Chô cóh cao nguyên Sìn Hồ, tỉnh Lai Châu, nắc chơợ bhlâng hadang cắh ơy bơơn âm xơợng búa Mông Pê âng manứih Mông cóh Xà Dề Phìn-mưy chr’val zêệ bhrợ búah truyền thống cóh cao nguyên đhêl nâu.

Chr’val Xà Dề Phìn vêy k’noọ 400 pr’loọng đông đhanuôr acoon cóh Mông, zêng lêy đông n’đoo cung zêệ bhrợ búah. Bhiệc zêệ bhrợ ặt zư bhrợ cơnh lang ahay, bơơn đhanuôr xoọc đâu zư đợc, chấc lêy zư đợc liêm choom.

Pr’loọng đông t’coóh Mùa Hoa Hồng cóh vel Xà Dề Phìn vêy truyền thống zêệ búah Mông Pê tơợ đenh đươnh ơy. Ting cơnh t’coóh Hồng manứih Mông buôn ắt mamung cóh dading k’coong, cha’cêết ra’ngoóh, nắc buôn âm búah Mông Pê cung nặc bhiệc zúp apêê zư pa’ngăn a’chặc a’rang. Búah Mông Pê bơơn zêệ tơợ a’bhoo lâng men hi’la. đợ cr’liêng a’bhoo đha’hưm yêm, cr’liêng mẩy, bơơn manứih Mông zêệ pa’chêện, pay pa’glúh xang nặc đợc cóh hi’la prí, đợc pa’chriết lâng bhrợ men. Bhiệc bhrợ men nắc đoo chr’nắp bhlâng, đhanuôr nắc lêy moót ooy crâng pêếh bơơn đợ hi’la liêm chr’nắp đoọng choom lướt hooi khí a’ham, zanươu padứah dạ dày, pa’xiêr k’ay n’hang n’gloọng… ooy men búah vêy mưy râu chr’nắp bhlâng nắc hi’la Cua Xa Trài, choom bhrợ pa’xiêr k’ay a’cọ. t’coóh Mùa Hoa Hồng đoọng năl, bhiệc hr’lục bhrợ zâp râu hi’la crâng âng zâp pr’loọng đông, cắh cậ tô bhúh nắc lêy lalay cơnh, nắc vêy choom bhrợ padưr đha’hưm yêm lalay âng tô bhúh nâu:

Bêl ơy chấc lêy zâp 5 râu hi’la, đh’rứah lângn’căr n’loong Đâu Trì vêy pr’đươi zêl cha’groong cr’oóh đh’mâl, đhanuôr âng đơơng rau paliêm sạch, cha’choóh pa’nhoonh xang nặc hr’lục lâng cr’liêng Pài, cr’liêng nâu bơơn đhanuôr chóh cóh bhươn đông lâng nắc mưy vêy cóh k’coong ch’ngai Sìn Hồ a’năm. Xang bêl clóh pa’nhoonh cr’liêng Pài, đhanuôr hr’lục pazưm lâng hi’la zanươu đơơng bhrợ men hr’lục paliêm, hr’lục pa’xoọng đác xang nặc bhrợ ting cr’liêng. Xang nặc lục men ooy n’căr n’loong ơy ra’văng đợc đơơng ủ đợc đhị tir đoọng đha’hưm.

Bêl men dưr đha’hưm đhị tir, đhanuôr nắc ơy đơơng clóh pa’nhoonh xang nặc hr’lục pazưm lâng a’bhoo ơy zêệ chêện đợc pa’chriết, ủ đợc 3 t’ngay ooy hi’la prí đoọng bhrợ men, xang nặc t’moót ooy thùng n’loong, k’đập liêm nhâm. Bhiệc bhrợ nâu buôn bhrợ đenh 10 t’ngay, choom ủ đợc đanh lấh đoọng búah đha’hưm yêm lấh. đợ a’bhoo xang bêl ủ đợc nắc đợc ooy bhr’lương n’loong t’moót zêệ ooy gọ cách thuỷ đoọng váih búah yêm. Bêl váih búah, đhanuôr đơơng n’tóh đợc ooy chum, chọ liêm gít, lêết k’tiếc sét, xang nặc t’moót đợc ooy k’tiếc đhị đông. Cr’chăl t’ngay đợc cóh k’tiếc cang đanh cang liêm choom, yêm đha’hưm lấh mơ, pa’câl cung bấc zên lấh. amoó Sùng Thị Dinh, cóh vel Trăn, chr’val Xà Dề Phìn, chr’hoong Sìn Hồ, tỉnh Lai Châu đoọng năl:

Đoọng zêệ liêm choom búah, bêl zêệ nắc lêy paliêm óih nắc đoo bhiệc chr’nắp bhlâng, oó câm óih lấh rơợng, búah nắc váih nặ cát, hadang đợc óih pắt nắc búah cắh dzợ hooi. Bêl zêệ nắc lêy xăl đác đắh ping, hadang đoọng đác la’lấh pứih nắc búah cắh dzợ đha’hưm. Zâp t’ngay hadang zâp pr’đươi bhrợ têng pr’loọng đông zi nắc zêệ bhrợ 20-30 lít búah Mông Pê. Đợ búah bhrợ nâu đợc m’bứi âm cóh đông, đoọng ha ta’mooi, cung nặc búah đoọng ha zâp a’bhô dang g’lúh tết tọc, bhiệc bhan. Dzợ ha mơ nắc đương tước váih phiên chợ nắc âng đơơng pa’câl.

Lâng đhanuôr Mông cóh chr’val Xà Dề Phìn, bhiệc zêệ búah Mông Pê n’jứah zư đợc bh’rợ gia truyền, n’jứah âng đơơng bơơn bhrợ zên, padưr pa’xớc kinh tế pr’loọng đông. Xoọc đâu, búah Mông Pê bơơn pa’câl ooy thị trường lâng zên 40-45 r’bhâu đồng mưy lít, bêl ơy tập đợc cóh k’tiếc nắc pa’câl 80 r’bhâu đồng. búah a’bhoo bêl zêệ xang nắc xơợng đha’hưm yêm lấh mơ, âm cắh nặc bêl boọl, lâng doọ vêy k’ay a’cọ. ta’mooi Phạm Mạnh Thắng tước tơợ Hà Nội xay moon:

Bêl âm búah nâu nắc xơợng ha’ngur, buôn âm. Đha’hưm yêm lalay cơnh. Búah nâu nắc mưy cóh đâu a’năm váih. Choom đơơng chô bhrợ hun pr’hêl đoọng ha pêê lơơng.

Chô ooy cao nguyên Sìn Hồ, oó ha’vil âm xơợng búah Mông Pê Xà Dề Phìn. Râu đha’hưm yêm âng đoo, xơợng a’chặc a’rang tưn taách cắh ha mơ choom bil lâng manứih đhị zr’lụ k’tiếc nâu./.

LÊN SÌN HỒ THƯỞNG THỨC RƯỢU MÔNG PÊ XÀ DỀ PHÌN

Đến với cao nguyên Sìn Hồ, tỉnh Lai Châu, sẽ là đáng tiếc nếu chưa được thưởng thức rượu Mông Pê của người Mông ở Xà Dề Phìn- một xã có nghề nấu rượu truyền thống trên cao nguyên đá này.

  Xã Xà Dề Phìn có gần 400 hộ đồng bào Mông, hầu như nhà nào cũng biết nấu rượu. Phương thức nấu rượu truyền đời, được bà con gìn giữ, tìm cách để rượu cất ngon hơn.

Gia đình ông Mùa Hoa Hồng ở bản Xà Dề Phìn có truyền thống nấu rươụ Mông Pê từ lâu đời. Theo ông Hồng: người Mông có thói quen sống trên những vùng núi cao, không khí lạnh, nên uống rượu Mông Pê cũng là hình thức giúp họ giữ ấm cơ thể. Rượu Mông Pê được nấu từ ngô với men lá. Những hạt ngô tẻ vàng thơm, hạt mẩy, được người Mông nấu chín, vớt ra để ráo nước rồi rải đều trên lá chuối, để nguội và rắc men. Công đoạn làm men là khâu quan trọng nhất, bà con phải vào rừng hái những loại thảo dược tốt nhất giúp lưu thông khí huyết, thuốc chữa dạ dày, giảm đau nhức khớp... Trong men rượu có một vị quan trọng nhất là lá Cua Xa Trài, có tác dụng không gây đau đầu. Ông Mùa Hoa Hồng cho biết: bí quyết pha trộn các loại lá rừng ấy của từng gia đình, hoặc gia tộc cũng phải khác nhau, thì mới tạo nên hương vị rượu đặc trưng riêng của gia tộc đó:

          “ Khi đã tìm đủ ít nhất là 5 loại lá, cùng với vỏ cây Đâu Trì có tác dụng phòng chống cảm lạnh, bà con đem rửa sạch băm nhỏ rồi trộn đều hạt Pìa, loại hạt này được bà con trồng ở vườn nhà và chỉ có ở vùng cao Sìn Hồ. Sau khi giã mịn hạt Pìa, bà con trộn đều tất cả các loại thảo dược, giã mịn men cái rắc đều, trộn thêm nước rồi vo viên. Sau đó cho men dải trên vỏ cây lanh lên chiếc mẹt đã chuẩn bị sẵn đem ủ  trên gác bếp cho thơm”.

          Khi men đã dậy hương thơm trên gác bếp, bà con đem giã mịn rồi trộn đều với ngô đã được nấu chín làm nguội, ủ ba ngày trong lá chuối cho lên men, sau đó cho vào thùng gỗ, bịt kín. Công đoạn này thường kéo dài 10 ngày, có thể ủ lâu hơn như vậy để rươụ thơm ngon hơn. Số ngô sau khi ủ được cho lên chõ to làm bằng gỗ, đặt lên nồi nấu cách thủy để chắt rươụ. Khi chắt được rượu, bà con đem đổ vào chum, bịt kín xung quanh bằng đất sét, rồi hạ thổ ngay trong nhà. Thời gian hạ thổ càng lâu thì rượu càng thơm, êm và có giá trị kinh tế càng cao. Chị Sùng Thị Dinh, ở bản Trăn, Xã Xà Dề Phìn, huyện Sìn Hồ, tỉnh Lai Châu cho biết:

         Để nấu được rượu, khi nấu việc điều chỉnh lửa rất quan trọng, không đun lửa quá to dễ cháy, rượu sẽ có mùi khê và nếu để lửa tắt thì rượu sẽ không chảy nữa. Khi nấu phải thay nước phía trên trõ liên tục, nếu để nước quá nóng rượu sẽ bay mất hương thơm. Mỗi ngày nếu đủ các nguyên liệu gia đình tôi nấu được 20 đến 30 lít rươụ Mông Pê. Số rượu trên một ít để gia đình uống, thiết đãi khách quý, cũng là vật để dâng lên các vị thần trong  dịp lễ tết. Còn lại sẽ chờ tới chợ phiên mang đi bán”

          Đối với đồng bào Mông ở xã Xà Dề Phìn, việc nấu rượu Mông Pê vừa gìn giữ nghề gia truyền, vừa đem lại nguồn thu nhập, phát triển kinh tế hộ gia đình. Hiện tại, rươụ Mông Pê được bán ra thị trường với giá 40 đến 45 ngàn đồng một lít, khi đã qua hạ thổ có giá 80 ngàn đồng. Rượu ngô khi nấu xong có hương vị đặc biệt, uống không biết lúc nào là say, và không bao giờ đau đầu. Du khách Phạm Mạnh Thắng, đến từ Hà Nội cảm nhận:

          “Khi uống rượu này mình thấy rất là êm, rất là dễ uống. Có hương vị rất đặc trưng. Rượu này chắc chắn khẳng định chỉ trên này mới có. Có thể mang về làm quà biếu rất là tuyệt vời”.

          Đến cao nguyên Sìn Hồ, đừng quên thưởng thức rượu Mông Pê Xà Dề Phìn. Vị cay thơm nồng khi mới nhấp môi, cảm giác lâng lâng sảng khoái sẽ là ấn tượng khó phai với tình người trên vùng đất này.