“Tr’nơớp nắc a đoo cắh tộ xay moon, nắc đoo bêl acu loọng cr’tóp mắt đoo nắc a cu n’năl ađoo cha axậ mr’nghêê. Nắc a cu ta moóh, a coon nắc a may cha axậ mr’nghêê cắh a lua, nắc a đoo moon la lua. Nắc acu đơơng ooy bệnh viện apêê sỹ moon nắc ơy lấh ắt đhậu cóh p’luung nắc cắh rao luônh, rao nắc mơ a tốh lâng tiêm z’nươu. Công pr’đoọng nắc bơơn trôông dzấc a đoo.” Pr’đoọng bơơn trôông dzấc k’coon pân đil doọ choom chêết bil, hân đhơ cơnh đêếc cóh bran mặt đh’uôl ha k’coon âng a noo Ly A Mua, ắt cóh cr’noon Keo Lôm 2, chr’val Keo Lôm, chr’hoong Điện Biên Đông bấc pa bhlâng. Nắc tu k’căn moon tu buôn chô ooy đong z’lưa, k’coon pân đil a noo nắc Ly Thị Phương (12 c’moo) pân lướt pay cha axậ mr’nghêê đoọng lêệng c’chêết. Lâng c’năl âng cán bộ y tế bhươl cr’noon, ting n’nắc đơớh ta bơơn lêy nắc a noo Mua dzợ bơơn zư tr’mông âng k’coon đay.

Đhr’năng âng  k’coon pân đil âng noo Ly A Mua nắc manuyh g’lúh 6 cha a xậ mr’nghêê đoọng lêệng c’chêết đhị chr’val Keo Lôm tơợ tr’nơớp c’moo tước nâu cơy, cóh đêếc nắc muy cha nắc lấh chêết. Ting cơnh chính quyền chr’val Keo Lôm, tơợ bh’rợ tr’vey tr’lin váih rau cắh yêm loom nắc lêệng c’chêết lâng bh’rợ cha a xậ mr’nghêê buôn u váih. Tu bha lâng nắc tu tr’vey tr’lin doọ lấh ga mắc cóh pr’ắt tr’mông cơnh cắh vêy pr’loọng đong câl đoọng điện thoại, câl xe… cắh cậ vêy ngai cắh n’năl rau cắh liêm crêê âng axậ mr’nghêê nắc cha lêy h’cơnh. T’coóh Vang Quốc Minh, Chủ tịch Uỷ ban Nhân dân chr’val Keo Lôm prá: “Đhr’năng lêệng c’chêết lâng bh’rợ cha axậ mr’nghêê bêl ahây u váih cóh manuýh Mông a năm, nâu cơy nắc tước ooy manuýh acoon cóh n’lơơng, cơnh muy phong trào. Bấc bêl nắc tu tr’vey tr’lin cóh pr’loọng đong. Bấc bêl manuýh cắh n’năl ghít ooy axậ mr’nghêê nắc cha lêy h’cơnh, nắc lấh chêết bil. C’moo 2017 lâng 2018 chô ooy đâu nắc váih đhr’năng lêệng c’chêết lâng axậ mr’nghêê nắc dzợ, hân đhơ cơnh đêếc u xiêr bấc pa bhlâng.”

Ha dzợ ting cơnh số liệu tơợ Trung tâm Y tế chr’hoong Điện Biên Đông, cóh 7 c’xêê tr’nơớp c’moo 2019, prang chr’hoong nắc vêy 89 cha nắc lêệng c’chêết lâng bh’rợ cha a xậ mr’nghêê (dzoóc 41 cha nắc t’piing lâng c’moo 2018), cóh đêếc nắc 16 cha nắc lấh chêết bil.

T’coóh Vang A Hờ, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Điện Biên Đông xay moon: lêệng c’chêết lâng axậ mr’nghêê nắc muy rau bh’rợ k’đháp đoọng zâl cha groong pa bhlâng lâng vel đong. Hân đhơ ơy xay bhrợ bấc bh’rợ tr’nêng p’too pa choom, zâl cha groong, vêy cơnh cậ nắc xay moon bh’rợ pa xiêr đhr’năng lêệng c’chêết lâng axậ mr’nghêê mót ooy xa nay pa dưr kinh tế, xã hội âng vel đong, xay moon cóh pazêng bh’rợ hội nghị, hội thảo, bh’rợ prá xay lâng pa họp đhanuôr… tu pr’ắt tr’mông dzợ bấc rau zr’nắh k’đháp, c’năl âng đhanuôr dzợ bấc rau cắh liêm choom, tu cơnh đêếc đoo bêl lum rau zr’nắh k’đháp cóh pr’ắt tr’mông, apêê đoo buôn lướt pay axậ mr’nghêê đoọng lêệng c’chêết a đay: “Azi công ơy ta đang moon bhrợ têng bh’rợ col lơi t’nơơm mr’nghêê, n’jộ t’nơơm mr’nghêê vất lơi, đoọng đoo bêl váih bh’rợ tr’vey tr’lin nắc doọ ngai chêếc pay axậ mr’nghêê, lum manuýh bhúh xoọng p’too moon đoọng pa xiêr rau mốp loom cóh apêê đoo, hân đhơ cơnh đêếc nâu đoo công nắc bh’rợ tr’nơớp a năm. Xoọc đâu xoọc tơớp n’léh bh’rợ lêệng c’chêết lâng z’nươu c’chêết bh’ruy, z’nươy p’răng bhơi nắc ngân lấh mơ axậ mr’nghêê.”

Đoọng pa dứah manúyh lêệng c’chêết lâng axậ mr’nghêê, chr’hoong ơy ra văng zập pazêng rau pr’đươi đhị pazêng cơ sở y tế tơợ chr’val tước ooy chr’hoong. Hân đhơ cơnh đêếc đoọng t’bil lơi đhr’năng n’nâu, tr’nơớp nắc bh’rợ lướt xay moon, p’too pa choom pa dưr dal c’năl đoọng ha pazêng đhanuôr, đoọng đhanuôr n’năl lâng ma n’năl chắp pr’ắt tr’mông âng đay./.

Vẫn còn đó nạn tự tử bằng lá ngón

ở vùng cao Điện Biên Đông

                                     PV Vũ Lợi

Hàng năm tại huyện vùng cao Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên đều xảy ra hàng chục ca tự tử bằng lá ngón. Mặc dù chính quyền địa phương đã tuyên truyền, ngăn chặn, nhưng số lượng người chọn cách này để kết liễu cuộc đời vẫn chưa hề giảm.

“Đầu tiên thì nó không khai nhưng mình mở mắt nó ra thì mình biết ngay là nó ăn lá ngón rồi. Thì mình mới hỏi có phải con ăn lá ngón không thì nó bảo đúng. Thế là mình đưa vào bệnh viện thì các bác sỹ bảo bây giờ ngấm vào trong dạ dày hết thì không rửa ruột, rửa sơ sơ và tiêm thuốc. Cũng may là cứu được cháu và cháu khỏi” May mắn cứu con gái kịp thoát khỏi lưỡi hái tử thần, thế nhưng trong ánh mắt buồn của anh Ly A Mua, ở bản Keo Lôm 2, xã Keo Lôm, huyện Điện Biên Đông vẫn đọng lại nhiều lo lắng. Chỉ vì bị mẹ la mắng do hay đi chơi về muộn, con gái anh là Ly Thị Phương (12 tuổi) đã sẵn sàng ăn lá ngón để tự tử. Với kiến thức của cán bộ y tế bản, lại phát hiện kịp thời nên anh Mua đã giữ được mạng sống cho con. 

Trường hợp con gái của anh Ly A Mua là ca thứ 6 ghi nhận sử dụng lá ngón để tự tử trên địa bàn xã Keo Lôm từ đầu năm tới nay, trong đó có 1 ca đã tử vong. Theo chính quyền xã Keo Lôm, việc tự giải quyết mâu thuẫn cá nhân tìm đến cái chết bằng cách ăn lá ngón. Nguyên nhân chỉ là những mâu thuẫn, xích mích rất nhỏ trong cuộc sống như không được gia đình mua điện thoại, mua xe… hay có những trường hợp do không hiểu hết được tác hại của cây lá ngón nên ăn thử. Ông Vàng Quốc Minh, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Keo Lôm nói:“Nạn tự tử lá ngón ngày xưa chỉ có ở người Mông thôi, bây giờ lan ra tất cả các dân tộc như là một cái phong trào ấy. Nhiều lúc là do cái mâu thuẫn gia đình. Nhiều lúc nhiều người chưa hiểu rõ về cây lá ngón nên ăn thử dẫn đến những cái tử vong rất thương tâm. Năm 2017 và 2018 đổ về đây thì cái nạn tự tử bằng lá ngón ở xã vẫn còn nhưng cũng đã hạn chế đi nhiều”

Còn theo số liệu từ Trung tâm Y tế huyện Điện Biên Đông, trong 7 tháng đầu năm 2019, toàn huyện ghi nhận có 89 ca tự tử bằng cách ăn lá ngón (tăng 41 ca so với cùng kỳ 2018), trong đó có 16 trường hợp tử vong. 

Ông Vàng A Hờ, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân huyện Điện Biên Đông cho biết: tự tử bằng lá ngón vẫn là một vấn nạn rất khó giải quyết của địa phương. Dù đã đẩy mạnh rất nhiều biện pháp tuyên truyền, ngăn chặn, thậm chí là đưa cả việc giảm tỷ lệ tử tự bằng lá ngón vào thực hiện chỉ tiêu phát triển kinh tế, xã hội của địa phương, lồng ghép trong các hội nghị, hội thảo, diễn đàn và họp dân... song do cuộc sống khó khăn, nhận thức của người dân còn nhiều hạn chế nên khi gặp những trắc trở trong cuộc sống, họ lại tìm đến lá ngón để giải quyết uất ức của bản thân: “Chúng tôi cũng đã phát động phong trào chặt cây lá ngón, nhổ cây lá ngón vứt đi để khi mà có vấn đề gì xảy ra đi tìm lá ngón một hai vòng không được, gặp người thân, người quen nói chuyện qua đó thì hạn chế được uất ức trong tâm của họ, tuy nhiên đây cũng chỉ là giải pháp tạm thời thôi. Hiện nay đang bắt đầu xuất hiện việc tự tử bằng thuốc trừ sâu, thuốc trừ cỏ thì còn nguy hiểm hơn là lá ngón.”

Để cứu chữa các bệnh nhân tự tử bằng lá ngón, huyện đã trang bị đầy đủ các trang thiết bị tại các cơ sở y tế từ tuyến xã đến tuyến huyện. Tuy nhiên để chấm dứt được vấn nạn này, trên hết vẫn phải là công tác tuyên truyền để nâng cao nhận thức cho từng người dân, để người dân hiểu và tự biết trân trọng mạng sống của chính mình./.