Xay xơ âng ma nứih Pa Cô vêy 2 bhr’dzang chr’nắp, nắc đoo bh’rợ xay cóh đong pân jứih (moon nắc Pôôc đooq) lâng xơ coh đong pân đil ( moon nắc Pa Liah, a leq kâr mai).

Đớơh ra diu, bêl mặt t’ngay cắh âi plóh cóh bôl da ding Trường Sơn, đong pân đil âi vêy zấp zêng, ra văng zấp apêê pa nooi chr’nắp đoọng đơơng âng tước đong pân jứih. Pa nooi pa zêng: n’tuốc, n’đoóh, pr’úh a tứch, a vị đhoóh, a xiu.... Bêl đâu, c’la đong pân đil công bhrợ bh’rợ tơợp lúh đơơng ca coon đoọng xay trúih lâng a bhô dang năl ca coon cha chau đay âi lướt pay k’díc, rơơm kiêng a bhô dang đong xang zư lêy ha đoo ma mông k’rơ, têêm ngăn lâng lum bấc pr’đoọng pr’dhooi. Pân đil Pa Cô chô ooy đong k’díc, bơơn ca căn pâng góc n’tuốc a duông đoọng rơớt râu cắh liêm crêê. Ting p’căn Kăn Kiêm, ặt cóh chr’val Hồng Kim, chr’hoong A Lưới, nâu đoo nắc đhrniêng bh’rợ pa cắh loom luônh âng ca căn bêl vêy ca coon n’đil lướt pay k’díc: “Ca coon n’đil lướt pay k’díc nắc amế pay đoọng ta la ntuốc, a duông, rơơm kiêng bơơn đong k’díc ca er, vêy pr’ặt tr’mông liêm creê, n’niên ca coon cha chau, pr’ặt tr’mông mâng a ling a chịng dzoo.

Bêl c’bhúh đong nđil tước đong n’jứih, ca conh ca căn lâng c’bhúh xoọng đong n’júih âi đương kía đhị p’loọng cơnh lâng a pướih pa nooi cóh têy. A đoo n’đil vêy bơơn da da trứah ta la n’tuốc cóh a chắc, đh’rứah lâng pa cúc a rác đoọng pa cắh râu hơnh déh vêy ma mai.

T’piing lâng xơ cóh đong n’đil, xay cóh đong n’jứih vêy bấc đhrniêng bh’rợ lấh. Tr’nơợp, nắc đoo đhr’niêng đớp moon chúih da a xao đhị râu đương lêy âng apêê t’coóh vel lâng tô gộ mị n’đắh đong. Xang n’nắc nắc đhrniêng kâr loog âng đong pân đil bhrợ đoọng xay trúih lâng a bhô dang đong n’jứih năl âi đơơng chô ca coon n’đil ooy đong k’díc. Nắc âi vêy ma mai cóh đong pân jứih.

Cóh xay xơ ma nứih Pa Cô, đhr’niêng bh’rợ pa đớp lâng đớp pa nooi bhlưa 2 n’đhắh pr’loọng đong công nắc muy đhr’niêng bh’rợ chr’nắp cắh choom cắh vêy. Đong n’jứih pa đớp đoọng pa nooi ha  ca conh ca căn n’đil, đoọng chăp hơnh c’rơ g’léh t’mông t’măm a đoo n’đil dưr xrông pâh, đha nui tr’ut; Pa đớp đoọng ha na noo, ma ming a đoo n’đil đoọng xay moon râu k’rang lêy, p’too pa choom đha đhi, ma moó; pa đớp đoọng ha c’la tô đoọng chăp hơnh âi k’rang lêy, zooi đoọng ha đong chúih da cóh bh’rợ xay xơ.

Xang bêl đớp pa nooi, ca conh a đoo n’đil vêy hát bhr’ươr ka lới đoọng chắp hơnh đong pân jứih lâng pa đớp đoọng ca coon đay n’đil.

Xơợng cr’liêng ka lới âng ca conh n’đil, ca conh n’jứih công t’ơơi: n’đắh đong zi cắh zấp m’ma a bhoo, a hoo, xơợng n’đắh đong a nhi vêy m’ma a roo, a bhoo liêm, cơnh đeếc đoọng ha zi zước pa trơơi. Rơơm kiêng 2 n’đắh pr’loọng đong bhui har, ca coon a nại ma mông têêm ngăn.

Xang bêl đhr’niêng pa đớp pa nooi âi xang, ca conh ca căn a đoo n’jứih nắc tơợp pa tưưp a déh, pa cha dool. Ting đhr’niêng n’nâu, a nhi díc điêl t’meê ta xay Pa Cô vêy tợt cha cha đh’rứah muy chom a vị đêệp đoọng rơơm kiêng tr’mông a nhi dúc điêl liêm têệt nhâm mâng lâng nniên váih ca coon cha chau bhréh k’rơ. Prang 3 t’ngay xang xay xơ, a đoo n’đil ặt cóh đong k’díc, cắh choom lúh ooy c’lâng đoọng g’đách ma nứih cắh ta níh vợ a ơr.

Ting t’coóh vel Hồ Văn Xếp cóh chr’val Hồng Kim, chr’hoong A Lưới, nâu câi, pr’ặt tr’mông âng ma nứih Pa Cô âi vêy bấc râu liêm choom. Đha nuôr âi lơi bấc đhrniêng bh’rợ cắh lấh pr’đươi cóh xay xơ, nắc muy zư đớc đợ c’léh liêm ty đanh, đợ đhr’niêng chr’nắp. Cơnh dhr’niêng toóh moon pa nooi công âi lơi đoọng liêm glặp lâng pr’đơợ ma mông âng 2 n’đắh pr’loọng đong: “Xay xơ âng ma nứih Pa Cô vêy bấc râu chr’nắp, cơnh đhr’niêng đớp chúih da a xao, pa đớp pa nooi cắh cậ đhr’niêng đơợ léh âng đong pân đil. Nắc đoo đợ râu cắh choom lơi. Đhêêng cơnh bh’rợ pa đớp pa nooi nắc la lay l’lăm bấc. Pa nooi âng đong pân jứih đoọng ha đong pân đil cắh dzợ nắc ching, zợ cắh cậ đợ cr’van jập chr’nắp ty cơnh a hat nắc đhêêng đợ bha nuốih crêê tước đhr’niêng bh’rợ âng ma nứih Pa Cô. Đợ pa nooi nắc công ting pr’đơợ âng đong pân jứih.”

Xang bêl xay đhị đong pân jứih dâng tuần, đong pân đil nắc bhrợ bhiệc bhan chô đơợ léh đoọng 2 n’đắh đong tr’lum tr’lêy, doó dzợ điêng tọon râu rí. Cóh bh’rợ đơợ léh nnâu, đong pân jứih ra văng bha nuốih pa zêng 1 p’nong a óc, zên,  prặ, xa nập xập... apêê đhr’niêng cóh xay xơ n’nâu công mr’cơnh cóh cóh bhiệc bhan xay xơ âng đong pân jứih. Ting Phó Giáo sư – Tiến Sĩ Lê Ngọc Thắng, giảng viên Trường Quản lý cán bộ văn hóa thể thao lâng du lịch, bhiệc đơợ léh đhị đong pân đil công nắc muy c’léh văn hóa liêm pr’hay cóh đhrniêng xay xơ âng ma nứih Pa Cô: “Xay xơ âng ma nứih Pa Cô vêy bấc đhr’niêng bh’rợ cơnh: xay xơ đong n’đil, đơơng ca coon chô ooy đoọng  k’díc xang nắc chô đơơng cớ ooy đong pân đil. Ting đhr’niêng âng ma nứih Pa Cô, ha dnag cắh đơơng chô pân đil cớ ooy đong ca căn,moon đhrniêng đơợ léh, brương tr’nu a đoo chô ooy đong ca conh căn cắh choom moọt ooy đong nắc muy dzoọng cóh c’riing. L’lăm a hay, bêl dzợ bh’rợ toóh p’nooi, vêy bấc đong đha rựt bấc c’moo nắc vêy bơơn bhrợ đhr’niêng đơợ léh.”

Xang bh’rợ xay xơ, dâng 1 c’moo lấh n’nắc, đong pân jứih bhrợ têng đhr’niêng pẩ đâyh a mânh đoọng mị n’đắh đong lướt ra vạch liêm buôn, tr’zooi cóh bh’rợ tr’nêng ga mắc k’tứi. 20 c’moo cơnh xang t’ngay xay xơm đong pân jứih nắc pa đắh đong pân đil, choom moon nắc pa đhêy đoọng pa nooi. Nâu đoo công nắc đhr’niêng x’ría cóh xay xơ lâng nắc đhr’niêng chr’nắp bhlâng apêê đhrniêng bh’rợ lang ma nứih Pa Cô./.

Độc đáo tục cưới của người Pa Cô

                                                    PV Kim Thu

Đồng bào Pa Cô ở huyện vùng cao A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế hiện vẫn còn lưu giữ được nhiều phong tục truyền thống độc đáo. Trong đó, đám cưới được xem là nghi lễ quan trọng trong các nghi lễ vòng đời của bà con. Người con trai, con gái Pa Cô đến tuổi trưởng thành, muốn xây dựng gia đình phải làm lễ báo cáo cha mẹ, để hai bên gia đình chuẩn bị lễ vật và các bước quan trọng cho đám cưới. Ngày nay, dù cuộc sống đã có nhiều thay đổi, nhưng những nét đep truyền thống trong tục cưới vẫn được đồng bào Pa Cô lưu giữ, bảo tồn.

Đám cưới của người Pa Cô có 2 bước quan trọng, đó là lễ cưới tại nhà trai (còn gọi là Pôôc đooq) và lễ cưới tại nhà gái (còn gọi là Pa liah, a leq kâr mai).

Sáng sớm, khi mặt trời còn khuất sau đỉnh Trường Sơn, họ nhà gái đã có mặt đông đủ, chuẩn bị các lễ vật cần thiết để đưa tới nhà trai. Lễ vật gồm: Tấm Dèng (thổ cẩm), gà luộc, xôi, cá suối… Lúc này, chủ nhà gái cũng làm lễ xuất gia để báo cáo cho tổ tiên biết con cháu đã đi lấy chồng, mong tổ tiên phù hộ con cháu mạnh khỏe, hạnh phúc và gặp nhiều may mắn. Cô gái Pa Cô về nhà chồng, được mẹ khoác cho một tấm Dèng để tránh những điều xui xẻo. Theo bà Kăn Kiêm, ở xã Hồng Kim, huyện A Lưới, đây là nghi lễ thể hiện tình cảm của người Mẹ khi có con gái đi lấy chồng: “Con gái đi lấy chồng thì Mẹ trao cho tấm Dèng, mong con được nhà chồng yêu thương, có cuộc sống tốt đẹp, sinh con đẻ cái, cuộc sống lâu dài mãi mãi.”

Khi đoàn nhà gái đến nhà trai, bố mẹ chồng và họ hàng chú rể đã chờ sẵn ở cửa chính với mâm cỗ trên tay để đón tiếp. Cô dâu sẽ được mẹ chồng cởi tấm Dèng, đồng thời đeo vào cổ chuỗi cườm để thể hiện sự đón nhận con dâu hiền.

So với đám cưới ở nhà gái, đám cưới ở nhà trai có nhiều nghi lễ hơn. Đầu tiên, đó là nghi lễ nhận thông gia dưới sự chứng kiến của các già làng và trưởng họ 2 bên gia đình. Tiếp đến là nghi lễ Kâr lootq do nhà gái thực hiện để báo cho tổ tiên nhà trai biết đã đưa con gái về nhà chồng, chính thức là con dâu trong nhà trai.

Trong đám cưới của người Pa Cô, nghi thức trao và nhận của hồi môn giữa 2 bên gia đình cũng là một nghi lễ quan trọng không thể thiếu. Nhà trai trao của hồi môn cho bố, mẹ cô dâu để tạ ơn công sinh thành dưỡng dục cô gái lớn khôn ngoan hiền; Trao cho anh, chị cả cô dâu để gửi gắm quan tâm chăm sóc, dạy bảo em gái; Trao cho chủ họ để tạ ơn đã lo lắng, đỡ đần cả vật chất lẫn tinh thần cho nhà thông gia trong việc cưới hỏi.

Sau khi nhận của hồi môn, bố cô dâu sẽ hát điệu Kâr lơi để cám ơn nhà trai và gửi gắm con gái của mình. Nghe lời hát gửi gắm con gái của bố cô dâu, bố chú rể cũng đối đáp lại: “Bên nhà tôi thiếu giống ngô, giống lúa, nghe bên nhà anh có giống ngô, giống lúa rất tốt, vậy cho chúng tôi xin về. Mong 2 bên gia đình thông gia hòa thuận, con cái chung sống hạnh phúc.

Sau khi nghi thức trao của hồi môn đã hoàn tất, bố mẹ chú rể thực hiện nghi thức Pa tưưp a deh, pa cha ddool. Theo nghi thức này, đôi vợ chồng Pa Cô sẽ ngồi ăn chung một chén cơm nếp để cầu mong tình cảm mặn nồng, hạnh phúc bền lâu và sinh con cái khỏe mạnh. Và suốt 3 ngày liền sau đám cưới, cô dâu ở bên nhà chồng, không được bước ra khỏi cổng ngõ để tránh người xấu chọc ghẹo, dèm pha.

Theo già làng Hồ Văn Xếp ở xã Hồng Kim, huyện A Lưới, ngày nay, cuộc sống của người Pa Cô đã có nhiều tiến bộ. Bà con đã bỏ đi những thủ tục rườm rà, không cần thiết trong đám cưới, chỉ giữ lại những nét đẹp truyền thống, những nghi lễ quan trọng. Như tục thách cưới cũng đã bỏ đi để phù hợp với điều kiện sống của 2 bên gia đình: “Đám cưới của người Pa Cô có nhiều bước quan trọng như lễ nhận thông gia, trao của hồi môn hay lễ cưới lần 2 tại nhà cô dâu. Đó là những bước không thể bỏ được. Riêng việc trao của hồi môn thì khác trước nhiều. Của hồi môn của nhà trai cho nhà gái không còn là chiêng, ché hay những vật quý giá như ngày xưa nữa mà chỉ là  những lễ vật liên quan theo phong tục tập quán của người Pa Cô. Số lượng của hồi môn cũng tùy theo điều kiện của nhà trai.”

Sau lễ cưới tại nhà trai khoảng một tuần, nhà gái lại tổ chức lễ cưới lần 2 để hai gia đình thông gia qua lại thăm nhau, không còn phải kiêng cữ nữa. Trong lễ cưới lần này, nhà trai cũng chuẩn bị lễ vật gồm 1 con heo, tiền, vàng, bạc, quần áo… Các nghi thức trong lễ cưới này cũng tương tự như trong lễ cưới ở nhà trai. Theo Phó Giáo sư -Tiến sĩ Lê Ngọc Thắng, giảng viên Trường Quản lý cán bộ văn hóa thể thao và du lịch, lễ cưới lần 2 tại nhà gái cũng là một nét văn hóa độc đáo trong tục cưới của người Pa Cô: “Đám cưới của người Pa Cô có các thủ tục như là: lễ cưới nhà nhà gái, rước dâu sang nhà trai sau đó đưa dâu trở lại nhà gái. Theo phong tục của người Pa Cô, nếu không đưa con dâu trở lại nhà gái, tổ chức lễ cưới lần 2 thì sau này cô con dâu sẽ không được vào nhà, đến nhà Mẹ cũng chỉ đứng ngoài cổng thôi. Trước đây, khi còn tục thách cưới, có những gia đình nghèo cả mấy năm sau mới tổ chức được lễ cưới lần 2 tại nhà gái. Đây cũng là một nghi lễ tương tự lễ Lại mặt trong phong tục cưới của người Kinh.”

Sau lễ cưới chính thức, khoảng một năm sau, nhà trai tổ chức nghi lễ Pâr đâyh a mânh để hai bên gia đình qua lại thuận lợi, giúp đỡ nhau trong công việc lớn hay thường ngày. 20 năm sau ngày cưới, nhà trai lại thực hiện nghi lễ Pa nâyq plô, có nghĩa là chấm dứt của hồi môn. Đây cũng là nghi lễ cuối cùng trong đám cưới và là nghi lễ quan trọng nhất các nghi lễ vòng đời của người Pa Cô./.