Xang 5 c’moo ting ặt học lâng pa tệêt lâng bh’rợ taanh n’đoóh a doóh đhị đong ặt đhêy đơơng chr’nắp acoon cóh Têrêsa, H’Juel H’Long bơơn k’dua ặt cớ bhrợ cô giáo pa choom bh’rợ đoọng ha pêê a đhi k’tứi. Zập ha bu, cóh đhr’nong đong dal áih l’thai cóh dứp gâm âng n’loong ga mắc, mơ 8-10 a đhi rúh 10-16 c’moo tớt pa choom t’taanh, ngai nắc r’pặ chỉ, ngai nắc bhrợ k’páih, ngai nắc t’váih cơnh x’xrặ liêm. H’Juel H’Long pa ghít lêy zập a đhi, pa ghít pa choom đoọng ha pêê  đhi bhrợ têng crêê cơnh, bhrợ liêm lấh. H’Juel đọong năl, nâu đoo  nắc bh’rợ đơơng chô tước rau bhui har, t’bơơn bh’nơơn bh’rợ ha dợ chr’nắp lấh mơ nắc zooi a moó pa choom cớ đoọng ha pêê a đhi k’tứi lơơng lâng choom zư đớc bh’rợ truyền thống: “Bêl ơy pa choom t’taanh tợơ đanh ặ nắc apêê Sơ t’váih pr’đợơ đoong ặt pa choom đoọng ha pêê a đhi cóh đâu luôn. Bêl ặt pa choom bhrợ lêy buôn lấh pa choom cớ đoọng ha pêê a đhi, tu bêl pa choom đoọng vêy ngai a đhi nắc căh lấh choom, bhrợ k’zíh bhlầng, lêy pa ghít pa choom ting c’nặt, cơnh dáp chỉ, cơnh dáp k’páih. Ha dợ đhị  bêl pa choom cớ đoọng hapêê a đhi lêy bhui har lâng xợơng pr’hay bhlầng tu vêy choom pa trơơi bh’rợ đoọng ha pân lơơng, apêê cung choom bhrợ cơnh a đay, tợơ đếêc nắc choom zư đớc bh’rợ truyền thống âng acoon cóh đay.”

Bơơn pr’choom tợơ apêê lang a hay, a đhi H’Vâng, 13 c’moo, a coon coh Mnông, ặt đhị Đắk Sắk, chr’hoong Đắk Mil, tỉnh Đắk Nông cung xoọc pa zay pa choom t’taanh. Láh mơ cr’chăl pa choom văn hoá đhị trường, zập ha bu doó trơ, H’Vâng p’loon tước zr’lụ đong dal đoong ha k’bhúh t’taanh âng đong đhêy ặt Têrêsa đọong bơơn a moó H’Juel pa choom đoọng. H’Vâng xay moon, cóh pr’loọng đong zi dzợ muy da dếch choom t’taanh. Đhơ cơnh đếêc, a dích nắc ơy t’coóh đhưr, mắt lêy căh dzợ ang đoọng lêy ghít tu cơnh đếêc căh dzợ tớt taanh  bấc. Tợơ bêl tước lâng đong ặt đhêy, bơơn lêy apêê a moó pa choom t’taanh, a đhi nắc ting kiêng lấh mơ lâng kiêng tự a đay taanh t’la n’đoóh lâng vêy x’xrặ laliêm âng ma nuýh Mnông: “A cu pa choom taanh đanh 2 tuần nâu ơy lâng kiêng bhlầng tu cơnh đếêc zước tợơ apêê Sơ đoọng ting pa choom t’taanh. A cu rơơm bêl ơy choom taanh nắc kiêng ặt có cóh đâu đoọng pa choom taanh liêm lấh mơ căh cợ nắc bhrợ muy tiệm k’tứi đhị vel bhươl lâng pa choom cớ đoọng ha pêê a đhi cóh vel bhươl.”

Lấh mơ taanh n’đoóh a doóh, a pêê a đhi k’tứi đhị đong đhêy ặt Têrêsa dzợ bơơn pa choom apêê bh’rợ lơơng cơnh bhrợ pr’đươi mỹ nghệ, bhrợ têng lâng biểu diễn zập rau tr’cọ x’nưl, pr’hát x’nưl t’mêê. Zập ha bu, cóh tang đong ặt đhêy vêy bấc k’bhúh p’niên k’tứi lâng pazêng bh’rợ lalay, apêê a đhi pân đil pa choom t’taanh, íh bhrợ, a pêê a đhi pân jứih pa choom bhrợ tr’cọ x’nưl, bhrợ pr’đươi mỹ nghệ căh cợ pa choom tâm goong n’toong chiing. Zập c’moo đong ặt đhêy dzợ  bhrợ têng g’lúh thi chếêc lêy apêê cha choom lâng k’đươi zập k’bhúh acoon cóh hát, đh’riêng p’rá lâng tâm goong n’toong chi chr’nắp âng acoon cóh đay.

Sơ Nguyễn Thị Thuận, K’đhợơng lêy đong ặt Têrêsa đọong năl, nâu đoo  nắc muy  bh’rợ đoong pa too pa choom đoọng ha p pêê  đhi đăh zư lêy văn hoá acoon cóh. Ting đếêc, apêê sơ chớih pay apêê a đhi cha choom ting n’đắh lâng chếêc bơơn ma nuýh chô pa choom cớ đoọng ha pêê a đhi, zooi apêê a đhi năl lâng chắp kiêng văn hoá ty đanh âng a coon đay lấh mơ. M’jứah lâng đếêc, apêê Sơ cung pa zay chếêc lêy đhị k’rong câl apêê pr’đươi, hợp đồng biểu diễn đhị apêê zr’lụ du lịch đoọng pa xoọng bh’nơơn bh’rợ đoọng ha pêê a đhi, t’váih pr’đợơ đoọng ha pêê a đhi chắp kiêng lâng zư lêy bh’rợ tr’nêng: “Apêê a đhivêy bấc rau cha choom, pa bhlầng nắc đăh pr’hát x’nưl lâng năl ghít rau đơ laliêm. Zập k’bhúh acoon cóh lalay nắc vêy pazêng bh’ươr pr’hat lalay. Tu cơnh đếêc nắc ặt cóh đâu kiêng đoọng ha pêê a đhi bơơn pa choom lâng zư đớc chr’nắp lalay lâng pa dưr, kiêng đoọng ha lang p’niên chắp kiêng, zư đớc c’cir văn hoá acoon cóh đay, pa dưr chr’nắp apêê nghệ nhân lâng apêê a đhi lêy pa dưr. Nắc đoo rau pa zay lứch loom luônh âng apêê Sơ đhị đong ặt đhêy đơơng chr’nắp acoon cóh Têrêsa nâu.”

Bơơn ta bhrợ t’váih tợơ c’moo 2003, tước đâu, đong đhêy ặt Têrêsa ơy zúp zooi pa choom lấh 200 a đhi bơơn học tập lâng pậ banh. Bấc a đhi tợơ ơy tốt nghiệp nắc học dal lấh, váih nắc giáo viên, bác sĩ, nghệ sĩ. Xọoc đâu, cóh đâu xoọc băn, pa choom 20 a đhi tợơ lớp 1 tước lớp 12 âng 14 k’bhúh acoon cóh đhị tỉnh tỉnh Đắk Lắk lâng Đắk Nông. Apêê a đhi nắc zêng ma nuýh acoon cóh, zay học zêng ặt đhị zr’lụ vel bhươl k’đháp đha rựt, căh vêy pr’đợơ đoọng bơơn tước trường căh cợ ặt lalấh ch’ngai tợơ zr’lụ trường học. Apêê a đhi cóh đâu căh muy bơơn pa choom văn hoá, nắc dzợ bơơn pa đăn lâng chr’nắp văn hoá bh’rợ tr’nêng ty đanh âng acoon cóh a pêê, lâng rơơm kiêng nắc zooi đoọng ha pêê a đhi pa dưr dal c’năl văn hoá ty đanh âng k’bhúh ma nuýh đay./.

Nỗ lực lưu giữ văn hóa truyền thống ở nhà lưu trú Têrêsa

                                                                                 H Xíu

Cũng với nỗ lực chắp cánh cho các em nhỏ người dân tộc thiểu số trên hành trình tìm kiếm con chữ, Nhà lưu trú sắc tộc Têrêsa, Dòng tu Nữ vương Hòa bình, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk còn giúp các em tiếp xúc với văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Từ đó khơi dậy ở các em sự yêu thích, trân trọng và mong muốn lưu giữ bản sắc văn hóa.  

Sau 5 năm học và gắn bó với nghề dệt thổ cẩm ở Nhà lưu trú sắc tộc Têrêsa, H’Juel H’Long được giữ lại làm cô giáo dạy nghề. Mỗi buổi chiều, trong ngôi nhà dài thoáng mát dưới tán cây, khoảng 8-10 em nữ độ tuổi từ 10 đến 16 ngồi chăm chú bên khung dệt, em tập xếp chỉ, em tập se sợi, người thì tập tạo hình hoa văn. H’Juel H’Long chăm chú quan sát từng em, tỉ mỉ hướng dẫn để các em thực hiện đúng các thao tác, căng khung dệt cho chuẩn để đường chỉ dệt đều và đẹp hơn. H’Juel cho biết, đây không chỉ là công việc đem đến niềm vui, tạo ra thu nhập mà quan trọng hơn là giúp chị truyền lửa đến các em nhỏ khác và có thể lưu giữ lại nghề truyền thống: “Khi mà học dệt được lâu rồi thì các Sơ tạo điều kiện dạy lại cho các em nhỏ học luôn. Lúc mình học thì thấy là dễ hơn mình dạy tại vì khi dạy thì có những em khó tiếp thu cho nên phải kiên trì và sửa từng chi tiết, chỉ các em cách đếm sợi, cách nhả chỉ. Nhưng mà khi dạy thì cảm thấy rất vui và rất thú vị bởi vì có thể truyền đạt được cho người khác, họ cũng biết làm giống như mình, từ đó mình có thể giữ lại nghề truyền thống của dân tộc mình.”

Được truyền lửa từ các thế hệ đi trước, em H’Vâng, 13 tuổi, dân tộc Mnông, ở xã Đắk Sắk, huyện Đắk Mil, tỉnh Đắk Nông cũng đang tích cực học dệt. Ngoài thời gian học văn hóa ở trường, vào các buổi chiều rảnh rỗi, H’Vâng tranh thủ đến khu nhà dài dành riêng cho nhóm dệt của Nhà lưu trú Têrêsa để được chị H’Juel hướng dẫn thêm. H’Vâng chia sẻ, trong gia đình em chỉ còn bà nội biết dệt thổ cẩm. Tuy nhiên, bà đã già yếu, mắt kém nên rất ít khi ngồi vào khung dệt. Từ khi đến với Nhà lưu trú, được xem các chị em học dệt, em càng yêu thích và muốn tự tay mình dệt nên tấm thổ cẩm với hoa văn nguyên bản của người Mnông: “Em học dệt được hai tuần và cảm thấy khá là thú vị nên xin Sơ cho học. Bây giờ thì có thể dệt được dây và hoa văn. Em có ước mơ khi mình biết dệt thành thạo rồi nếu mà lớn lên có thể ở lại đây dệt tiếp hoặc mở một tiệm nhỏ nào đó ở buôn làng và truyền dạy lại cho các em trong buôn làng.”

Ngoài dệt thổ cẩm, các em nhỏ ở Nhà lưu trú Têrêsa còn được học một số nghề khác như làm đồ mỹ nghệ, chế tác và biểu diễn các loại nhạc cụ dân tộc, biểu diễn nhạc cụ, âm nhạc hiện đại. Mỗi buổi chiều, trong khuôn viên Nhà lưu trú có nhiều nhóm nhỏ với những hoạt động khác nhau, các em nữ học dệt thổ cẩm, thêu thùa, các em nam học chế tác nhạc cụ, làm đồ mỹ nghệ hay học đánh chiêng, đánh đàn. Hằng năm Nhà lưu trú còn tổ chức các cuộc thi tìm kiếm tài năng với yêu cầu mỗi nhóm dân tộc phải hát bằng âm nhạc, ngôn ngữ và đánh bằng loại cồng chiêng đặc trưng của dân tộc mình.

Sơ Nguyễn Thị Thuận, Phụ trách Nhà lưu trú Têrêsa cho biết, đây là một hoạt động nhằm giáo dục cho các em về bảo tồn văn hóa dân tộc. Theo đó, các sơ lựa chọn các em có năng khiếu theo từng lĩnh vực và tìm người về dạy và bồi dưỡng năng khiếu cho các em, giúp các em biết được và thêm yêu văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Cùng với đó, các Sơ cũng cố gắng tìm kiếm nơi tiêu thụ các sản phẩm, hợp đồng biểu diễn tại các khu du lịch để tìm thêm nguồn thu nhập cho các em, tạo động lực cho các em yêu nghề và giữ nghề: “Các em có nhiều năng khiếu, đặc biệt là về âm nhạc và thẩm mỹ. Mỗi nhóm dân tộc khác nhau thì lại có những giai điệu rất đặc sắc riêng, vì vậy ở đây muốn cho các em được học và giữ lại được nét riêng, bảo tồn, phát triển và muốn cho thế hệ trẻ yêu thích, tự hào về di sản văn hóa độc đáo của mình, kế thừa các nghệ nhân và các em sẽ phát triển. Đó là tâm huyết của các Sơ ở Nhà lưu trú Sắc tộc Têrêsa này.”

Được thành lập từ năm 2003, đến nay, Nhà lưu trú sắc tộc Têrêsa đã hỗ trợ nuôi dạy giúp trên 200 em được học tập và trưởng thành. Nhiều em sau khi tốt nghiệp đã học lên cao hơn, trở thành giáo viên, bác sĩ, nghệ sĩ. Hiện nay, ở đây đang nuôi dạy 20 em từ lớp 1 đến lớp 12 thuộc 14 dân tộc khác nhau ở tỉnh Đắk Lắk và Đắk Nông. Đây đều là những học sinh dân tộc thiểu số nghèo, hiếu học thuộc những buôn làng vùng khó khăn, không có điều kiện đến trường hoặc ở quá xa điểm trường để có thể đi học.  Không chỉ được học văn hóa, các em còn được tiếp cận với những bản sắc văn hóa và nghề truyền thống của dân tộc mình, với mong muốn giúp các em nâng cao kiến thức văn hóa và khơi dậy tình yêu với bản sắc dân tộc, khát vọng giữ lại văn hóa truyền thống của cộng đồng mình./.