Âi bâc c’moo đâu, zâp t’ngay p’căn Tơngôn Nhung đh’rứah lâng bấc đha nuôr Cơ Tu cốh vel Công Tơ Rơn, chr’val c’noong k’tiếc La Dêê, chr’hoong da ding ca coong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam công dưr đơớh đoọng lướt dzêt đac chô đươi. Đoọng vêy choom chô đơơng đac đươi dua, đha nuôr năc moot ooy crâng, chơớc lêy zr’lụ tu toọm đac, đươi đhêl bhậ bhrợ, cha hooi ooy n’coo nhựa k’đơơng đac chô ooy đong. P’căn Tơngôn Nhung ăt coh vel Công Tơ Rơn đoọng năl, bêl l’lăm a hay nhà nước vêy k’rong bhrợ đoọng 3 pr’đươi đac x’ngaach coh vel Coong Tơ Rơn n’đhang tước nâu câi zêng ma hư zơch, căh dzợ choom đươi dua. Căh vêy đac đươi dua, c’moo 2017, pr’loọng đong Nhung lâng muy bơr pr’loọng n’lơơng coh vel chroi lâh 5 ưc đồng câl n’coo cao su glụ đac chô ooy đong. N’đhơ cơnh đêêc, tu n’coo cao su k’tứi lâng c’đă tu cơnh đêếc đợ đac chô hooi công căh liêm, bêl vêy bêl căh. P’căn Nhung xay moon: “Lươt pay đac têh ooy ch’ngai bhlâng, tôh coh ha rêê đăn crâng. Lươt công k’tiêng đồng hồ. Moot hân noo boo năc đac t’căl, bhruih, căh cậ crêê hr’lang công bhrợ n’coo đac tr’toot, ha vooh, bêl năc u đêêng căh choom hooi đac. Hân noo ch’noọng năc đac xrêệ, công căh zâp đươi. Zâp t’ngay ăt lươt bhr’lậ.”

Ting cơnh  a zi lươt ch’mêêt lêy, 100% đha nuôr 6 chr’val da ding ca coong, c’noong k’tiêc chr’hoong Nam Giang  zêng đươi dua đac toọm tu cơnh đêếc năc ăt g’nưm ooy plêêng k’tiêc. Hân noo p’răng, đac hooi m’bưi, vêl bêl vêy căh, ha dợ hân noo boo năc đac t’căl, bhuy. Bâc bêl lụ bruih ting c’lâng n’coo, đha nuôr năc đươi  bhai chọ đhị boop c’lang. T’cooh Bhrao Minh, Bí thư lâng bhrợ trưởng vel Đăk Ch’đai, chr’val La Dê đoọng năl:  Đợ  đac đươi dua  n’jưah căh zâp, n’jưa căh x’ngaach bhrợ ha pr’ặt tr’mông âng đha nuôr coh đâu pa bhlâng zr’năh k’đhap, bâc cr’ay crêê tươc c’lâng luônh, bhih pa dưr vaih bh’nhăn bâc bhrớ ha đha nuôr pa bhlâng k’rang: “Vel Đăk Ch’đai zi vêy 26 pr’loọng. Bêl l’lăm a hay, vel zi nhà nước vêy k’rong bhrợ c’bhuh c’lang, cr’đô đơc đac x’ngaach n’đhang tước đâu âi lâh hư zơch, căh dzợ choom đươi dua. Xoọc đâu đha nuôr zi năc ma k’rong zên câl n’coo cao su đoọng cha hooi đac chô tơợ toọm Giang, pa bhlâng nha nhự tu coh tu vêy bâc công nhân ăt bhrơ t’noọl điện, apêê đoo cha ăt coh đêêc. Hân noo boo năc đac t’căl. Tu cơnh đêếc đha nuôr coh đâu buôn lum jeh ca ay bâc.”

Cr'độ đác đhị vel Abat, chr'val  Chà Vàl crêê lâh ta lơi đanh. Cha nụp: Alăng Lợi

Chr’val Chà Vàl, bơơn lêy năc trung tâm âng 6 chr’val da ding ca coong, c’noong k’tiếc âng chr’hoong công ăt coh đhr’năng căh zâp đac đươi dua. Prang chr’val vêy 6 vel cơnh lâng lâh 200 cha nắc lâng 4 trường học cơnh lâng k’rơ bhâu học sinh n’đhang đhêêng vêy 10 bêệ giếng, bâc năc zêng zêng đanh k’noọ 20 c’moo đâu âi lâh hư zơch lưch. Âi k’zệt c’moo đâu, đha nuôr, học sinh Cơ Tu, Ve, Tà riềng cóh đâu ta luôn ặt ma mông đhị đhr’năng căh zâp đac đươi dua, căh cậ năc đươi dua đợ đac căh liêm x’ngaach. T’coóh Tơđêl Xơn, Chủ tịch UBND chr’val Chà Vàl, chr’hoong Nam Giang đoọng năl, c’moo 2000, Nhà nước k’rong bhrợ muy vel hăt bhlâng nắc muy công trình đac x’ngaach tơợ zên âng bh’rợ xa nay 135. Tu căh bơơn bhrợ bhr’lâ pa liêm ta luôn lâng bh’rợ đươi dua âng dha nuôr căh âi liêm ghit, năc đhêêng xang muy chr’chăl lâh ma ta lơi, bâc đhị đha nuôr dzợ bhrợ đong pr’noong, đhị k’độ n’noh x’xriing.... bhrợ ta uông zên âng nhà nước: “Xoọc đâu, muy bơr đha nuôr đươi dua giếng pêch, giếng khoan, n’đhang công lâh crêê phèn. Ha dợ bâc đha nuôr đươi dua đac hooi toọm công căh liêm x’ngaach, nha nhự tu coh tu ta bhrợ nang cao su. Zên đoọng bhrợ công trình đac x’ngaach năc công bâc, a zi xooc t’đang moon râu zooi đoọng, k’đươi câp m’piing k’rang lêy.”

Căh zâp đac đươi dua moot bêl hân noo boo pịt a ôt. Năc đoo đhr’năng za zum căh muy cóh apêê chr’val da ding ca coong c’noong k’tiêc năc n’đhơ coh apêê chr’val cóh dup lâng thị trấn Thạnh Mỹ, chr’hoong Nam Giang. Cóh vel đong chr’hoong xoọc đâu vêy muy Xí nghiệp đơơng đoọng đac Nam Giang, âng Công ty CP đơơng đoọng đac Quảng Nam, n’đhang xí nghiệp n’nâu nắc muy đơơng đoọng đac ha muy bơr zr’lụ đăn đong máy, ha dợ la lua cậ, đợ apêê bha nụ vel bhươl ch’ngai năc công căh âi bơơn k’rong bhrợ. T’coóh Chơrum Nhiên, Bí thư Huyện ủy Nam Giang, tỉnh Quảng Nam đoọng năl, k’noọ tước, chr’hoong vêy lươt ch’mêệt lêy cớ đoọng vêy kế hoạch k’rong bhrợ công trình đac x’ngaach ha đha nuôr: “Tơợ c’moo 1999-2000, Nhà nước công âi k’rong bhrợ công trình đac x’ngaach prang pa zêng apêê vel đoọng ha đha nuôr. N’đhơ cơnh đêếc, apêê bh’rợ n’nâu âi u đanh tu cơnh đêếc bấc đoo zêng hư zơch, căh choom đươi dua. Tu cơnh đêếc, bâc chr’val moot hân noo p’răng puih pa bhlâng căh zâp đac. Râu bơr cớ, tu pác ăt la lay bhrợ t’vaih nang chr’noh bhrợ cha, bấc pr’loọng ặt ch’ngai trung tâm, tu cơnh đêếc a pêê đoo ma glụ đac đươi dua ooy đong bhrợ căh liêm crêê tước đac za zum âng vel, âng bha nụ. Brương tr’nu, chr’hoong vêy t’bhlâng lướt ch’mêệt lêy cớ đoọng vêy kế hoạch k’rong bhrợ p’xoọng zâp c’moo u liêm glặp.”

Apêê đha nuôr ma pay zên bhrớ têng cr'đố đac. Hân noo p'răng xơơt công căh zâp đươi. Cha nụp: Alăng Lợi

  Đha nuôr căh zấp đac đhị apêê công trình đac x’ngaach bơơn k’rong bhrợ bâc tỷ đồng năc muy đhr’năng la lua ta u loom cóh chr’hoong da ding ca coong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam. Đha nuôr coh đâu rơơm kiêng, chính quyền lâng ngành chức năng đơớh vêy c’lâng bh’rợ đơơng đoọng đac đươi dua, k’đhơợng nhâm râu yêm têêm ha pr’ăt tr’mông âng đha nuôr./.

Nam Giang – Thiếu công trình nước sạch

                                Alăng Lợi

Đã được đầu tư công trình nước sạch nhưng nhiều năm nay, tình trạng thiếu nước sinh hoạt thường xuyên xảy ra ở huyện miền núi Nam Giang, tỉnh Quảng Nam. Không chỉ vào mùa nắng,  ngay cả mùa mưa, bà con cũng phải trèo đèo, lội rừng đi hàng cây số gùi từng can nước về sử dụng.

Đã nhiều tháng nay, ngày nào bà Tơ ngôn Nhung cùng nhiều  bà con Cơ Tu ở thôn Công Tơ Rơn, xã biên giới La Dê, huyện miền núi Nam Giang, tỉnh Quảng Nam cũng thức dậy từ tờ mờ sáng chờ hứng nước gùi nước về dùng . Để có thể đưa nước về sử dụng, bà con phải vào rừng, tìm khu vực đầu nguồn khe suối, dùng đá ngăn dòng, bắt ống nhựa dẫn nước về thôn. Bà Tơngôn Nhung ở thôn Công Tơ Rơn, cho biết, trước đây nhà nước có đầu tư xây dựng 03 công trình nước sạch ở thôn Công Tơ Rơn nhưng đến nay đều đã xuống cấp, hư hỏng không sử dụng được. Không có nước sinh hoạt, năm 2017, gia đình bà và một số hộ khác trong xóm góp 5 triệu đồng mua ống cao su kéo nước về nhà sử dụng. Thế những do ống cao su vừa nhỏ lại vừa mỏng nên nguồn nước dẫn về cũng không đảm bảo, nay được mai hỏng. Bà Nhung than thở: “Đi kéo ống nước xa lắm, ở tận trong rừng kia, đi mất cả tiếng đồng hồ. Vào mùa mưa thì nước đục ngầu, hoặc bị sạt lở cũng ảnh hưởng tới ống nước, làm đứt ống, vỡ ống, lúc thì ống bị tắc nước không chảy về được. Mùa hè thì nước suối cạn, cũng không đủ dùng. Ngày nào cũng đi sửa ống nước miết. Mệt và mất thời gian lắm.”

Những ống cao su  bà con tự đầu tư vừa nhỏ lại vừa mỏng nên nguồn nước dẫn về cũng không đảm bảo, nay được mai hỏng. Ảnh: Alăng Lợi

  Theo như chúng tôi tìm hiểu, 100% bà con 6 xã vùng cao, biên giới của huyện Nam Giang đều sử dụng nguồn nước tự nhiên nên phụ thuộc vào thời tiết. Mùa nắng, nước chảy yếu, lúc có lúc không, còn mùa mưa thì nước đục ngầu. Lắm lúc bùn đất, cát sạn theo đường ống dẫn về, bà con phải dùng vải bịt đầu ống nhựa để lọc bớt. Ông Bhrao Minh, Bí thư kiêm trưởng thôn Đăk Ch-đai, xã La Dêê cho biết: Nguồn nước sinh hoạt vừa thiếu, vừa không đảm bảo vệ sinh làm cho cuộc sống của bà con nơi đây hết sức khó khăn, nhiều bệnh liên quan đến tiêu hóa, da liễu xuất hiện ngày càng nhiều làm cho bà con hết sức lo lắng. “Thôn Đăk Ch-đai có 26 hộ dân. Trước đây, thôn chúng tôi nhà nước có đầu tư xây dựng hệ thống ống, bể nước sạch nhưng đến nay đã xuống cấp, không còn sử dụng được nữa. Hiện tại bà con chúng tôi tự đầu tư mua ống cao su để kéo nước về từ khe nước Giang, rất ô nhiễm tại vì ở đầu nguồn có mấy người công nhân thi công trụ điện, họ ăn ở, sinh hoạt trên đó. Mùa mưa thì nước đục. Nên bà con trên này bị bệnh đường ruột, da liễu rất nhiều.”

Xã Chà Vàl, được xem là trung tâm của 6 xã vùng cao biên giới cũng trong tình cảnh thiếu nước sinh hoạt. Cả xã có 6 thôn với hơn 2000 nhân khẩu và 4 cơ sở giáo dục với hàng ngàn học sinh nhưng chỉ có 10 giếng khơi, đa phần đều có tuổi thọ gần 20 năm nay đã hư hỏng gần hết. Đã chục năm nay bà con, học sinh Cơ Tu, Ve, Tà- riềng nơi đây luôn sống trong cảnh thiếu nước sinh hoạt hoặc phải sử dụng nguồn nước không đảm bảo vệ sinh. Ông Tơđêl Xơn, Chủ tịch UBND xã Chà Vàl, huyện Nam Giang cho biết, năm 2000, Nhà nước đầu tư mỗi thôn ít nhất một công trình nước sạch từ nguồn vốn chương trình 135. Do không được duy tu bảo dưỡng thường xuyên cộng với ý thức của một bộ phận người dân còn hạn chế nên chỉ sau một thời gian ngắn sử dụng, các công trình này đã xuống cấp nghiêm trọng, nhiều công trình bỏ hoang hoặc bà con tận dụng làm nhà vệ sinh, hố đốt rác... gây lãng phí tiền của của nhà nước: “Hiện nay, một số bà con sử dụng giếng đào, giếng khoan những cũng bị nhiễm phèn. Còn phần lớn bà con dùng nước tự chảy cũng không đảm bảo vệ sinh, ô nhiễm vì phía đầu nguồn là nông trường cao su.  Kinh phí để xây công trình nước sạch cho bà con vùng Chà Vàl quá lớn chúng tôi đang kêu gọi sự hỗ trợ, đề xuất, kiến nghị cấp trên quan tâm.”

Nhiều công trình nước sạch được đầu tư nhiều tiền của đã bị xuống cấp bà đã tận dụng sử dụng làm mục đích khác. Ảnh: Alăng Lợi

Thiếu nước sinh hoạt ngay cả vào mùa mưa. Đó là thực trạng chung không chỉ ở các xã vùng cao biên giới mà xảy ra ở cả các xã vùng thấp và  thị trấn Thạnh Mỹ, huyện Nam Giang. Trên địa bàn huyện hiện nay có một Xí nghiệp Cấp thoát nước Nam Giang, thuộc Công ty CP Cấp thoát nước Quảng Nam, nhưng xí nghiệp này chỉ cấp nước cho một số khu vực gần nhà máy, còn thực tế những nhánh rẽ vào các cụm dân cư, thôn, bản ở vẫn chưa được đầu tư. Ông Chơrum Nhiên, Bí thư Huyện ủy Nam Giang, tỉnh Quảng Nam cho biết, sắp tới, huyện sẽ tiến hành khảo sát lại để có kế hoạch đầu tư công trình nước sạch phục vụ người dân: “Từ năm 1999-2000, nhà nước cũng đã đầu tư công trình nước sạch phủ sóng hết tất cả các thôn phục vụ nhu cầu dân sinh. Tuy nhiên, các công trình này tuổi thọ đã lâu nên đa số đã xuống cấp, hư hỏng nhiều. Cho nên, nhiều xã vào mùa hạn hán rất thiếu nước sinh hoạt. Thứ hai, do tách hộ lập vườn, phân khu dân cư, nhiều hộ ở xa trung tâm, nên họ tự kéo nước về nhà làm ảnh hướng đến lượng nước chung của thôn, của xóm. Sắp tới, huyện sẽ tiếp tục đi khảo sát lại để có kế hoạch đầu tư bổ sung hàng năm cho phù hợp.”

Người dân khát nước bên cạnh hàng chục công trình nước sinh hoạt được đầu tư hàng chục tỷ đồng là một thực tế đáng buồn ở huyện miền núi Nam Giang, tỉnh Quảng Nam. Bà con nơi đây mong muốn, chính quyền và ngành chức năng sớm có giải pháp cung cấp nước sinh hoạt, đảm bảo ổn định cuộc sống cho người dân./.