Tơợ poong cảng Lý Sơn, lươt bil mơ 15 phút lâng xe máy chô đăh pa lêêh Tây năc pr’zợc vêy chô tươc đhị dzung da ding Thới Lới. Lướt pa xoọng mơ 5 phút zi lâh c’lâng j’đac vịng năc vêy chô tươc đhị t’noọl cờ Lý Sơn, đhị ta mooi buôn chô đhêy ăt lâng chụp chi ơh bêl dzoọc tươc coh bôl da ding nâu. Tơợ bôl da ding, đhị dal mơ k’noọ 170 mét lâng đác biển, năc vêy bơơn lêy zêng coh Lý Sơn n’leh vaih cơnh mưy ta la tranh coh đac ga măc liêm, đhị pr’hoọm t’viêng âng biển pa zưm đh’rưah lâng pr’hoọm t’viêng âng đợ đhăm clung choh hành, tỏi. Ơy vêy bơr chu chô ooy đâu, amoó Khánh Vy, ta mooi coh TP.Hồ Chí Minh cung dzợ c’jựch lêy:“Acu lêy pr’hay bhlâng, vêy bơơn ăt đhị bôl da ding lêy zâp prang coh đảo Lý Sơn nâu. Lâh mơ năc dzợ bơơn lêy biển bhưah liêm, đhăm clung choh tỏi coh dưp lâh lâh mơ năc vêy bơơn lêy a’boc Thới Lới bhrợ t’vaih tợơ da ding oih liêm chr’năp”.

Thới Lới năc đhị liêm pr’hay bhlâng, tu vêy vaih a’bóc đac ngam coh bôl da ding, n’jưah vêy boọng gợp đhêl đhị dưp dzung da ding lâng bâc di chỉ khảo cổ clệch ăt coh cr’loọng k’tiêc. Lâh mơ, a’bóc Thới Lới năc mưy râu chr’năp âng a’bhưy a’lụ t’vaih đoọng ha Lý Sơn. Ăt lơớp coh crâng t’viêng liêm, cr’loọng a’bóc lêy ga măc liêm. Đhị đâu năc đhị boọp da ding oih bhrợ pa gluh đợ nham thạch dưr vaih tơ ợ k’ực c’moo ahay. Bêl hân noo ch’noọng, coh a’boc nâu bhrợ tr’clá t’viêng liêm. Hân đhơ cơnh đêêc, râu liêm pr’hay lâh mơ năc bêl mặt t’ngay tơợp looih lâng lơơp, zêng lêy coh a’boc nâu vaih pr’hoọm rơợc liêm đoọng ta mooi lêy xơợng liêm pr’hay lâh. T’cooh Trần Quốc Chinh, coh vêêl Tây, chr’val An Hải, Lý Sơn đoọng năl:“Đác coh a’bóc Thới Lới năc a’bóc đac tự vaih, cha ngaách liêm. Acu đơơng a’xiu, a’tam, a’chông, zing... zêng mặ ma mung đanh, doọ râu chêêt bil ha dợ dưr ma mung ga măc liêm. zing vêy đoo mơ pêê puôn ký lâng zâp râu a’xiu zêng vaih. Bhiệc nâu bhrợ p’căh đoọng lêy a’boc coh Thới Lới cha ngaách liêm bhlâng”.

Đươi vêy k’đhơợng zư đợ râu chr’năp đăh k’tiêc, bhrợ pr’đơợ cruung k’tiêc nâu, c’xêê 1 c’moo 2020, da ding Thới Lới năc 1 ooy 21 k’cir coh prang k’tiêc k’ruung vêy bơơn Bộ Văn hoá - Thể thao lâng Du lịch ra pặ năc k’cir cấp k’tiêc k’ruung. Tơợ đêêc tươc đâu, da ding Thới Lới vaih đhị lêy chô chi ơh pr’hay đoọng ha ta mooi coh cr’loọng k’tiêc k’ruung lâng k’tiêc k’ruung lơơng. T’cooh Nguyễn Văn Huy, Chủ tịch UBND đặc khu Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi moon, đảo nâu xoọc pa zưm zên prặ đoọng k’rong bhrợ pa dưr hạ tầng, dịch vụ du lịch đoọng hơnh deh đợ râu liêm t’mêê:“C’moo 2026, đặc khu Lý Sơn tr’nợơp lêy k’rong bhrợ t’bhưah c’lâng bhrợ pr’đợơ đoọng ha ta mooi lươt ooy a’boc Thới Lới; râu bơr năc lêy đoọng zên k’rong bhrợ, pa liêm t’noọl cờ bhrợ đoọng ha ta mooi. Ooy c’lâng bh’rợ nâu a’tôh, a’boc Thới Lới pa dưr pa xoọng bh’rợ ha beh a’xiu, tu coh a’boc nâu vêy bâc a’xiu, choom bhrợ đoọng vaih zâp bh’nơơn pr’đươi du lịch chr’năp lalay. Lâh mơ, bhiệc p’têêt pa zưm du lịch crâng - biển âng Lý Sơn lâng Măng Đen. Ooy c’moo đâu Lý Sơn cung ơy bhrợ zâp bhiệc bhan cơnh chi ơh Marathon, bh’lua zi lâh biển, đuối bhuông truyền thống tứ linh... Cr’chăl lêy bhrợ đợ đhị liêm choom ơy vaih, azi cung xay bhrợ du lịch ting c’lâng ma bhưy, văn hoá, bhrợ t’vaih đợ pr’đươi dua lịch t’mêê liêm”.

Hân đhơ cơnh đêêc, đoọng pa dưr du lịch Lý Sơn mưy cơnh nhâm mâng, xa nay t’ruih ooy đăh đac đươi năc dzợ râu ăt k’rang moon lâng chính quyền, đhanuôr coh đảo.

Đhanuôr lâng pr’zợc nha nhêr! Đặc khu Lý Sơn bhưah k’dâng 10km vuông, dân số mơ 22.000 manưih. Zêng coh đảo vêy lâh 2.100 giếng đac n’jưah lêy bhrợ đoọng đươi dua, n’jưah đoọng buôn tưới năc ta luôn căh zâp đac đươi, lâh mơ năc bêl hân noo ch’noọng. C’moo 2012, xang bêl tỉnh Quảng Ngãi k’rong bhrợ pa dưr a’boc đợc đac coh boọp da ding Thới Lới lâng mơ 270.000 mét khối, đhị đâu vaih năc đhị âng đơơng đac mưy a’năm coh đảo. Lươt zi lâh cr’chăl t’ngay, xoọc đâu a’boc nâu vêy ga lâp, căh dzợ lâh bhưah đhộ năc glặp đoọng đươi dua lâng pa bhrợ ta têng ha vêêl Đông An Hải. T’cooh Nguyễn Quốc Chinh coh vêêl Tây, chr’val An Hải rơơm kiêng, tỉnh lâng chính quyền vêêl đông đơơh bhrợ pa dưr pa xoọng bể k’rong đac boo ga măc bhlâng tơợ a’bóc Thới Lới đoọng têêm ngăn đac đươi dua ooy pr’ăt tr’mung đhanuôr lâng du lịch:“Rơơm zư lêy đac coh Thới Lới đoọng âng đơơng đac cha ngaách đươi coh đảo. Ooy ha y chroo, azi k’đươi moon lêy k’đhợơng zư a’boc đac Thới Lới, bhrợ pa dưr pa xoọng a’bóc ga măc đoọng bêl hân noo boo, đac chô hooi doọ dzợ pa hooi lơi, đoọng xiêr ooy a’bóc nâu, đoọng zư đợc đac. Lâng bhrợ pa dưr đông máy ra lọc đac cha ngaách đoọng âng đơơng ha đhanuôr zooi apêê ma mung k’rơ, zư lêy môi trường t’viêng liêm đoọng pa dưr pa xơc du lịch nhâm mâng”.

Chính phủ ơy lêy bhrợ đặc khu Lý Sơn vaih đô thị du lịch biển lâng nhâm mâng đăh an ninh quốc phòng. Tu cơnh đêêc, ting cơnh t’cooh Nguyễn Hoàng Giang, Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi, cr’noọ cr’niêng k’rong bhrợ hạ tầng, lâh mơ năc điện, đac đươi dua ting chr’năp pr’hân lâh mơ:“Lâng đac đươi, azi ta luôn moon nâu đoo năc chr’năp bha lâng coh biển đảo, lâh mơ ooy ha y chroo bêl pa dưr pa xơc du lịch năc lêy đươi bâc đac đoọng ha ta mooi, ha zâp bh’rợ nhà hàng, khách sạn. Azi cung năl ghit ooy cr’chăl nâu a’tôh bêl lêy cha mêêt pr’lươt pa dưr pa xơc, pa zưm lâng du lịch, cr’noọ cr’niêng ha cơnh năc azi pa zưm k’rong bhrợ điện, hạ tầng đoọng bhrợ ha cơnh liêm crêê cơnh k’đươi moon liêm choom bhlâng ha ta mooi bêl chô lâng Lý Sơn”./.

NÚI THỚI LỚI – TRÁI TIM XANH GIỮA LÒNG BIỂN CẢ

Núi Thới Lới (đặc khu Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi) được hình thành từ miệng núi lửa đã tắt cách đây cả triệu năm. Ở độ cao gần 170 mét so với mực nước biển, Thới Lới không chỉ là tuyệt tác thiên nhiên hùng vĩ, mà còn là “báu vật” cung cấp nguồn nước ngọt quý giá, nuôi dưỡng bao thế hệ cư dân trên đảo. 

Từ cầu cảng Lý Sơn, chỉ mất khoảng 15 phút di chuyển bằng xe máy về hướng Tây bạn đã đến chân núi Thới Lới. Thêm 5 phút vượt con đường dốc quanh co là đến cột cờ Lý Sơn, nơi du khách thường dừng chân nghỉ ngơi và check-in trước khi chinh phục đỉnh núi. Từ trên đỉnh núi, ở độ cao gần 170 mét so với mức nước biển, toàn cảnh Lý Sơn hiện ra như một bức tranh thủy mặc, nơi màu xanh thẳm của đại dương giao hòa với màu xanh mướt của những cánh đồng hành, tỏi đặc trưng. Đã hai lần đặt chân đến đây, chị Khánh Vy, du khách ở TP. Hồ Chí Minh vẫn không khỏi ngỡ ngàng:"Em thấy đó là một trải nghiệm hay, rất đỗi thú vị vì mình đứng trên đỉnh núi sẽ ngắm trọn view toàn cảnh cả hòn đảo Lý Sơn. Tuyệt vời là mình nhìn được đại dương bao la, cánh đồng tỏi bên dưới và đặc biệt là được chiêm ngưỡng hồ Thới Lới được tạo ra từ trầm tích núi lửa rất độc đáo".

Thới Lới là thắng cảnh độc đáo vì vừa có hồ nước ngọt trên đỉnh, vừa có hang đá dưới chân núi và nhiều di chỉ khảo cổ chìm trong lòng đất. Đặc biệt, hồ Thới Lới là một tuyệt tác quý giá mà tạo hóa ban tặng cho Lý Sơn. Nép mình giữa rừng cây xanh mướt, lòng hồ như một chiếc phễu khổng lồ. Đây chính là miệng núi lửa phun trào những dòng nham thạch mà thành từ triệu năm về trước. Vào mùa hè, mặt hồ phẳng lặng ánh lên sắc trời xanh biếc. Nhưng ấn tượng nhất vẫn là lúc bình minh và khi hoàng hôn buông xuống, cả mặt hồ nhuộm một màu vàng óng ả tạo cho du khách một cảm giác thật thư thái, bồng bềnh. Ông Trần Quốc Chinh, ở thôn Tây, xã An Hải, Lý Sơn cho biết “Nguồn nước trên hồ Thới Lới là nguồn nước tự nhiên,  nó rất trong xanh và tinh khiết. Mình đem cá, cua, con tôm nước ngọt, rồi con chình..nó đều sống lâu mà không bị ảnh hưởng gì, không chết mà còn phát triển to lắm. Cá chình có con ba bốn kí, bốn năm kí trên đó và các loại cá đều có hết. Điều này chức mình rằng, nguồn nước ở hồ Thới Lới rất sạch. Nguồn nước trên đó  tuyệt vời!”

Nhờ sở hữu những giá trị độc đáo về địa chất, kiến tạo thiên nhiên ấy, tháng 1 năm 2020, núi Thới Lới là 1 trong 21 di tích trên cả nước được Bộ Văn hóa- Thể thao và Du lịch xếp hạng là di tích cấp quốc gia. Từ đó đến nay, núi Thới Lới trở thành điểm đến hấp dẫn du khách trong và ngoài nước. Ông Nguyễn Văn Huy, Chủ tịch UBND đặc khu Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi cho rằng, hòn đảo này đang tập trung nguồn lực đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng, dịch vụ du lịch để đón đầu những vận hội mới: "Năm 2026, đặc khu Lý Sơn thứ nhất sẽ đầu tư mở rộng tuyến đường tạo điều kiện cho du khách lên hồ Thới Lới; thứ hai là bố trí kinh phí đầu tư, chỉnh trang điểm cột cờ phục vụ du khách. Trong định hướng, hồ Thới Lới sẽ phát triển thêm dịch vụ câu cá, vì trong lòng hồ hiện cũng đang nuôi cá nước ngọt rồi mà nên có thể tạo điểm vui chơi, giải trí trên đấy. Về lâu dài, theo quy hoạch sẽ có các nhà đầu tư chiến lược để tạo ra các sản phẩm du lịch độc bản. Đặc biệt, việc kết nối du lịch rừng – biển giữa Lý Sơn và Măng Đen. Trong năm nay Lý Sơn cũng đã tổ chức các sự kiện như giải Marathon, bơi vượt biển quốc tế, đua thuyền truyền thống tứ linh. Bên cạnh khai thác tiềm năng cảnh quan, địa lý chúng tôi cũng sẽ tiếp tục khai thác du lịch theo hướng tâm linh, văn hóa, tạo ra những sản phẩm du lịch luôn mới mẻ".

Tuy nhiên, để phát triển du lịch Lý Sơn một cách bền vững, câu chuyện về nguồn nước vẫn là nỗi trăn trở đối với chính quyền và người dân trên đảo.

Đặc khu Lý Sơn rộng khoảng 10 km2, dân số 22.000 người. Cả đảo có hơn 2.100 giếng nước vừa phục vụ sinh hoạt, vừa để tưới tiêu nên thường xuyên xảy ra tình trạng khan hiếm nước sạch, nhất là vào mùa hè. Năm 2012, sau khi tỉnh Quảng Ngãi đầu tư xây dựng hồ chứa nước trên miệng núi lửa Thới Lới với dung tích 270.000 m3, nơi đây trở thành nguồn cung cấp nước sạch duy nhất cho đảo. Trải qua thời gian, hiện hồ chứa này đã bị bồi lấp, hạn chế dung tích chứa nên chỉ đáp ứng một phần nhỏ nhu cầu nước sinh hoạt và sản xuất cho thôn Đông An Hải. Được biết, vừa qua cũng có dự án đầu tư xây dựng 2 hồ chứa thu gom nước mưa tại Lý Sơn với tổng kinh phí xây dựng 75 tỷ đồng nhưng gián đoạn 1 thời gian dài, nay mới khởi động trở lại. Ông Nguyễn Quốc Chinh ở thôn Tây, xã An Hải mong muốn, tỉnh và chính quyền địa phương sớm đẩy nhanh tiến độ dự án thu gom nước mưa quy lớn từ hồ Thới Lới để đảm bảo nguồn nước phục vụ nhu cầu sinh hoạt của người dân và khách du lịch:"Mong rằng giữ nguồn nước Thới Lới để cung cấp nước sạch trên đảo. Về lâu, về dài, chúng tôi đề nghị nên quản lý hồ nước Thới Lới, xây dựng thêm hồ chứa lớn để khi mùa mưa, nước tràn qua, mình không cần xả mà cho xuống hồ này, để giữ lại nguồn nước đó. Đồng thời xây dựng nhà máy lọc nước sạch để cung cấp cho bà con giúp người dân sống khỏe, mà còn giữ được môi trường xanh để phát triển du lịch bền vững."

Chính phủ đã quy hoạch đặc khu Lý Sơn trở thành đô thị du lịch biển và bền vững về an ninh quốc phòng. Vì vậy, theo ông Nguyễn Hoàng Giang, Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi, nhu cầu đầu tư hạ tầng, đặc biệt là điện, nước sinh hoạt càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.“Với nguồn nước, chúng tôi luôn xác định là nhu cầu tất yếu trên biển đảo, đặc biệt sau này khi phát triển du lịch thì sẽ cần rất nhiều nước cho khách du lịch, cho các công trình nhà hàng, khách sạn. Chúng tôi cũng xác định rằng trong thời gian tới khi tính toán tốc độ phát triển, gắn với du lịch, nhu cầu như thế nào thì chúng tôi sẽ phối hợp đầu tư điện, nước, hạ tầng để làm sao đáp ứng được yêu cầu tốt nhất cho du khách khi đến với Lý Sơn”./.