Lalay lâng k’bhuh apêê Êđê lơơng, ma nuyh Êđê bih đhị vel Trấp, thị trấn Buôn Trấp, chr’hoong Krông Ana, tỉnh Đắk Lắk tợơ bấc c’moo đâu ơy vêy muy k’bhuh chiing goong n’đil buôn cha ơh đhị zập chu bhiệc bhan. K’bhuh chiing Jhô âng k’bhuh chiing nâu vêy 6 bệê chiing lâng muy cha gâr. Chiing pác vaih 3 cặp, cha gâr nắc rau bha lầng đhưưng pay nhịp đoọng ha pazêng chiing lơơng. Bêl đhưưng n’toong, apêê nghệ nhân lướt đhiêr vil tợơ a đai tước a tọom ting c’lâng ta tọon âng đồng hồ, vêy chr’năp nắc chô ooy tơơm riah. Pa căn H’Riu H’Mok, đội trưởng k’bhuh chiing Jhô vel Trấp đọong năl, coh bấc c’moo hay, k’bhuh chiing Jhô vel Trấp ơy ta k’dua lướt biểu diễn đhị bấc g’luh bhiệc bhan coh k’tiếc k’ruung hêê lâng đăh k’tiếc k’ruung lơơng. Đhơ cơnh đếêc, xọoc đâu bấc apêê k’bhuh thành viên ta cooh đhưr, ta luôn ca ay jeh ta cơnh đếêc bhiệc lướt biểu diễn căh dzợ ta luôn. Xăl đếêc, đoọng tệêm ngăn bhiệc zư lêy văn hoá ty đanh âng acoon coh đhị đhr’năng bil pất, apêê nâu ơy pa choom cớ bhiệc n’toong chiing Jhô đọong ha bấc apêê p’niên n’đil coh vel đoọng dưr vaih k’bhuh choom đhưưng, n’toong. “A đay lêy pa zay pa choom đoọng ha lang p’niên, đoọng apêê cung choom n’toong, đoọng ha y nắc bêl a zi lâh t’cooh đhưr căh mặ lướt biểu diễn ooy đi ooy tôh năc vêy apêê p’niên pa tệêt pa dưr, tu nâu đoo nắc x’nưl chiing ơy ta pa choom tợơ lang a dich, a mế zi.”

A moó H’Diệu Niê, ma nuyh dzợ p’niên ting pâh k’bhuh Chiing Jhô vel Trấp xay moon, cơnh lâng ma nuyh Êđê Bih đhị đâu, bhiệc pa choom ting n’toong chiing cơnh lâng pân đil doó dzợ căh đoọng ting n’toong chiing lâh mơ nắc hâng hơnh đoọng t’pâh. Tu cơnh đếêc, coh bấc c’moo hay, bấc a đhi a moó coh vel ơy bơơn apêê a dich a moó pa choom đoọng cơnh n’toong chiing Jhô. Đọong choom n’toong liêm choom, pa bhlầng nắc vêy tr’pang têy t’bech lâng năl cơnh x’nưl xưl. Ha dợ rau chr’năp bhlầng nắc chắp kiêng bhlầng. “Bơơn apêê a va, a ngăh, a mế pa choom đoọng nắc a cu pa zay ting pa choom đoọng ta nih. Apêê a mế, a va lalăm a hay ơy lướt biểu diễn bấc ooy nâu kêi kiêng a zi pa tệêt pa dưr truyền thống nắc đoo lâng a cu lêy nắc ting pa choom động năl lâng pa dưr lâh mơ dzợ văn hoá acoon coh đay.”

Cơnh lâng ma nuyh Êđê lalăm a hay, k’bhuh Êđê Bih nắc vêy đoong pân đil n’toong chiing, ha dợ k’bhuh Êđê lơơng nắc căh, apêê pân jưih năm  vêy n’toong chiing. Đhơ cơnh đếêc, t’ngay đâu, lâng rau ha dưr âng xã hội nâu kêi, j’niêng nâu cung ơy tr’xăl. Tợơ c’moo 2015 tước nâu kêi, Sở Văn hóa, Thể thao lâng Du lịch tỉnh Đắk Lắk pa zưm lâng Phòng văn hóa thông tin apêê chr’hoong, thị xã, thành phố coh tỉnh nắc ta luôn bhrợ apêê lớp pa choom n’toong chiing đoọng ha lang p’niên đhị apêê vel bhươl. Tợơ pazêng apêê lớp pa choom nâu ơy n’leh vaih apêê p’niên choom n’toong chiing pr’hay bhlầng, vaih nắc k’bhuh bha lầng đhị zập g’luh thi, pâh bhiệc bhan âng apêê cấp bhrợ têng. Rau chr’năp bhlầng nắc căh muy k’bhuh chiing pân jưih nắc k’bhuh chiing pân đil ting t’ngay cung pa căh ghit rau z’haai âng đay. A đhi  H’Danh Ayun  k’bhuh chiing pân đil vel Ea Đun, chr’val Ea Kênh, chr’hoong Krông Pắk đọong năl: “Cơnh lâng chiing nắc ếêh rau pa choom đăh sách vở nắc pa choom đăh năl coh k’târ. Ha dang choom xợơng nắc đâh ting năl. N’đhơ vêy bấc rau k’đhap k’ra ha dợ nắc ting truyền thống âng ma nuyh Ê Đê nắc pân jưih năm vêy n’toong chiing, ha dợ cơnh lâng pân đil cơnh zi nắc tu kiêng bhlầng nắc ting pa choom n’toong, pa zay cơnh đoọng n’đil cung choom n’toong cơnh apêê n’jưih.”

Ting cơnh apêê nghệ nhân xay moon, xoọc đâu đhị bấc lớp pa choom  n’toong chiing nắc n’đil ting pâh pa choom bấc bhlầng. Đươi vêy pa zay, nắc apêê n’đil đâh choom lâng hay đanh lâh mơ apêê pân jưih. Nghệ nhân Y Hiu Niê Kđăm, ma nuyh ơy pa choom bấc lớp n’toong chiing moon, n’đhơ pa choom đoọng ha pêê n’jưih, căh cợ n’đil nắc nâu đoo cung muy cơnh đoọng zư đớc văn hoá chiing goong tu cơnh đếêc chăp bhlầng lâng t’pâh bấc ngai ting năl. “Ma nuyh Êđê ting tô ca căn tu cơnh đếêc nắc choom moon ma nuyuh pân đil nắc đơ bhlầng, choom quyết định lứch rau pa tệêt pa zưm đhị đanh đươnh. A cu kiêng pa choom cớ đoọng ha k’bhuh pân đil lâng lêy nắc cr’noọ pr’chăp cơnh t’mêê xoọc bấc rau tr’xăl, apêê p’niên bơơn pa đăn lâng ting pa choom, lêy apêê kiêng bhlầng bh’rợ nâu. Lâng a cu lêy nắc k’bhuh pân đil apêê pa choom đâh lâh apêê pân jưih. A pêê pân đil cung hay đanh lâh apêê pânh jưih.”

Bhiệc pân đil Ê Đê choom n’toong chiing căh muy pa tệêt pa dưr đh’riêng chiing đhị apêê vel bhươl, bhrợ bấc cơnh, vaih chr’năp liêmg đoọng ha không gian văn hóa chiing goong Tây Nguyên, nắc dzợ chroi k’rong zư lêy văn hoá ty đanh âng acoon coh Tây Nguyên cơnh lâng pazêng bh’rợ crêê tước pr’ặt tr’mông xoọc đâ./.

Nối dài tiếng chiêng thông qua các đội chiêng nữ

                                    H Xíu

Ngoại trừ đội chiêng nữ của nhánh Ê Đê Bih (đọc là Ê- Đê Bí), đối với người Êđê trước kia chỉ có nam mới đánh chiêng. Tuy nhiên với sự phát triển của xã hội hiện đại, hiện nay, ở nhiều địa phương của tỉnh Đắk Lắk việc truyền dạy cồng chiêng còn được thực hiện dành cho các đội nữ. Đây là nỗ lực nhằm duy trì và bảo tồn văn hóa cồng chiêng trước nguy cơ mai một và thất truyền.

Khác với nhiều nhánh Ê Đê khác, người Ê Đê Bih ở Buôn Trấp, thị trấn Buôn Trấp, huyện Krông Ana, tỉnh Đắk Lắk từ nhiều năm nay đã có một đội chiêng nữ đảm nhận vai trò diễn tấu chiêng trong mỗi dịp lễ hội. Dàn chiêng Jhô của đội chiêng này có 6 chiêng và một trống. Chiêng được chia thành 3 cặp, trống có vai trò giữ nhịp cho toàn bộ dàn chiêng. Khi diễn tấu, các nghệ nhân di chuyển theo vòng tròn từ phải qua trái theo hướng ngược chiều với thời gian, có nghĩa ngược về nguồn cội. Bà H Riu H Mok, đội trưởng đội chiêng Jhô buôn Trấp cho biết, trong nhiều năm qua, đội chiêng được mời đi diễn tấu ở nhiều lễ hội trong và ngoài nước. Tuy nhiên, hiện nay nhiều thành viên trong đội đã cao tuổi, thường xuyên đau yếu nên việc đi trình diễn không còn được thường xuyên. Bà H Riu H Mok cho hay, để bảo tồn văn hóa truyền thống của dân tộc trước nguy cơ ngày càng mai một, các thành viên đã truyền dạy đánh chiêng Jhô cho nhiều cháu gái trong buôn để hình thành thế hệ kế cận. “Mình phải cố gắng truyền dạy lại cho thế hệ trẻ, để chúng nó cũng đánh được nhuần nhuyễn để sau này khi chúng tôi già yếu đi không tiếp tục đi diễn đây đó được nữa thì có chúng nó tiếp nối thay chúng tôi   vì thế chúng tôi cố gắng truyền dạy bằng tất cả khả năng và sự hiểu biết của mình bởi đây là nhịp chiêng đã được truyền lại từ thời các bà, các mẹ của mình.”

Chị H Diệu Niê, thành viên trẻ đội Chiêng Jhô Buôn Trấp chia sẻ, đối với người Ê Đê Bih ở đây, việc học đánh chiêng đối với nữ không bị cấm cản mà còn được khuyến khích. Chính vì thế, trong nhiều năm qua, nhiều chị em gái trong buôn đã được các bà, các mẹ truyền dạy lại cách đánh chiêng Jhô. Để có thể đánh thành thạo nhiều bài bản chiêng, cần nhất là có đôi tay khéo léo và cách cảm âm, cảm nhịp tốt. Nhưng điều quan trọng là phải thực sự yêu thích và kiên trì. “Được các bác, các mẹ truyền dạy thì tôi cố gắng học bằng được. Bởi vì như các bác, các mẹ trước đây cũng đã được đi diễn đây đó rất nhiều nơi nên giờ chúng tôi cũng muốn được tiếp tục tiếp nối những truyền thống ấy và còn phải học để biết mà truyền lại cho thế hệ sau nữa để các đàn em đi sau cũng duy trì văn hóa của dân tộc mình.”

Đối với người Ê Đê trước đây, chỉ có nhánh Ê Đê Bih là cho phép người nữ đánh chiêng, còn ở các nhánh Ê Đê khác, việc đánh chiêng chỉ dành cho nam giới. Tuy nhiên ngày nay, với sự phát triển của xã hội hiện đại, quan niệm này dần thay đổi. Từ năm 2015 đến nay, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk phối hợp Phòng Văn hóa Thông tin các huyện, thị xã, thành phố trong tỉnh thường xuyên mở các lớp truyền dạy đánh chiêng cho trẻ em nam và nữ ở các thôn, buôn. Từ những lớp truyền dạy này đã xuất hiện nhiều đội chiêng trẻ có chất lượng, trở thành nòng cốt khi tham gia các cuộc thi, hội diễn về nhạc cụ dân tộc ở các cấp tổ chức. Điều đặc biệt là không chỉ có các đội chiêng nam mà cả đội chiêng nữ cũng ngày càng khẳng định khả năng diễn tấu của mình. Em H Danh Ayun, thành viên đội chiêng nữ buôn Ea Đun, xã Ea Kênh, huyện Krông Pắk cho biết: “Đối với chiêng thì không phải học qua sách vở mà học bằng cách cảm nhận qua thính giác. Nếu cảm âm tốt thì có thể tiếp thu tốt. Mặc dù có nhiều khó khăn bởi vì theo truyền thống của người Êđê thì chỉ có nam mới đánh chiêng nhưng đối với nữ như chúng em thì bởi vì yêu thích nên cũng muốn được học và cố gắng học để làm sao không chỉ có nam mới biết đánh chiêng mà cả nữ cũng biết đánh chiêng nữa.”

Theo các nghệ nhân hiện nay, ở nhiều lớp truyền dạy đánh chiêng, các học viên nữ tham gia khá đông. Nhờ có sự kiên trì, chịu khó nên học viên nữ có thể tiếp thu nhanh và nhớ lâu hơn so với nam. Nghệ nhân Y Hiu Niê Kđăm, người đã truyền dạy nhiều lớp đánh chiêng cho rằng, dù truyền dạy cho nam hay nữ thì đây cũng là một cách để lưu giữ văn hóa cồng chiêng nên rất đáng được trân trọng, khuyến khích. “Người Ê Đê theo mẫu hệ cho nên có thể nói người nữ là chủ thể, có thể làm chủ quyết định sự tiếp nối lâu dài. Tôi muốn truyền dạy cho đội nữ và nhận thấy rằng tư tưởng hiện đại có nhiều thay đổi, các cháu tiếp nhận và tỏ ra yêu thích đối với hoạt động này. Và tôi nhận thấy đối với đội nữ thì các em tiếp thu tốt hơn, học nhanh hơn so với các em nam. Các em nữ cũng có sự ghi nhớ bài học dài lâu hơn và tốt hơn so với các em nam.”

Việc nữ giới Êđê biết diễn tấu cồng chiêng không chỉ tiếp nối nhịp chiêng ở các buôn làng, làm phong phú không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, mà còn góp phần bảo tồn văn hóa truyền thống của dân tộc Tây Nguyên trước những tác động từ cuộc sống đương đại./.