc đâu, lang p’niên Cơ Tu cắh lấh kiêng lâng xa’nập lâng n’căr n’loong. Đhị chr’hoong k’coong ch’ngai Tây Giang, tỉnh Quảng Nam xoọc đâu cắh dzợ lấh bấc nghệ nhân manứih Cơ Tu choom lêy bhrợ xa’nập lâng n’căr n’loong nâu. Tơợ bhiệc moót ooy crâng loọ pay n’căr tước bhiệc pay đơơng chô íh bhrợ xa’nập nắc đoo bh’rợ bơơn manứih Cơ Tu lêy hâng hơnh ooy acoon cóh đay. Moót ooy zâp g’lúh bhiệc bhan cơnh Tết, bhiệc tắc ta rí, hơnh déh ha roo t’mêê, bhiệc bhan kết nghĩa âng 2 vel bhươl đhi noo... đợ xa’nập xập nâu bơơn t’coóh vel, pân jứih pân đil đha đhâm c’moor xập zâp bêl múa tân tung da dặ ty chr’nắp âng manứih Cơ Tu cóh da ding k’coong./.

Độc đáo trang phục vỏ cây của người Cơ Tu

                                                    PV Hoài Nam

       Cũng như nhiều dân tộc anh em sống trên dãy Trường Sơn, đồng bào Cơ Tu Quảng Nam từ lâu đã chọn cho mình cách trang phục rất riêng. Những năm tháng khó khăn, sắn không đủ ăn, áo không đủ mặc, đồng bào Cơ Tu nơi đây đã sáng tạo ra cách trang phục bằng vỏ cây. Chính bộ đồ bằng vỏ cây này không chỉ giúp đồng bào vùng cao chống được giá rét mà còn thích nghi với một số hoạt động như khi đi khai thác song mây, phát rẫy, cắt lá lợp nhà và đặc biệt là trong khi đi săn bắt ở rừng sâu.

        Hằng năm, khi cây cối đâm chồi nảy lộc, chim rừng hót vang trên đại ngàn, khi người dân bước vào mùa lúa rẫy, đồng bào Cơ Tu ở tỉnh Quảng Nam làm lễ tạ ơn rừng. Trong khi thiếu nữ Cơ Tu trong trang phục truyền thống với những hoa văn, sắc màu rực rỡ của vải thổ cẩm, như những đóa hoa rừng khoe sắc giữa núi rừng thì các già làng với trang phục bằng vỏ cây như là sự gợi nhớ tập quán ăn mặc một thời của đồng bào sống dọc dãy Trường sơn. Trang phục này đã đi theo họ suốt mấy mùa rẫy, và đây cũng là cách để nhắc nhớ một thời gian khổ, nhắc nhớ thế hệ trẻ luôn giữ rừng.

       Chuẩn bị lễ tạ ơn rừng, già làng C’lâu Blao (75 tuổi), ở làng Voòng, xã Tr’hy, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam cùng các vị già làng ở các xã Axan,  Bhalêê, Gary, Ch’ơm, Dang… thay đổi y phục, sẵn sàng cho lễ. Đây là lễ lớn diễn ra vào mùa xuân, là lễ hội quan trọng nhất trong năm của đồng bào Cơ Tu ở huyện miền núi cao Tây Giang mang ý nghĩa tạ ơn Giàng, rừng, núi, suối, sông đã che chở cho cuộc sống của buôn làng và gia đình, cho cây cối, hoa màu đâm chồi nảy lộc, mùa màng bội thu. Trang phục mà già làng C’lâu Blao mang theo là bộ đồ vỏ cây được ông gìn giữ cẩn thận, còn thơm mùi nhựa cây. Chiếc áo quý hiếm này xuất hiện khiến nhiều người ngạc nhiên, thích thú. 

       Ngày ấy, như Già làng C’lâu Blao kể, đồng bào Cơ Tu ở đây rất nghèo, không có đường sá để giao thương với bên ngoài nên quần áo, vải vóc để may đồ mặc rất hiếm. Việc dệt thổ cẩm truyền thống của đồng bào cũng gặp khó khăn, người dân đa số không có đồ mặc và vỏ cây là một nguyên liệu để người dân làm quần áo: “Cây này thường thường phải chọn, 4 loại cây mới được 1 cái áo chớ không phải cây nào cũng làm được. Phải chọn cây đẹp, thứ 2 nữa là ít gai mới làm được, nếu không nó bị rách, bị hư. Cái áo này hồi xưa họ thường dùng, nếu không có đồ này thì không có cái gì dùng cả, vì không có áo quần nên nhiều người phải lấy lá cây che, con muỗi nó đốt nguy hiểm. Những người giàu có mới có được đồ này. Mặc đồ này là để nhớ lại truyền thống ngày xưa. Nhớ cái cực, cái khổ.”

Cùng với người em rể của mình, già làng Coor Tám cũng lấy ra 2 chiếc áo làm bằng vỏ cây, màu hổ phách thon thả mặc vào. Ông Coor Tám cùng với các vị già làng ở huyện miền núi cao Tây Giang thành kính dâng hương và lễ vật trước di ảnh của Bác Hồ, khấn vái cúng thần linh, thần rừng đã chở che cho các thế hệ đồng bào Cơ Tu sinh sống yên bình trên dãy Trường Sơn hùng vĩ. Già làng Coor Tám nhớ lại thời còn trẻ, ông từng băng rừng lội suối liệt kê một số cây vỏ dày, có nhiều nhựa như cây cao su, thân thẳng. Tìm được vỏ cây rừng ưng ý, già làng Coor Tám dùng chiếc chày mang theo đập vào vỏ cây từ ngọn trở xuống để vỏ cây mềm, bong ra từ từ. Lột lớp vỏ cây mang về, già làng Coor Tám đem nướng cho dẻo, sau đó lột lớp da bên ngoài vỏ, còn lại lớp da mỏng bên trong. Lớp vỏ cây mỏng này tiếp tục được các già làng dùng chày gỗ đập cho mỏng và tơi ra rồi khâu lại theo mẫu hợp với thân hình của mình.

Khi đã có đầy đủ nguyên liệu để kết thành áo bằng vỏ cây, người Cơ Tu bắt đầu tỉa tót các sợi cho bằng phẳng tương ứng với từng lứa tuổi. Mất hơn 30 ngày đêm, mới có thể làm xong một chiếc áo đẹp, mang hương thơm của cây rừng. Ông Trần Tấn Vịnh, người có nhiều năm nghiên cứu văn hóa đồng bào các dân tộc ở miền Trung- Tây nguyên cho biết, đồng bào Cơ Tu trước đây rất thích mặc bộ đồ này, nhất là khi đi sắn bắn để đôi tay được thoải mái. Còn vào mùa đông thì họ kết thêm vỏ cây vào để tấm áo dày thêm mới giữ ấm được cơ thể: “Họ tính toán làm sao cái cây đó đủ 1 tấm áo, không to quá cũng không nhỏ quá. Nếu nhỏ quá thì chỉ đủ tấm áo trẻ con thôi, còn người lớn thì phải tìm 1 cái cây để bao đủ thân thể của họ. So với những trang phục bằng bông vải thì áo vỏ cây ấm hơn. Loại trang phục không tổn hại đến môi trường. Ví dụ thông thường đồ mặc phải nhuộm thuốc còn áo vỏ cây thì không nhuộm thuốc gì cả. Thực ra họ cũng chỉ trang phục cho các già làng thôi chớ không phải tất cả đều mặc áo vỏ cây hết.”

Ngày nay, thế hệ trẻ Co Tu không mấy mặn mà với y phục truyền thống bằng vỏ cây. Tại huyện miền núi cao Tây Giang, tỉnh Quảng Nam hiện còn rất ít nghệ nhân người Cơ Tu biết được nghệ thuật làm áo bằng vỏ cây. Từ việc vào rừng lột vỏ cây đến công đoạn bóc vỏ, khâu áo là cả một quá trình gửi gắm tâm hồn của người khâu áo đến với chiếc áo, điều mà được người Cơ Tu xem như niềm tự hào của dân tộc mình. Vào các dịp lễ hội như Tết, lễ đâm trâu, mừng lúa mới, lễ kết nghĩa giữa hai làng anh em… Những tấm áo này được già làng, nam nữ thanh niên mặc vào múa điệu tăng tung da dá truyền thống của người Cơ Tu vang vọng giữa núi rừng./.