Đhị pazêng zr’lụ bha lâng âng pr’lúh cóh tỉnh Quảng Nam cóh pazêng t’ngay x’rịa tuần, bấc zr’lụ đương goon lêy nắc vêy ta bhrợ têng nắc cắh vêy manuýh đương goon lêy. Apêê đơơng pa câl nắc đhơ chở đơơng a óc tơợ zr’lụ n’nâu tước ooy zr’lụ n’tốh. Muy cha nắc đhanuôr cóh chr’val Bình Đào, chr’hoong Thăng Bình xay moon, cóh bơr pêê t’ngay tr’nơớp bhrợ t’váih zr’lụ đương goon lêy nắc vêy manuýh đương lêy, cóh t’tun nắc cắh dzợ ngai. Xoọc đâu nắc đớc lơi. T’coóh xa nay vel đong xay moon, đoo bêl pr’lúh váih prang vel đong nắc ng’đương goon c’lâng n’nâu nắc apêê đoo đơơng âng cóh c’lâng n’lơơng. Nâu đoo nắc vel đong ta luôn váih pr’lúh, lứch pr’lúh bhíh buunh boóp tr’ploóc chr’coóp cóh t’rí c’roóc nắc tước ooy pr’lúh a óc t’viêng c’târ, nâu cơy nắc pr’lúh pa zruáh a óc châu Phi. Nắc cóh 1 c’xêê, pr’lúh dưr trơơi boọ tước lấh100 pr’loọng đong. T’coóh Nguyễn Văn Hương, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Thăng Bình xay moon, cóh l’lăm ahay bh’rợ zâl cha groong pr’lúh cóh vel đong bấc bhlâng nắc đươi ooy apêê thú y cóh vel đong, nắc nâu cơy, cán bộ thú y bấc bhlâng ma t’coóh ta ha ặ, p’niên nắc cắh lấh bấc bhrợ têng bh’rợ n’nâu, tu thu nhập pa bhlâng m’bứi: “Vêy 3 chr’val cắh vêy cán bộ thú y, 2 chr’val nắc lướt vặ thú y dịch vụ hợp đồng k’dua bhrợ têng. Lâng chr’val Bình Dương nắc cắh vêy ngai, cắh vêy ngai bhrợ têng. Ha dợ lâng apêê chr’val n’lơơng nắc ng’pa hêl apêê đoo bhrợ têng. Đợ manuýh học trung cấp thú y t’coóh ta ha ặ nắc nâu cơy cắh dợ bhrợ têng nắc bhrợ bh’rợ rau lơơng.”

Công đhị chr’hoong Thăng Bình, apêê cán bộ Chi cục Thú y lâng b’băn tỉnh Quảng Nam bhrợ têng bh’rợ ch’mêết lêy pr’hơợc đhị Công ty Trách nhiệm Hữu hạn pa bhrợ, chế biến chr’nóh chr’bêết, bh’năn băn chr’na đha nắh Quảng Nam (đong pa bhrợ đhị chr’val Bình Phục). Tơợ bh’rợ ch’mêết lêy đoọng lêy, bấc xa nay crêê tước ooy bh’rợ pay câl a óc ooy zr’lụ p’zi zazum cóh zr’lụ xoọc vêy pr’lúh pa zruáh a óc châu Phi vêy ta bhrợ têng ting cơnh bh’rợ ton bhrợ đoọng oó cắh vêy. Đhị đâu, pazêng bh’rợ pay pr’đhang nắc t’coóh Nguyễn Quang Tuấn, cán bộ Trung tâm Kỹ thuật nông nghiệp chr’hoong Thăng Bình bhrợ têng bh’rợ pay pr’đhang cắh xrặ pazêng a óc âng zr’lụ b’băn vêy ta pay pr’đhang, zr’lụ pay pr’đhang. Doanh nghiệp nắc cắh vêy bha ar bha tơ âng bh’rợ pay chô đơơng a óc đoọng p’zi. T’coóh Phạm Văn Hùng, Giám đốc Công ty xay moon, k’đháp đoọng ch’mêết lêy bh’rợ chô đơơng a óc, zr’lụ pa câl lêệ a óc. Tu a óc câl tơợ đhanuôr băn cắh vêy bh’rợ xét nghiệm, doanh nghiệp câl chô đơơng nắc đươi zên đoọng xét nghiệm bêl k’nặ p’zi, đớc pa chrộ. Xang n’nắc nắc xét nghiệm muy chu cớ bêl k’nặ pa câl hàng cơnh đêếc nắc cắh choom ng’bhrợ: “A óc k’tứi vêy tơợ 200 tước 300 r’bhâu p’nong, ha dợ zên đươi đoọng pay pr’đhang nắc 600 r’bhâu đồng. Cơnh đêếc nắc pa bhlâng bấc lâng rau la lua âng bh’rợ pay câl k’rong a óc cóh đhanuôr, tu cơnh đêếc nắc 100% nắc cắh rau pr’đươi. Ting n’nắc vel đong xay bhrợ cắh rơợng griing bh’rợ k’đhơợng xay, p’zi bấc đhị. Đơơng âng nắc cắh vêy ngai ch’mêết lêy, cóh ha dum, cóh t’ngay hàng hoá ta đơơng ba buôn.”

Ting cơnh pa choom âng Bộ Nông nghiệp lâng pa dưr pa xớc bhươl cr’noon nắc cơ quan thú y vel đong bhrợ têng bh’rợ đương ch’mêết lêy, pay pr’đhang lâng pa gơi pr’đhang tước ooy phòng thí nghiệm vêy thẩm quyền đoọng xét nghiệm pr’lúh pa zruáh a óc châu Phi. Lâng bh’rợ đơơng pa câl, đơơng âng n’dúp 100 p’nong a óc: Pay pr’đhang aham âng 5 p’nong a óc đoọng pazum váih 1 pr’đhang xét nghiệm. Ha dang zr’lụ b’băn hân đoo vêy n’dúp 5 p’nong a óc nắc pay pr’đhang pazêng a óc lâng pazum váih 1 pr’đhang xét nghiệm. Ting n’nắc xay moon, c’la băn a óc, c’la vêy pr’đươi ta bhrợ tơợ lêệ a óc chroót zên pay pr’đhang, pa gơi pr’đhang lâng xét nghiệm crêê cơnh xa nay xay moon. Xa nay xay moon nắc cơnh đêếc, ha dợ cắh vêy vel đong hân đoo xay bhrợ cơnh đêếc. Tu, đợ zên xét nghiệm lấh 500 r’bhâu đồng 1 pr’đhang nắc đhanuôr pay zên tơợ ooy đoọng chroót pa chô. Tu cơnh đêếc nắc pazêng vel đong đhịêp za nươr ooy muy bơr bh’rợ xét nghiệm dương tính lâng vi rút pr’lúh pa zruáh a óc châu Phi, nắc cơnh đêếc k’tấp lơi a óc đươi tơợ đhr’năng n’léh cr’ăy cắh ghít âng apêê bác sĩ thú y xay moon k’dâng đớc.

T’coóh Huỳnh Công Lệ, ắt cóh cr’noon Hội Sơn, chr’val Duy Nghĩa, chr’hoong Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam xay moon, ha dang pr’loọng đong đươi cơnh pa choom âng thú y vel đong nắc k’tấp pazêng a óc mamông. Pr’loọng đong t’coóh Lệ băn 2 p’nong a óc căn. 1 p’nong t’mêê rứah xang nắc váih pr’lúh cắh cha cha. K’điêl đoo k’dua cán bộ thú y chr’val tước ch’mêết lêy nắc a đoo n’nâu cắh tước đhiệp ta đang điện k’dua pr’loọng đong k’tấp lơi lứch a óc. T’coóh Lệ nắc tộ k’tấp lơi a óc căn t’mêê rứah a coon, tu đhơ đhơ cơnh công vêy ta đoọng zên ma mơ cắh cậ bấc lấh mơ chr’nắp ng’pa câl ooy thị trường ( chr’nắp pa câl ooy thị trường 30 r’bhâu đồng muy ký hơi, ha dợ chr’nắp âng bh’rợ zúp zooi nắc 38 r’bhâu đồng muy ký). Lâng a óc xoọc bhung 2 c’xêê doọ crêê pr’lúh, diíc điêl nhi đoo cắh k’tấp lơi, tu bhrợ cơnh đêếc nắc lêy lất bhlâng. Cơnh đêếc nắc diíc điêl zi nắc zư lêy, bơr pêê t’ngay t’tun nắc a óc dưr k’rơ. T’coóh Huỳnh Công Lệ xay truíh, bêl a óc crêê tơớp váih pr’lúh, pr’loọng đong điện thaọi đoọng ha t’coóh Tư, cán bộ thú y chr’val. T’coóh n’nâu cắh tước ooy c’rol đoọng lêy a óc crêê pr’lúh n’hau nắc đhiệp ta đang moon tơợ điện thoại, moon k’tấp lơi đoọng bơơn vêy ta đoọng zên. Ha dang pr’loọng đong cắh k’tấp lơi nắc ma đươi rau cắh liêm crêê: “Xay moon ooy t’coóh Tư nắc trưởng thú y vel đong, a đoo moon nắc k’tấp lơi nắc cắh chêếc xét nghiệm pr’lúh n’hau. Ha dang k’tấp lơi a óc t’mêê rứah nắc tu a đoo crêê pr’lúh a cu công k’tập lơi, doọ rau chêếc xay moon, ha dợ a óc vêy u bhung 2 c’xêê nắc a đoo moon k’tấp lơi nắc a đoo vêy tộ trách nhiệm, ha dợ k’tập lơi muy p’nong nắc a đoo cắh đươi. Acu mốp loom pa bhlâng, tu a coon a óc dợ cóh luônh, ha dang đơơng k’tập lơi nắc a cu cắh têệm loom.”

T’coóh xa nay Chi cục Thú y zr’lụ 4, Cục Thú y xay moon, ta luôn cóh cr’chăl dưr váih pr’lúh pa zrúah a óc châu Phi, đợ pr’đhang xét nghiệm âng pazêng vel đong pa gơi chô nắc đhiệp n’dúp 100 pr’đhang cóh zập t’ngay. Đợ n’nâu doọ vêy u bấc t’piing lâng cr’chăl tơớp váih pr’lúh pa zruáh a óc châu Phi, lâng công doọ bhrợ rau zr’nắh k’đháp ha cán bộ cóh phòng thí nghiệm. T’coóh Phan Hữu Đức, Chi cục trưởng Chi cục Thú y zr’lụ 4 xay moon, ooy đhr’năng lâm sàng, kiêng xay moon ghít nắc la lua pr’lúh pa zruáh a óc châu Phi hay cắh nắc ng’pay pr’đhang xét nghiệm đoọng xay moon nắc đoo nắc vi rút n’hâu.

T’ngay bấc bhlâng k’dâng 100 pr’đhang, t’ngay m’bứi bhlâng nắc k’dâng tơợ 30 tước 40 pr’đhang. Cóh zr’lụ n’nâu nắc vêy 6 tỉnh. Pr’đhang apêê đoo pa gơi chô bấc bhlâng nắc đơơng pa câl lêệ a óc.

Doọ lấh zr’nắh k’đháp? Vêy pabhlâng bấc pr’đhang ta pa gơi chô cắh?

Đợ pr’đhang vêy ta pa gơi chô nắc doọ rau bấc./.

Loạt bài: Dịch tả lợn châu Phi: Dân thiệt đơn, nhà nước thiệt kép

Bài 2: Chôn lợn sống, nhà nước hỗ trợ?

                                         Nhóm PV/ VOV- miền Trung

        Ngay từ những ngày đầu xảy ra dịch tả lợn châu Phi, Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu các cấp các ngành vào cuộc ngăn chặn dịch bệnh lây lan. Cán bộ thú y và chính quyền địa phương thường xuyên kiểm tra, lấy mẫu tại các lò mổ và chợ truyền thống, nếu phát hiện sản phẩm có biểu hiện bệnh thì đề nghị tiêu hủy và dừng bán. Đồng thời, Bộ Tài chính hướng dẫn thanh toán cho các hộ dân có lợn bị tiêu hủy. Thế nhưng, không ít địa phương khoán trắng công tác này cho lực lượng thú y. Trong khi đội ngũ thú y cơ sở năng lực chuyên môn có hạn, không mặn mà với công tác chống dịch. 

       Tại các vùng trọng điểm dịch ở tỉnh Quảng Nam vào những ngày  cuối tuần, nhiều điểm chốt chặn được dựng lên nhưng không có người canh giữ. Thương lái vô tư chở lợn từ vùng này sang vùng khác. Một người dân ở xã Bình Đào, huyện Thăng Bình cho biết, mấy ngày đầu thành lập điểm chốt chặn còn có lực lượng chức năng canh gác, sau thấy vắng dần. Gần đây thì thả cửa. Lãnh đạo địa phương cho rằng, một khi dịch đã phủ kín địa bàn thì chặn đường này họ chạy đường khác. Đây là địa phương thường xuyên xảy ra dịch bệnh, hết dịch lở mồm long móng trên đàn trâu, bò đến dịch lợn tai xanh, nay thì dịch tả lợn châu Phi. Chỉ trong vòng 1 tháng, dịch bệnh lây lan ra hơn 100 hộ gia đình. Ông Nguyễn Văn Hương, Phó Chủ tịch UBND huyện Thăng Bình giải thích, trước đây công tác phòng, chống dịch ở các địa phương chủ yếu dựa vào đội ngũ thú y cơ sở, nhưng hiện nay, cán bộ thú y xã đa số lớn tuổi, lớp trẻ không mấy người theo nghề này vì thu nhập quá thấp. “Có 3 xã không có cán bộ thú y. 2 xã phải đi thuê thú y dịch vụ hợp đồng làm. Còn riêng xã Bình Dương thì trắng, không có ai làm. Còn lại các xã khác thì động viên. Mấy ông mà học trung cấp thú y lớn tuổi rồi thì bây giờ không làm nữa mà đi làm chuyện khác.”

        Cũng tại huyện Thăng Bình, các cán bộ Chi cục Thú y và Chăn nuôi tỉnh Quảng Nam tiến hành kiểm tra đột xuất tại Công ty Tránh nhiệm Hữu hạn sản xuất, chế biến nông sản thực phẩm Quảng Nam (trụ sở tại xã Bình Phục). Qua kiểm tra cho thấy, rất nhiều nội dung liên quan đến việc nhập lợn vào cơ sở giết mổ tập trung trong vùng đang có dịch tả lợn châu Phi được thực hiện theo kiểu đối phó. Tại đây, tất cả các biên bản lấy mẫu do ông Nguyễn Quang Tuấn, cán bộ Trung tâm Kỹ thuật nông nghiệp huyện Thăng Bình trực tiếp lấy mẫu không ghi tổng đàn lợn của cơ sở chăn nuôi được lấy mẫu, địa điểm lấy mẫu. Doanh nghiệp thì không có hồ sơ nhập lợn vào giết mổ. Ông Phạm Văn Hùng, Giám đốc Công ty cho rằng, rất khó để kiểm soát khâu đầu vào, đầu ra sản phẩm. Vì lợn mua trong dân không hề có xét nghiệm, doanh nghiệp mua về phải bỏ tiền ra xét nghiệm trước khi giết mổ, cấp đông. Sau đó lại phải xét nghiệm 1 lần nữa trước khi xuất hàng là điều không thể: “Con heo sữa có 200 đến 300 ngàn, mà trong khi mẫu là 600.000 đồng. Như vậy thì cao hơn giá trị thực chất thu gom trong dân cho nên chắc chắn 100% là không có tác dụng gì hết trơn. Trong khi địa phương thì buông lỏng quản lý, giết mổ tập trung tràn lan. Vận chuyển thì không có kiểm soát, ban đêm, ban ngày hàng hóa chuyển đi bình thường.”

      Theo hướng dẫn của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn thì cơ quan thú y địa phương tổ chức thực hiện việc giám sát, lấy mẫu và gửi mẫu đến phòng thử nghiệm có thẩm quyền để xét nghiệm mầm bệnh dịch tả lợn châu Phi. Đối với trường hợp xuất bán, vận chuyển dưới 100 con lợn: Lấy mẫu máu của 5 con lợn để gộp thành 1 mẫu xét nghiệm. Trường hợp cơ sở chăn nuôi có dưới 5 con lợn, thì phải lấy mẫu tất cả lợn và gộp thành 1 mẫu xét nghiệm. Đồng thời quy định, chủ cơ sở chăn nuôi lợn, chủ cơ sở có sản phẩm từ lợn chi trả chi phí lấy mẫu, gửi mẫu và xét nghiệm theo quy định. Quy định là vậy nhưng hầu như không địa phương nào thực hiện. Bởi, số tiền xét nghiệm hơn 500.000 đồng 1 mẫu thì nông dân lấy đâu ra để chi trả. Chính vì thế mà hầu hết các địa phương chỉ dựa vào một vài mẫu xét nghiệm dương tính với vi rút dịch tả lợn châu Phi, cứ thế tiêu hủy lợn thông qua những triệu chứng lâm sàng mà các “bác sĩ” thú y địa phương chẩn đoán.

       Ông Huỳnh Công Lệ, ở thôn Hội Sơn, xã Duy Nghĩa, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam cho rằng, nếu gia đình nghe theo hướng dẫn của thú y cơ sở thì đã chôn sống hết đàn lợn rồi. Gia đình ông Lệ nuôi 2 con lợn nái. 1 con vừa đẻ xong thì ngả bệnh bỏ ăn. Vợ ông mời cán bộ thú y xã đến kiểm tra nhưng anh này không đến mà điện thoại bảo gia đình tiêu hủy hết đi. Ông Lệ đồng ý tiêu hủy con lợn nái vừa mới đẻ, vì đằng nào cũng được hỗ trợ bằng hoặc cao hơn giá bán ra ngoài thị trường (giá bán thị trường 30.000 đồng 1 ký hơi, trong khi giá hỗ trợ là 38.000 đồng 1 ký). Riêng đối với con lợn đang có chữa 2 tháng không hề bị bệnh, vợ chồng ông không chịu tiêu hủy vì thấy ác. Thế là vợ chồng thay phiên nhau chăm sóc, vài ngày sau lợn khỏi bệnh. Ông Huỳnh Công Lệ kể, lúc lợn mới bị bệnh, gia đình điện thoại báo cho ông Tư, cán bộ thú y xã. Ông này không trực tiếp đến chuồng xem lợn bị bệnh gì mà “chỉ đạo” qua điện thoại, bảo tiêu hủy hết đi để được hỗ trợ. Nếu gia đình không tiêu hủy thì ráng chịu: “Báo cho ông Tư là trưởng thú y địa phương ổng nói là tiêu hủy chớ không xét nghiệm bệnh chi hết. Nếu như mà tiêu hủy con heo vừa đẻ ra mà bị bệnh thì tui đồng ý chớ không răng hết, còn con heo có chữa 2 tháng ổng bảo tiêu hủy luôn ổng mới chịu trách nhiệm chớ tiêu hủy 1 con ổng không chịu. Tui thấy bức xúc vì bảo vệ con trong bụng chớ tiêu hủy hết tui không yên tâm.”

             Lãnh đạo Chi cục Thú y Vùng 4, Cục Thú y cho biết, trong suốt thời gian xảy ra dịch tả lợn châu Phi, số lượng mẫu xét nghiệm các địa phương gởi về chỉ ở mức dưới 100 mẫu mỗi ngày. Con số này không tăng là bao so với thời điểm trước khi xảy ra dịch tả lợn châu Phi, và cũng không tạo áp lực đối với cán bộ ở phòng thí nghiệm. Ông Phan Hữu Đức, Chi cục trưởng Chi cục Thú y Vùng 4 cho biết, về mặt lâm sàng, muốn khẳng định có phải là dịch tả lợn châu Phi hay không thì phải lấy mẫu xét nghiệm để xác định đó là loại vi rút gì.

        (Ngày nhiều thì cỡ 100 mẫu, ngày ít thì khoảng 30 đến 40 mẫu. Trong vùng thì 6 tỉnh. Mẫu người ta chủ yếu xuất đem bán heo thịt.

-        Có áp lực lắm không? Quá nhiều mẫu gởi về không?

-        Số lượng mẫu đó thì bình thường thôi.

           Theo nhận định của các cơ quan chuyên môn và ngành chức năng, dịch tả lợn châu Phi chưa đạt đỉnh. Hộ chăn nuôi và chính quyền các địa phương còn phải đối phó lâu dài. Tại cuộc họp mới đây, Phó Thủ tướng Vương Đình Huệ đề nghị Bộ Tài chính làm thủ tục tạm ứng ngay khoảng 1.200 tỷ đồng cho các địa phương trong vùng để hỗ trợ dân có lợn bị dịch. Thực tế cho thấy, không ít địa phương chưa thật chặt chẽ trong xác định mức độ thiệt hại để hỗ trợ người dân. Một số nơi còn kê khống trọng lượng, chôn sống lợn để được đền bù khiến ngân sách không thể chi trả nổi./.