Bh’rợ bhrợ k’ool âng ma nưuíh Bana cóh chr’val Đắk T’re, chr’hoong Kon Rẫy, tỉnh Kon Tum vêy tơợ đanh, lang n’nâu p’têệt lang n’tốh.

Pr’đươi k’ool âng ma nứih Bana cóh đâu pa bhlâng la lay t’ping lâng bh’nơơn k’ool âng ma nưuíh Kinh cắh cậ apêê acoon cốh n’lơơng. Cắh bấc pr’đhang nắc công cắh đoo mr’cơnh lâng bêệ n’đoo, bhrợ t’váih doó lấh k’đháp. N’đhơ cơnh đêếc, râu bhrợ t’váih râu liêm pr’hay la lay buôn lêy nắc đoo pr’hoọm tăm xa xil t’lir pa bhlâng liêm âng zấp bêệ bh’nơơn. A noo Nazam Hasharim, t’mooi tơợ Malaysia pa bhlâng kiêng bêl bơơn pa choom mai k’ool: “T’mêê lêy, a cu ặt k’noọ nắc cr’van ty đhị đâu đanh k’ha riêng c’moo. Lêy pa bhlâng liêm pr’hay cơnh apêê a moó bhrợ k’ool n’nâu âh. A cu tợt k’tiếng đồng hồ nắc đhêêng bơơn bhrợ muy bêệ k’tứi n’nâu. Pa bhlâng cắh bhr’nêy nắc apeê đoo đươi đợ pr’đươi cắh râu rí hiện đại. cơnh apêê bhrợ công la lay lâng đợ râu a cu năl.”

Ảnh: Hà Linh

  A ngăh Y – Đăktre đoọng năl bhrợ k’ool âng ma nứih Bana cắh ghít tơợ bêl u váih nắc muy năl bêl dzợ tứi lêy apêê a mế, a moó bhrợ bh’rợ n’nâu moọt hân noo xơớt cắh cậ bêl doó tr’vâng. Bhrợ k’ool doó lấh k’đháp n’đhang nắc choom kiêng vêy râu mâng loom, lâng vêy cr’chăl tu cơnh đêếc pa bhlâng liêm glặp lâng pân đil.

Pr’đươi bhrợ k’ool nắc k’tiếc rang, nắc k’tiếc choom bơơn pay cóh zr’lụ toọm đác Đăk T’băng Giô đhị vel ch’ngai 2km tu k’tiếc cóh đâu vêy đợ râu l’bọot xoọc mơ đhêêng. L’lăm bêl pay k’tiếc, apêê buôn bhrợ bhuốih nắc muy p’nong a tứch lâng muy chai a lắc. A ham a tứch lâng a lắc bơơn vước prang zr’lụ đhăm k’tiếc âi chơơih pay lâng ga vớh a bhô dang Prao… Xang bêl pay chô đơơng, k’tiếc bơơn puốh pa goóh, clóh pa nhoonh xang n’nắc a ring pay k’tiếc liêm xa xil. Xang n’nắc, k’tiếc bơơn t’moọt ooy muy cr’độ lâng n’loong, chrong đác, zr’lấc m’bhí pa liêm l’boọt lâng têệt…Bh’rợ mai bh’nơơn k’dâng lêy zêng mr’cơnh, bhrợ a chắc l’lăm xang n’nắc vêy tước boóp k’ool lâng x’ría hơớ nắc ooy n’dúp đưl.

Ảnh: Hà Linh

  Râu c’léh liêm pr’hay cóh bh’rợ mai k’ool âng a nứih Bana nắc apêê đoo muy đươi muy bơr pr’đươi cơnh n’jéh ra dzul, muy bêệ t’clắh bhai k’tứi, bơr pêê bêệ ha la, c’cọ đhêl. Cắh năl tước bh’rợ pa pan đhiêr, xăl ooy đêếc nắc pân đil Bana đươi muy c’nặt n’loong cắh cậ bêệ c’loh đớc bh’rập, đớc dal mơ tước p’lâu. Đoọng bhrợ t’váih a chắc k’ool, pân đil pa rạch pa lướt, đhiêr prang tơợa đai chô ooy a tâm. Muy têy nắc k’dhơợng k’pị cóh clang nguôi, têy m’muy nắc túp cóh cr’loọng đoọng bhrợ t’boọng. Bhrợ tước boóp nắc lướt đhiêr ting cơnh kim đồng hồ. Đanh đanh ma nứih bhrợ đươi bêệ bhai dzếp k’poóc ooy a chắc k’ool đọong oó lấh u goóh. Xang c’nặt boóp, a chắc, puốh 1 t’ngay xang nắc vêy bhrợ tước đưl tọ, bêl đêếc, apêê đoo tợt chroong dzung đớc k’ool ooy p’lâu xang nắc lêệ pa đêêng đưl ng’cơnh choom u cạch. A ngắh Y – Đăktrê moon, bh’rợ bhrợ t’váih pr’đhang bil bấc cr’chăl bhlâng lâng kiêng vêy râu pa zum pa bhlâng z’hai liêm bhlưa bơr tr’pang têy, bhr’dzang dzung, râu ta bách  âng mắt. “Bêl mai xang, bhrợ bhr’lậ pa liêm, đớc pa goóh 3 t’ngay cóh gâm ngut, pay cr’liêng đhêl kit đoọng pa xa xil xang n’nắc đơơng đha hấc cóh ta pêếh xang n’nắc vêy choom pay đươi dua.”

Ma nưih Bana xoọc công dzợ zư đớc cơnh bóh coh cr’hơơng ta pêếh đhị tang, đhị doó crêê đhí, bọ óih ga ving cách đợ k’ool cóh cr’loọng, cóh piing… apêê bh’nơơn k’ool âng ma nứih Bana cắh vêy lấh bấc ooy pr’đhang, x’rắ lâng đơơng âng c’léh văn hóa la lay. A moó Thanh Ngọc, cán bộ bảo tàng – thư viện tỉnh Kon Tum đoọng năl: “K’ool cốh đâu k’dâng lêy đớc xa xil nắc cơnh, cắh vêy xrắ râu rí. Pa bhlâng nắc, ma nứih Bana bhrợ t’váih pr’hoọm lâng n’căr n’loong moon nắc Tnung. Cóh cr’chăl bóh k’noọ xang, apêê đoo dấc pay lâng n’căr n’loong Tnung bơơn m’bhí pa glêy, troọm ooy đác lâng xut prang k’ool, bhrợ dâng 3, 4 chu cơnh đêếc. Bhrợ cơnh đêếc nắc đoọng k’ool vêy pr’hoọm tăm t’lir liêm lâng mâng.”

Ảnh: Hà Linh

  Đoọng choom bhrợ t’váih muy bêệ k’ool liêm, zêng choom vêy râu pa zum âng bấc râu cơnh: plêệng k’tiếc, đhăm k’tiếc, púih chriết, cr’chăl, bấc g’lêếh c’rơ. Zấp râu đêếc nắc  dhêêng vêy râu bhriêl g’lăng âng ma nứih bhrợ vêy choom bơơn năl. A ngắh Y-Đăktrê moon, n’đhơ nâu câi zấp pr’đươi zêng câl cóh chợ n’đhang cóh záp pr’loọng đong ma nứih Bana công choom vêy hắt bhlâng nắc bơr pêê bêệ k’ool: “Âng hêê câl nắc zêệ cắh u yêm mơ pr’đươi k’ool. Zêệ a vị yêm. Đong ngai công vêy muy bơr pêê bêệ cơnh đâu. ha dang cắh zêệ a vị nắc đhoóh a vị pa bhlâng l’boọt. Căh cậ, apêê đoo đớc piêng, bhoóh, k’độ đớc n’hâu công choom lứch. Ting đhr’niêng nắc cắh choom lơi.”

Râu âng bấc ngai k’rang bhlâng xoọc đâu nắc pân đil Bana cắh lấh kiêng lâng bh’rợ bhrợ k’ool ty đanh dzợ. Ting a moó Thanh Ngọc, cán bộ văn hóa tỉnh Kon Tum nắc loom zư đớc bh’rợ cóh đha nuôr Bana nắc râu zư đớc ghit bhlâng.

Zư đớc c’léh a hay đoọng p’xoọng chắp kiêng pr’ặt tr’mông xoọc đâu, năl p’xoọng ooy tu tơơm too gộ đoọng năl chăp lêy lâng chắp hơnh z’hai g’lăng pa bhrợ ta têng âng ma nứih Bana a hay nắc đoo bh’rợ chr’nắp./.

Độc đáo cách làm gốm của người Bana ở Kon Tum

                                                                Hà Linh

Giữ nét xưa để thêm yêu cuộc sống hiện tại, hiểu về nguồn cội để biết trân trọng và khâm phục khả năng lao động sáng tạo, sự khéo léo của người BaNa xưa là việc làm cần thiết.

         Nghề gốm của người BaNa (nhánh Jơlâng) ở xã  Đắk T're (Đắktơrê), huyện Kon Rẫy, tỉnh Kon Tum có từ rất lâu, đời này nối tiếp đời kia.

         Đồ gốm của người BaNa ở đây rất khác so với sản phẩm gốm của người Kinh hay các dân tộc khác. Không nhiều mẫu mã mà cùng loại thì chẳng cái nào giống cái nào, tạo tiết đơn giản. Tuy nhiên, điều làm nên sự độc đáo dễ thấy chính là màu đen bóng mịn rất đẹp của mỗi sản phẩm. Anh Nazam Hasharim, khách du lịch Malaixia thích thú khi trải nghiệm nặn gốm: “Thoạt nhìn, tôi tưởng là những cổ vật cách đây hàng thế kỷ. Trông rất ngộ nghĩnh và đơn giản, đáng yêu như các chị làm gốm này vậy. Tôi ngồi hàng tiếng mà chỉ làm được cái bé bé này. Thật ngạc nhiên là họ chỉ dùng mấy dụng cụ thô sơ. Cách làm của họ khác so với những gì tôi biết.”

Cô Y-Đắktre cho biết nghề làm gốm của người BaNa  không rõ có từ bao giờ chỉ biết là khi còn nhỏ thấy các mẹ, các chị làm công việc này vào mùa khô hay mỗi khi nông nhàn. Làm gốm không khó lắm nhưng cần sự tỷ mỉ, kiên trì và thời gian nên rất hơp với phụ nữ.

Nguyên liệu làm gốm là đất sét, mà đất phải được lấy ở khu vực suối ĐăkT’Băng Giô cách làng 2km vì đất ở đây có độ dẻo cần thiết. Trước khi lấy đất, họ thường làm lễ cúng là một con gà và một bầu rượu. Tiết gà và rượu được vảy quanh khu đất đã chọn và khấn xin thần Prao...Sau khi lấy về, đất được phơi thật khô, giã nhỏ rồi sàng lấy đất mịn như bột. Sau đó, đất được bỏ vào trong một cái máng gỗ, cho nước vào nhào, đập đập, vỗ vỗ sao cho thật dẻo và có độ kết dính…Quy trình nặn sản phẩm về cơ bản giống nhau, làm thân trước rồi đến miệng gốm và khâu cuối là bịt đế.

Nét độc đáo trong công việc nặn gốm của người Ba Na là họ chỉ dùng một vài dụng cụ đơn giản là đoạn cật tre, miếng giẻ nhỏ, vài cái lá, hòn đá cuội. Không biết đến kỹ thuật bàn xoay, thay vào đó phụ nữ BaNa dùng một đoạn thân gỗ hay chiếc cối giã gạo để úp, đặt cao ngang đùi. Để tạo thân gốm, người phụ nữ đi tới đi lui, vòng quanh theo ngược chiều kim đồng hồ. Một tay đỡ bên ngoài, tay kia nống trong khối đất cho đến khi rỗng lòng. Làm đến miệng thì đi theo chiều kim đồng hồ. Thỉnh thoảng người thợ dùng miếng giẻ ướt vuốt nhẹ lên thân gốm để bổ sung nước. Xong phần thân miệng, phơi 1 ngày rồi làm đế bình, khi đó họ ngồi duỗi thẳng để gốm lên đùi rồi bít đế sao cho in, khít. Cô Y-đăktrê nói, khâu tạo hình mất thời gian nhất và đòi hỏi sự kết hợp hết sức nhuần nhuyễn giữa đôi tay, bước di chuyển của chân, sự quan sát tinh tường của mắt.“Khi nào nặn xong, chỉnh sửa hoàn chỉnh, để khô 3 ngày trong bóng mát, lấy viên đá cuội tròn mài riết cho nhẵn láng rồi đem đi hơ trên lửa ở bếp nấu rồi mới đem nung.”

Người BaNa hiện vẫn còn lưu giữ cách nung trong đống lửa ngoài trời, ở nơi kín gió, xếp củi vây kín số gốm bên trong, ngoài và bên trên…Các sản phẩm gốm của người BaNa nhánh Jơlâng không đa dạng về chủng loại, kiểu dáng đơn giản và mang nét văn hóa rất riêng. Chị Thanh Ngọc, cán bộ bảo tàng- thư viện tỉnh Kon Tum cho biết: “Gốm ở đây hầu như để trơn, không có hoa văn. Đặc biệt, người BaNa tạo màu bằng vỏ cây gọi là Tnung.Quá trình nung gần xong, họ lấy ra rồi vỏ cây Tnung được đập rập, nhúng vào nước đập phết lên bề mặt gốm, làm khoảng 3, 4 lần như thế. Làm vậy để gốm có màu đen bóng đẹp và chắc bền”.

Để cho ra đời một mẻ gốm đẹp, đều phải có sự cộng hưởng của nhiều yếu tố như: thời tiết, địa điểm, nhiệt độ, thời gian, nhiều công sức. Tất cả những điều ấy chỉ có sự nhạy cảm tinh tế, kinh nghiệm dân gian của người thợ mới biết được. Cô Y-đắcktrê nói, tuy giờ mọi vật dụng đều rất sẵn mua ngoài chợ nhưng trong mỗi gia đình người BaNa Jơlâng cũng phải có ít nhất vài đồ gốm: “Của mình mua thì nấu không ngon bằng những thứ này. Nấu cơm ngon. Nhà nào cũng có một hai ba cái như này. Nếu không nấu cơm thì đồ xôi rất dẻo. Hay, họ đựng men nấu rượu, đựng muối, đựng được cái gì thì đựng. Theo phong tuc không bao giờ bỏ.”

Điều mà nhiều người lo lắng nhất hiện nay là phụ nữ trẻ BaNa không mặn mà với nghề làm gốm truyền thống nữa. Theo chị Thanh Ngọc, cán bộ văn hóa tỉnh Kon Tum thì ý thức truyền nghề trong cộng đồng người Bana mới là sự bảo tồn rõ nét nhất.

Giữ nét xưa để thêm yêu cuộc sống hiện tại, hiểu về nguồn cội để biết trân trọng và khâm phục khả năng lao động sáng tạo, sự khéo léo của người BaNa xưa là việc làm cần thiết./.