Coh toor a bóc thủy điện Sơn La t’viêng t’vir, nghệ nhân Lò Thị Pháư, acoon coh Kháng, c’moo đâu 65 c’moo ặt đhị Hát Củ, chr’val Chiềng Ơn, chr’hoong Quỳnh Nhai dzợ pa zay pa choom đoọng ha k’bhuh văn nghệ đha đhâm c’mor âng vel  pazêng pr’hat, t’nơơt ty đanh âng acoon coh đay.

Coh t’ruih, a dich Pháư truih: Ma nuyh Kháng đhị Chiềng Ơn ặt ma mông truih k’ruung Đà, lêy tal clung bhrợ ha rêê ting c’lâng “chooi choh” ha roo coh ha rêê nắc rau ch’na đơ bhlầng; lâh mơ, đhanuôr dzợ choh k’paih pay bhai, băn bh’năn,… Ma nuyh pân đil Kháng zay t’taanh, pazêng bệê pa pan tơt lâng cram, c’rêê, a pậ, đh’điêng, zong… zêng ma nuyh pân đil Kháng taanh bhrợ. Tợơ dzợ p’niên, apêê ơy bơơn pa choom cơnh ih, taanh, cơnh uh zệ apêê ch’na ty đanh lâng t’nơơt tăng-bu… Nâu kêi nắc âi lâh t’cooh, pa căn Pháư ta luôn rơơm kiêng pazêng apêê lang t’tun năl zư lêy lâng pa dưr chr’năp văn hoá ty đanh âng acoon coh đay.A dich prá xay: “Xọoc đâu, truyền thống chr’năp văn hoá âng acoon coh Kháng xoọc bil pât r’dợ, ting cơnh a cu xoọc đâu nắc lêy bhrợ têng lớp pa choom, rau muy nắc taanh íh xa nập, hat t’nơơt đoọng lang acoon cha châu ting pa choom lâng đoọng zập ngai zêng choom bhrợ têng”.

Pa căn Pháư đọong năl cớ: Pr’hat x’nưl lâng t’nơơt cơnh ty ânh âng acoon coh Kháng lalăm a hay vêy bấc cơnh, bấc rau, nâu kêi nắc bil pât lứch. Tu apêê lang p’niên trơ vâng lâng học hành, căh vêy cr’chăl đoọng chếêc năl tước văn hoá ty đanh âng acoon coh. Pazêng ma nuyh choom hat pr’hat ty, cha ơh apêê tr’cọo x’nưl acoon coh cung ting m’bứi lâh mơ, apêê zêng t’cooh đhưr, ha dợ lang p’niên nắc muy choom t’nơơt a năm.

Nắc đoo cung rau tu tợơ bấc c’moo đâu, pa căn Pháư ơy ta luôn k’rang zư đớc chr’năp văn hoá liêm pr’hay âng acoon coh đay, pa bhlầng nắc pazêng c’moo bhrợ Chủ tịch Ủy ban nhân dân chr’val Chiềng Ơn, đh’rưah lâng bhiệc zúp zooi đhanuôr bhrợ pa dưr tr’mông tr’meh đoọng tệêm ngăn, đhanuôr lâng cán bộ đhị chr’val ơy pa zay lâh mơ đăh xay moon, t’pâh đhanuôr ting zư lêy chr’năp văn hoá acoon coh Kháng, tợơ cr’liêng xa nay, boóp p’rá, j’niêng cr’bưn căh cợ nắc đhị pr’ặt tr’mông zập t’ngay. T’cooh Lò Văn Phương, Chủ tịch Ủy ban nhân dân chr’val Chiềng Ơn đọong năl: “Đồng chí Lò Thị Pháư nắc Chủ tịch Ủy ban nhân dân chr’val coh lalăm a hay, tợơ a đoo ơy chô đhêy hưu nắc a đoo chếêc lêy n’năl, k’rong zư đớc đoọng pa dưr chr’nắp acoon coh đăh apêê văn hóa ty chr’năp, văn nghệ, thể dục thể thao lâng apêê chr’ơh ty đanh. Xọoc đâu, a đoo ơy bơơn chếêc k’rong, zư đớc lâng t’vaih k’bhuh văn hóa, văn nghệ”

Tợơ ơy chô đhêy hưu, pa căh Pháư pa zay k’đơơng k’bhuhu văn nghệ âng chr’val, pa choom pazêng cơnh t’nơơt ty đanh cơnh: Au eo, cơ dơng, hưn mạy… a dếch nắc dzợ pay zên âng c’la đay đoọng câ;l xa nập, pr’đươi đoọng múa. A dếch đh’rưah lâng apêê cán bộ chr’val tước zập vel đong, tước zập pr’loong đoọng t’pâh apêê ting pâh Câu lạc bộ. Tước  nâu kêi, Câu lạc bộ ơy vêy lâh 20 cha nắc ting pâh lứch loom đay, pa zay zư lêy, pa dưr  chr’năp liêm âng acoon coh Khánh. A moó Lò Thị Dương, thành viên Câu lạc bộ bhui har moon: “Pa căn Lò Thị Pháư nắc lứch loom cơnh lâng văn hoá acoon coh Kháng, a đoo ơy t’vaih lớp pa choom đoọng ha zi năl pazêng cơnh múa t’nơơt âng acoon coh Kháng lâng tợơ đếêc nắc a zi ting năl lâh mơ lâng chăp kiêng bhlầng chr’năp văn hoá âng acoon coh Kháng. A zi nắc pa tệêt pa dưr lâh mơ dzợ rau a dếch ơy pa choom đoọng.”

Căh muy ting năl đăh chr’năp văn hoá acoon coh Kháng, pazêng c’moo hay, đươi vêy rau ting pâh, zúp zooi âng nghệ nhân Lò thị Pháư, chr’hoong Quỳnh Nhai ơy pa dưr lâng pa căh liêm choom bhiệc bhan âng acoon coh Kháng, cơnh bhiệc  bhan buôh, bhiệc bhan Xên Pang Ả, tợơ đếêc chroi k’rong pa căh lâng bhrợ pa dưr rau liêm pr’hay đăh văn hoá, acoon ma nuyh chr’hoong Quỳnh Nhai moon lalay, tỉnh Sơn La moon za zưm cơnh lâng t’mooi tợơ ch’ngai đăn.

Lâng bh’rợ âng muy cha nắc bhrợ Chủ nhiệm Câu lạc bộ zư lêy chr’năp văn hoá acoon coh Kháng, xọoc đâu, pa căn Pháư dzợ pa zay chếêc năl, bhrợ pa dưr bấc chr’năp văn hoá laliêm pr’hay âng acoon coh, đh’rưah pa choom đoọng ha lang p’niên t’ngay đâu zư đớc chr’năp văn hoá acoon coh Kháng ặt ma mông ting t’ngay c’xêê./.

Điệu múa Tăng Bu của dân tộc Kháng

Nghệ nhân nặng lòng với văn hóa dân tộc Kháng

                                                                                                                                            (PV Trấn Long)

Dân tộc Kháng hiện còn lưu giữ nhiều nét văn hóa truyền thống. Tại huyện Quỳnh Nhai, Sơn La, có một nghệ nhân người Kháng rất nặng lòng với văn hóa dân tộc mình, bà đã dành cả cuộc đời để nghiên cứu tìm tòi, lưu giữ và phát triển những nét đặc sắc của văn hóa Kháng. Bà là Lò Thị Pháư (Phớ), ở bản Hát Củ, xã Chiềng Ơn.

  Bên lòng hồ thủy điện Sơn La xanh biếc, nghệ nhân Lò Thị Pháư, dân tộc Kháng, năm nay 65 tuổi ở bản Hát Củ, xã Chiềng Ơn, huyện Quỳnh Nhai vẫn thường say sưa truyền dạy cho đội văn nghệ thanh niên của bản những bài hát, điệu múa truyền thống của dân tộc mình.

Trong câu chuyện, Bà Pháư kể: Người Kháng ở Chiềng Ơn vốn sống rải rác ven sông Đà, chủ yếu phát nương làm rẫy theo lối “chọc lỗ tra hạt”, lúa nương được coi là nguồn lương thực chính; ngoài ra, bà con còn trồng bông đổi lấy vải, chăn nuôi gia súc, gia cầm... Người phụ nữ  Kháng rất giỏi đan lát, những chiếc ghế mây, mẹt, nia, đến hòm, gùi... đều do bàn tay phụ nữ Kháng tạo ra. Từ nhỏ, họ đã được truyền dạy cách may vá, thêu thùa, cách nấu những món ăn truyền thống và điệu múa tăng-bu... Bây giờ đã có tuổi, bà Pháư luôn khát khao, mong muốn những thế hệ tiếp sau trân trọng và biết giữ gìn, phát huy văn hóa truyền thống dân tộc mình. Bà tâm sự: “Hiện tại bây giờ truyền thống bản sắc văn hóa dân tộc Kháng đang bị mai một đi, theo tôi thì bây giờ phải mở lớp dạy, thứ nhất là dạy làm trang phục này, dạy hát, dạy múa để con cháu mai sau học tập và để ai cũng biết làm”.

Bà Pháư cho biết thêm: Âm nhạc và múa dân gian của dân tộc Kháng trước đây khá phong phú, bây giờ đã bị mai một nhiều. Lý do là vì lớp trẻ bận đi học, đi làm, đi công tác nên ít có thời gian quan tâm đến văn hóa cổ truyền của dân tộc. Những người hát được dân ca, chơi được nhạc cụ dân tộc cũng ngày càng ít dần, hầu hết đã cao tuổi, còn lớp trẻ thì chỉ biết múa.

 Đó cũng chính là lý do từ nhiều năm nay, bà Pháư đã luôn đau đáu việc giữ gìn bản sắc dân tộc mình, đặc biệt trong những năm làm Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Chiềng Ơn, cùng với việc giúp nhân dân trong xã phát triển kinh tế, ổn định đời sống, bà và các cán bộ ở xã đã nỗ lực tuyên truyền, vận động người dân giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Kháng, thông qua ngôn ngữ, phong tục, tập quán, hay những thói quen sinh hoạt hằng ngày. ông Lò Văn Phương, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Chiềng Ơn cho biết: “Đồng chí Lò Thị Pháư nguyên Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã, sau khi bà nghỉ hưu thì đã đi tìm tòi, học hỏi các cụ già để khơi dậy lại bản sắc dân tộc Kháng về truyền thống văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao với các trò chơi dân gian. Hiện nay bà đã tìm tòi, tìm hiểu được và đã thành lập được đội văn hóa, văn nghệ”

Nay khi đã nghỉ hưu, bà Pháư vẫn tích cực dẫn dắt đội văn nghệ của xã, truyền lại các điệu múa cổ truyền, như: Au eo, cơ dơng, hưn mạy…Bà còn tự bỏ tiền mua trang phục, tự tay làm đạo cụ múa cho các thành viên. Bà cùng với cán bộ xã đến từng nhà, vận động từng người tham gia Câu lạc bộ. Đến nay, Câu lạc bộ đã có hơn 20 thành viên luôn tâm huyết, hăng say, tích cực bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Kháng. Chị Lò Thị Dương, thành viên Câu lạc bộ phấn khởi nói: “Bà Lò Thị Pháư thì rất là tâm huyết với văn hóa của dân tộc Kháng, bà cũng đã mở lớp để dạy chúng tôi những làn điệu của dân tộc Kháng và những điệu múa, qua đó chúng tôi đã hiểu rõ hơn về nét văn hóa của dân tộc mình và thêm yêu hơn về những phong tục của dân tộc Kháng mình. Chúng tôi sẽ tiếp nối nhiệt huyết của bà để truyền dạy cho con em sau này về những nét văn hóa của dân tộc Kháng chúng tôi”.

Không chỉ am hiểu về văn hóa dân tộc Kháng, những năm qua, nhờ có sự tham gia giúp đỡ của nghệ nhân Lò thị Pháư, huyện Quỳnh Nhai đã phục dựng và tái hiện thành công một số lễ hội truyền thống của dân tộc Kháng, như Lễ hội rượu cần, Lễ Xên Pang Ả, qua đó góp phần quảng bá, giới thiệu và xây dựng hình ảnh đẹp về văn hóa, con người huyện Quỳnh Nhai nói riêng, tỉnh Sơn La nói chung với du khách gần xa.

Trên cương vị là Chủ nhiệm Câu lạc bộ giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Kháng, hiện nay, bà Pháư vẫn tích cực tìm tòi, xây dựng và khôi phục nhiều nét văn hóa đặc sắc của dân tộc, đồng thời truyền dạy cho thế hệ trẻ nhằm duy trì dòng chảy văn hóa Kháng trường tồn với thời gian./.