Pr’loọng đong t’cooh Điểu Ki đhị vel Bu Mlanh, chr’val Đắk R’Tih t’mêê pêêh pay xang 1 hecta cà phê. Căh ơy xát pay cr’liêng, nắc cung vêy bơơn lâh 3 tấn, chr’năp 100 ức đồng. Lalăm a hay 1 hecta k’tiếc nâu, Điểu Ki choh ha roo, choh bhơi rơ veh, zập c’moo bơơn căh tước 15 ức đồng. Điểu Ki truih: c’moo 2013, t’cooh vel Điểu Định đoọng t’cooh m’ma choh lâng đoọng vặ 10 ức đồng đoọng k’rong choh cà phê. T’cooh bhươl Điểu Định dzợ pa choom đoọng ha noo vặ 15 ức đồng tợơ ngân hàng chính sách xã hội đọong k’rong câl máy nổ, a ngoọn đơơng đác chô tước bhươn chr’noh. C’moo 2018, pếêh pay cà phê vêy 2 tấn cr’liêng, Điểu Ki pa câl k’nặ 60 ức đồng. Điểu Ki đoọng năl: căh  muy pr’loọng đong a noo nắc dzợ lâh 15 pr’loọng đong lơơng đhị vel Bu Mlanh ơy z’lâh đha rựt đươi vêy rau zup zooi âng t’cooh bhươl Điểu Định.“T’cooh nắc ma nuyh vêy chr’năp dal, nắc ma nuyh liêm ta nih đoọng ha lang a coon châu ting pa choom bhrợ têng. Tợơ bhiệc choh n’loong, băn bh’nă, pa dưr pr’ặt tr’mông, t’cooh zêng pa choom đoọng ha đhanuôr ting bhrợ têng lâng vêy đơơng chô bh’nơơn dal. Zập ngai coh vel zêng chăp lâng ting bhrợ têng cơnh t’cooh p’too moon”.

T’cooh bhươl Điểu Định đhơ ơy 70 c’moo lang ma mông ha dợ nắc dzợ đa đâh, c’rơ liêm. T’cooh pếch a bóc, đuôl n’loong bhrợ xr’rang lêy c’rơ đui cơnh ma nuyh đha đhâm. T’cooh truih bêl 30 c’moo hay, t’cooh câl pêê puôn zệt r’bhầu t’nơơm quế chô choh đhị đhăm ha rêê bhưah k’nặ 3ha, lâng choh đhiêr g’roong toor đong. Tơơm quế nâu kêi ơy dưr pậ liêm tước k’zệt mét, bha lầng pậ tước 2 cha nắc ga vặt. Apêê tước đong câl zập t’nơơm 2 ức đồng. Apêê pay n’căr, bha lầng nắc t’cooh đớc pay bhrợ g’roong, bhrợ xr’rang pih a ngoọn. T’cooh vel Điểu Định nắc ma nuyh tr’nợơp đăh bh’rợ bhrợ têng vel bhươl t’mêê đhị vel Bu Mlanh. Apêê c’moo lalăm t’cooh nắc ơy col lơi k’zệt t’nơơm cao su, tơơm cà phê âng pr’loọng đong đay, đớc k’tiếc đoọng bhrợ ta bhưah c’lâng vel bhươl. Tợơp c’moo 2019, t’cooh đoọng ha UNNDảch’val 6 sào k’tiếc bhươl cao su xoọc dưr liêm đoọng bhrợ zr’lụ pa liêm n’noh, bhrợ liêm xang tiêu chí đăh môi trường coh bhrợ têng vel bhươl t’mêê. T’cooh Điểu Định moon: bhiệc bhrợ têng vel bhươl t’mêê nắc bhrợ pa dưr đoọng ha pr’loọng đong đay, đoọng ha vel bhươl đay ting ca van ca bhộ. “Moon đăh bhrợ têng vel bhươl t’mêê nắc lêy vêy c’lâng p’rang, lêy bhrợ c’lâng bê tông, kiêng vêy cơnh đếêc nắc c’moo nắc ky, c’la cu ơy cher đoọng 6 sào bhươnn cao su đoọng bhrợ đhị pa liêm n’noh xr’xiing. A cu ơy bhrợ têng lalăm nắc t’pâh đhanuôr vel Tày, đhanuôr đhị vel Tư ting bhrợ têng.  Prang vel ha dang dáp lêy zên nắc cung vêy tước bơr pêê tỷ đồng. A cu bhrợ  bh’rợ t’pâh, p’too pa choom đhanuôr, xay moon đoọng đhanuôr năl, c’lâng nâu nắc bhrợ đoọng a hêê lướt. Đươi vêy cơnh đếêc nắc xoọc đâu đhị chr’val Đắk Rtih ơy bhrợ 70% c’lâng bê tông tước ha rêê âng đhanuôr”.

       T’cooh Nguyễn Văn Tâm, Phó Bí Thứ Đảng uỷ, Chủ tịch UBMT TQ chr’val Đắk RTih đọong năl: Bơr pêê vel bhươl coh chr’val, đhr’năng tệêm ngăn vel bhươl dưr vaih bấc cơnh, pa bhlầng nắc pazêng tu bhiệc kiện cáo tr’zệêng đăh k’tiêc k’bunh. Ha dợ đhị vel Bu Mlanh bấc c’moo  hay doó vêy bh’rợ tr’zệêng n’đoo. Kinh tế âng đhanuôr ha dưr dal, tr’mông tr’meh tệêm ngăn nắc đươi vêy ma nuyh t’cooh bhươl năl pazêng rau pr’hay, prá xay liêm choom.“T’cooh Định xay moon đhanuôr zêng tin đươi, nâu đoo nắc ma nuyh bhrợ xr’mil liêm choom. Đhanuôr coh đâu xr’mil lêy tợơ t’cooh Định đọong ting bhrợ têng cha. T’cooh zup zooi đhanuôr cung bấc rau. Tợơ a hay đhanuôr zêng tin đươi a đoo. Coh tr’mông tr’meh zập t’ngay, pa bhlầng nắc đhị  vel ang t’cooh Định, bêl t’cooh prá xay nắc đhanuôr zêng ting xợơng lâng ting bhrợ têng. Nắc cơnh coh pr’ặt tr’mông đhị vel bhươl, vêy rau tr’vay tr’lin nắc t’cooh lêy xay prá,  bhlếh lơi, zjap ngai zêng ting xợơng.”

     Zập c’moo chr’hoong k’noong k’tiếc Tuy Đức buôn bhrợ têng hội nghị pazêng apêê t’cooh bhươl tr’haanh. T’cooh Trần Viết Cự, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Tuy Đức đọong năl, đhị pazêng hội nghị nâu, t’cooh Điểu Định ta luôn nắc ma nuyh bha lầng. Tu t’cooh bơơn apêê t’cooh bhươl đhị apêê vel bhươl, chr’val chăp; apêê ting pa choom tợơ t’cooh đăh kinh nghiệm bhrợ têng cha, bhrợ têng, bhlêh lơi rau k’đhap coh pr’ặt tr’mông. T’cooh Trần Viết Cự moon ghit: T’cooh Điểu Định nắc ma nuyh liêm ta nih, nắc ơy bhrợ lứch c’la đay đoọng ha vel bhươl.“Cơnh lâng bhiệc pa dưr tr’mông tr’meh âng pr’loọng đong cung cơnh pa dưr vel bhươl, đhị  vel âng t’cooh Điểu Định ặt ma mông, nắc t’cooh bhrợ liê  bh’rợ pa dưr tr’mông tr’meh âng pr’loọng đong lâng zup zooi apêê pr’loọng đha rựt lơơng. Ghit nắc t’cooh băn a’ọc kl’rong muy đhị, doó băn p’loh lơi, coh g’luh pr’luh cr’ay t’mêê đau nắc pr’loong đong t’cooh Định lâng apêê pr’loọng bơơn t’cooh pa choom đoọng nắc doó crêê boọ pr’luh. Coh kinh tế bhươn chr’noh, t’cooh Định ơy đươi dua công nghệ dal- tưới t’dzọt đoọng ha đhăm ha rêê âng đay, đhanuôr ting pa choom bhrợ, pa dưr bhrợ têng đoọng đh’rưah ha dưr”./.

Người làm đẹp bon làng

Lê Xuân Lãm

Ông Điểu Định người M’ Nông ở xã Đắk RTih, huyện biên giới Tuy Đức, tỉnh Đắk Nông là vị già làng tiêu biểu, có nhiều đóng góp trong việc phát triển  kinh tế- xã hội của Bon Bu Mlanh. Bà con trong bon, trong xã ai cũng quý mến, tôn trọng, bởi ông luôn tận tâm giúp đỡ mọi người từ cách làm ăn phát triển kinh tế, đến những chuyện quan hệ dòng tộc, láng giềng; hay việc hiến đất, góp công, góp sức xây dựng nông thôn mới.

       Gia đình Điểu Ki ở bon Bu Mlanh, xã Đắk R’Tih vừa thu hoạch xong 1 ha cà phê. Chưa xát ra nhân, nhưng chắc chắn sẽ đạt trên 3 tấn, trị giá 100 triệu đồng. Trước kia 1 ha đất này, Điểu Ki trỉa lúa, trồng hoa màu, mỗi năm thu không đến 15 triệu đồng. Điểu Ki kể: năm 2013, già làng Điểu Định cho anh hạt cà phê giống và cho mượn 10 triệu đồng để đầu tư trồng cà phê. Già làng Điểu Định còn hướng dẫn  anh vay 15 triệu đồng từ ngân hàng chính sách xã hội để đầu tư mua máy nổ, đường ống dẫn nước tưới cho vườn cây. Năm 2018, thu hoạch vụ cà phê bói với  2 tấn cà phê nhân, Điểu Ki bán được gần 60 triệu đồng. Điểu Ki cho biết: không chỉ gia đình anh mà hơn 15 hộ gia đình khác ở bon Bu Mlanh đã thoát được nghèo nhờ sự giúp đỡ tận tình của già làng Điểu Định.“Ông là già làng có uy tín, là tấm gương tiêu biểu để con cháu trong bon học tập. Từ việc trồng cây, chăn nuôi, phát triển kinh tế ông đều  hướng dẫn cho bà con cách làm và mang lại kết quả thu nhập cao. Mọi người trong bon đều rất kính trọng và nghe theo lời ông chỉ bảo”

Gìa làng Điểu Định đã gần 70 tuổi nhưng vẫn còn rất hoạt bát, rắn rỏi. Ông vẫn đào hố, vác cây dựng trụ làm giàn như một thanh niên. Ông kể cách đây 30 năm, ông mua mấy nghìn cây quế giống về trồng trên diện tích đât rẫy gần 3 ha, và trồng làm hàng rào quanh vườn. Nay cây quế đã cao hơn chục mét, thân to hai người ôm. Thương lái đến tận nhà mua mỗi cây 2 triệu đồng. Họ chỉ  lấy phần vỏ, còn phần thân ông xẻ làm hàng rào, làm giàn cho vườn cây chanh dây. Già làng Điểu Định là người đi đầu trong phong trào xây dựng nông thôn mới ở bon Bu Mlanh. Mấy năm trước ông đã tự mình chặt hàng chục cây cao su, cây cà phê của gia đình, dành đất để mở rộng tuyến đường liên thôn. Đầu năm  2019, ông lại hiến cho UNND xã 6 sào đất là vườn cao su đang xanh tốt để chặt đi, làm bãi xử lý rác công cộng, hoàn thành tiêu chí về môi trường trong xây dựng nông thôn mới. Ông Điểu Định nói rằng: việc xây dựng nông thôn chính là xây dựng cho gia đình mình, cho xóm làng mình ngày càng giàu đẹp.“Nói về xây dựng nông thôn mới thì phải có đường sá, phải làm đường bê tông, muốn được như vậy thì năm vừa rồi bản thân tôi đã hiến 6 sào vườn cao su để  làm bãi rác. Tự mình làm trước cho nên mình vận động bà con làng Tày, bà con ở thôn Tư làm theo. Cả  buôn nếu tính ra tiền thì  mấy tỷ đồng. Mình làm công tác vận động, làm công tác giáo dục tư tưởng cho bà con: đường này là làm cho chính bà con mình đi. Nhờ vậy, hiện nay ở xã Đắk Rtih đã làm 70 % đường bê tông đến tận rẫy luôn.”

       Ông Nguyễn Văn Tâm, Phó Bí Thứ Đảng uỷ, Chủ tịch UBMT TQ xã Đắk RTih cho biết: Một số thôn, bon trong xã, tình hình an ninh khá phức tạp, nhất là những vụ việc kiện cáo tranh chấp về đất đai. Nhưng riêng ở  bon Bu Mlanh nhiều năm qua không hề có bất kỳ vụ tranh chấp, kiện cáo nào. Kinh tế của người dân phát triển, đời sống ổn định là do họ có vị già làng biết làm những điều hay, nói những điều phải.“Ông Định nói thì bà con rất tin tưởng, đây là một tấm gương điển hình. Người đồng bào ở địa phương mà làm ăn kinh tế như ông Định là tấm gương để bà con học làm theo. Ông giúp cho bà con rất nhiều. Hồi xưa đến giờ bà con rất tinh tưởng. Trong cuộc sống bình thường, đặc biệt là ở bon của ông Định, khi ông nói thì bà con rất nghe lời và thực hiện. Thí dụ như trong cuộc sống trong bon  mà có điều gì xích mích thì ông đứng ra hoà giải thì mọi người đều nghe.”

       Hàng năm huyện biên giới Tuy Đức thường tổ chức hội nghị những già làng tiêu biểu. Ông Trần Viết Cự, phó Chủ tịch UBND huyện Tuy Đức cho biết, ở những hội nghị này, ông Điểu Định luôn là nhân vật trung tâm. Bởi ông được các vị già làng ở các bon, các xã tôn trọng; họ luôn tham khảo, học hỏi về ông về  kinh nghiệm sản xuất cũng như cách giải quyết những vấn đề khác trong cuộc sống thường ngày. Ông Trần Viết Cự khẳng định rằng: Già làng Điểu Định là tấm gương sáng, là người luôn hết mình làm đẹp bon làng.“Đối với việc phát triển kinh tế của gia đình cũng như việc phát triển kinh tế xã hội ở địa phương, ở tại bon mà ông Điểu Định ở, thì ông làm rất tốt công tác phát triển kinh tế hộ gia đình đối với các hộ đồng bào. Cụ thể ông chăn nuôi heo tập trung rất bài bản, không chăn thả rông, trong đợt dịch tả lợn vừa rồi thì gia đình ông Định và những hộ mà được ông vận động chăn nuôi heo tập trung thì đều không bị bệnh dịch tả lợn. Trong kinh tế vườn, ông Định đã áp dụng hình thức nông nghiệp công nghệ cao- tưới nhỏ giọt cho rẫy của mình, bà con học hỏi theo, phát triển sản xuất  để cùng phát triển.”./.

                                                            Ảnh bìa: baodantoc.vn