T’ngay t’mêê âng lấh 120 pr’loọng đong đhanuôr Giẻ - Triêng cóh cr’noon Đăk Răng, chr’val Đăk Dục, chr’hoong Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum nắc tơợ 2 giờ 30 phút ra diu. Bh’rợ chiết dzêệt cao su, tỵ xay moon đơớh tơợ ra diu nắc ơy bhrợ ha manuýh pa bhrợ cóh cr’noon n’năl ghít bh’rợ tr’nêng. A noo A Héo, muy cha nắc đhanuôr cóh cr’noon Đăk Răng xay moon, đhanuôr bhươl cr’noon nắc chóh bấc t’nơơm cao su tơợ c’moo 2003, bêl c’lâng Hồ Chí Minh lướt ooy bhươl cr’noon nắc vêy Nhà nước bhrợ têng. Tước nâu cơy pr’loọng đong hân đoo công vêy tơợ 5 sào tước lấh 2 héc ta cao su. Lấh n’nắc zập pr’loọng đong nắc dzợ chiết dzêết tơợ 1 tước 3 héc ta âng Nông trường cao su Dục Nông. Hân đhơ chr’nắp âng dzêết cao su xoọc xiêr ếp, nắc pazêng zên bơơn pay pa chô âng muy cha nắc manuýh pa bhrợ cóh c’xêê công tước 4 ức đồng. Ting cơnh a noo A Héo, c’lâng p’rang liêm buôn nắc pa dưr bh’rợ pa bhrợ:“Pazêng pr’loọng đong cóh bhươl cr’noon nắc lứch t’bhlâng pa bhrợ. Lâng cao su đhanuôr cóh cr’noon nắc vêy ta pa choom crêê liêm bhlâng ooy bh’rợ chiết dzêết. Lấh n’nắc pazêng pr’loọng đong công t’bhlâng chóh cà phê, ting t’ngay vêy bấc đhăm, bhrợ t’bhứah lấh mơ. T’nơơm ha roo ruộng công vêy đhanuôr chêếc bhrợ cơnh t’mêê đoọng ha roo váih bấc lấh mơ.”

Xoọc đâu ng’lêy c’lâng bê tông bhươl cr’noon nhâm mâng pa têết ooy c’lâng Hồ Chí Minh đhị c’riing bhươl cr’noon Đăk Răng, cắh ngai k’noọ đhanuôr cóh đâuy nắc ơy lum zr’nắh k’đháp ooy c’lâng lướt. L’lăm c’moo 2003 bêl c’lâng Hồ Chí Minh cắh ơy ta bhrợ têng, hân đhơ cr’noon Đăk Răng ch’ngai ooy zr’lụ chr’hoong Ngọc Hồi cắh lấh 16km nắc đhanuôr dưr lướt tơợ ra diu tước đhâng nắc vêy tước ooy zr’lụ ch’hoong tu c’lâng lướt nắc đhiệp choom ng’lướt dzung a năm. Chr’nóh chr’bêết vêy ta bhrợ manuýh câl cắh lấh bấc zên, tu bh’rợ đơơng âng k’đháp pa bhlâng. T’coóh bhươl A Brol Vẽ hay cớ, pr’ắt tr’mông âng đhanuôr cr’noon Đăk Răng bêl cắh ơy vêy c’lâng zr’nắh k’đháp pa bhlâng: “L’lăm ahay ng’lướt zr’nắh k’đháp pa bhlâng. Lướt cóh c’lâng k’tiếc nắc lướt cóh crâng k’coong, đha đấc da ding k’coong cắh vêy c’lâng lướt. Lướt chô zr’nắh k’đháp pa bhlâng, xang n’nắc ha ul đharứt công bấc pa bhlâng. Jéh k’ăy c’lâng p’rang cơnh đêếc z’nươu tr’hau công cắh vêy. Glơợc cóh võng nắc vêy tước ooy Trạm xá. Muy bơr cha nắc k’ăy cắh ngai bhặ cắh choom lướt. Xoọc đâu liêm buôn cắh dzợ cơnh. C’lâng p’rang, zung, điện nắc liêm buôn pa bhlâng, bhui har pa bhlâng.”

Đươi vêy c’lâng Hồ Chí Minh t’bil đhr’năng ắt n’đéch, pa têết bơr n’đắh c’lâng. Văl ooy n’đắh Bắc glúh ooy tỉnh Quảng Nam, thành phố Đà Nẵng. Xiêr ooy Nam nắc chô ooy zr’lụ tỉnh Kon Tum lâng pa têết lâng apêê tỉnh Tây Nguyên, cr’noon Đăk Răng công cơnh k’ha riêng bhươl cr’noon đhanuôr acoon cóh n’lơơng ắt mamông truíh c’lâng Hồ Chí Minh c’nắt đhị tỉnh Kon Tum nắc bơơn pa dưr pr’ắt tr’mông. Đh’rứah lâng n’nắc nắc đợ c’lâng p’rang cóh bhươl cr’noon tước ooy zr’lụ pa bhrợ nắc lứch ta bhrợ lâng bê tông liêm buôn đoọng ha bh’rợ pa bhrợ lâng đơơng âng chr’nóh chr’bêết âng đhanuôr.

Cóh cr’noon Đăk Răng nâu cơy chr’nóh chr’bêết vêy ta bhrợ têng tước ooy nắc vêy ta câl lứch tước đêếc nắc bhrợ ha đhanuôr t’bhlâng pa bhrợ. Cóh cr’noon bấc pr’loọng đong, cơnh pr’loọng đong a noo Siêng Lăng Lộ, A Lan, Siêng Lăng Líu… vêy thu nhập tước k’ha riêng ức đồng cóh zập c’moo tơợ t’nơơm cao su, cà phê, bời lời, a rong. Prang bhươl cr’noon nắc dzợ mơ 5 pr’loọng đong đharứt tu jéh k’ăy, đhur t’coóh pa nar. Rau chr’nắp cóh cr’noon Đăk Răng nắc 22 đảng viên âng Chi bộ lâng 35 đoàn viên âng Chi đoàn nắc lứch vêy pr’ắt tr’mông k’bhộ ngăn lấh mơ t’piing lâng pazêng pr’loọng đong n’lơơng cóh bhươl cr’noon. A moó Y Um, Bi thư Chi bộ prá: “Pazêng đảng viên nắc lứch t’bhlâng pa dưr kinh tế pr’loọng đong lâng đươi dua khoa học kỹ thuật cóh bh’rợ tr’nêng, t’bhlâng xay bhrợ bh’rợ xã hội. Ting cơnh acu lêy ooy cr’noon nắc pr’ắt tr’mông âng đhanuôr dưr váih liêm k’rơ pa bhlâng. Kinh tế, xã hội dưr váih đh’rứah.”

Kinh tế dưr váih, pr’ắt tr’mông k’bhộ ngăn, đhanuôr cr’noon Đăk Răng nắc bơơn k’rang bấc lấh mơ ooy pr’ắt tr’mông văn hoá tinh thần. Đh’rứah lâng pr’đươi lêy xơợng t’mêê pr’loọng đong hân đoo công vêy, đhanuôr cóh bhươl cr’noon pr’too pa choom zư lêy truyền thống văn hoá âng k’conh pa bhướp đớc đoọng. Đong rông, đợ chiing goong, t’nơớt xoong, đợ bhiệc bhan âng manuýh Giẻ - Triêng… nắc vêy đhanuôr zư lêy cơnh ty đanh. Rau chr’nắp pr’hay âng bhươl cr’noon vêy bấc ngai xay, Đăk răng xoỌc đâu nắc dưr váih zr’lụ tước la lêy âng ta mooi cóh k’tiếc k’ruung lâng tơợ k’tiếc k’ruung n’lơơng bêl tước ooy Kon Tum kiêng chêếc n’năl ooy văn hoá âng manuýh Giẻ - Triêng. T’coóh Hiêng Năng Thuận, Chủ tịch UBND chr’val Đăk Du, chr’hoong Ngọc Hồi bhui har xay moon, c’lâng Hồ Chí Minh nắc vêy Đảng lâng Nhà nước bhrợ têng lướt ooy zr’lụ chr’val nắc ơy bhrợ ha đhanuôr 11 bhươl cr’noon âng chr’val tr’xăl chr’nắp pr’hay pa bhlâng: “Tơợ bêl vêy c’lâng Hồ Chí Minh lướt ooy Tây Nguyên cóh đêếc vêy u lướt ooy chr’val Đăk Dục nắc bhrợ t’váih bấc rau liêm crêê ha đhanuôr cóh bh’rợ pa dưr kinh tế, xã hội công cơnh an ninh quốc phòng. Tơợ vêy c’lâng n’nâu đhanuôr tr’câl tr’bhlêy hàng hoá liêm buôn lấh mơ. Apêê chêếc pa câl hàng hoá nắc choom lướt tước ooy pazêng bhêl cr’noon đoọng tr’câl tr’bhlêy. Tơợ đêếc ha dưr dal pr’ắt tr’mông âng đhanuôr k’rơ lấh mơ.”

C’lâng Hồ Chí Minh – C’lâng bhlâng 14 âng c’xêê c’moo Công nghiệp hoá – hiện đại hoá k’tiếc k’ruung lướt ooy Tây Nguyên ch’ngai 663km. Lâng c’nắt c’lâng lướt ooy tỉnh Kon Tum lâng Ngọc Hồi vêy ta bhrợ têng mr’đoọng lâng c’lâng Trường Sơn chr’nắp ma bhuy cóh bêl ahay. Lâng xa nay âng c’lâng cấp III bơr hân lung xe lướt, c’lâng n’nâu ơy bhrợ ha tỉnh Kon Tum bơơn pa têết đh’rứah lâng pazêng zr’lụ kinh tế bha lâng âng k’tiếc k’ruung. C’lâng công nắc c’rơ, nắc rau liêm crêê đoọng đhanuôr ắt mamông cóh k’ha rieng bhươl cr’noon bơr n’đắh c’lâng bơơn t’bil lơi đharứt nhâm mâng lâng t’váih cr’van cr’bhộ./.

Cuộc sống mới của người dân

làng Đăk Răng bên đường Hồ Chí Minh

                                                                                                                                                             Khoa Điềm

Đầu những năm 2000, tuyến đường Hồ Chí Minh của thời kỳ Công nghiệp hóa- Hiện đại hóa đất nước có tổng chiều dài 155 km đoạn qua tỉnh Kon Tum bắt đầu được đầu tư xây dựng. Tuyến đường hoàn thành giúp địa phương phá thế ngõ cụt và làm thay đổi cuộc sống của bà con dân tộc thiểu số ở hàng trăm thôn làng sinh sống hai bên tuyến đường này.

Ngày mới của trên 120 hộ dân Giẻ- Triêng ở làng Đăk Răng, xã Đăk Dục, huyện Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum thường bắt đầu từ 2 giờ 30 phút sáng. Công việc khai thác mủ cao su, vốn đòi hỏi nghiêm ngặt về thời gian đã rèn luyện cho những lao động trong làng ý thức kỷ luật rất cao. Anh A Héo, một người dân làng Đăk Răng cho biết, dân làng bắt đầu trồng nhiều cây cao su từ năm 2003, khi tuyến đường Hồ Chí Minh qua làng được Nhà nước đầu tư xây dựng. Đến nay hộ dân nào cũng có từ 5 sào đến hơn 2ha cao su. Ngoài ra mỗi hộ còn nhận khoán khai thác mủ từ 1 đến 3ha của Nông trường cao su Dục Nông. Dù giá mủ cao su hiện giảm sâu, song tổng thu nhập của một lao động trong tháng cũng được khoảng 4 triệu đồng. Theo anh A Héo, giao thông thuận lợi đã thúc đẩy sản xuất phát triển: “Các hộ trong thôn hăng hái lao động sản xuất. Riêng về cao su bà con trong thôn được đào tạo bài bản về khai thác mủ cao su. Ngoài ra các hộ cũng hăng hái trồng cây cà phê càng ngày càng nhiều diện tích, càng mở rộng hơn. Cây lúa ruộng bà con tìm tòi cách để lúa có năng suất hơn”.        

Giờ đây nhìn hệ thống đường bê tông nông thôn vững chắc kết nối với tuyến đường Hồ Chí Minh ngang qua ngay trước cổng làng Đăk Răng, không ai nghĩ người dân ở đây đã từng phải chịu cảnh giao thông cách trở. Trước thời điểm năm 2003 khi đường Hồ Chí Minh chưa được đầu tư xây dựng, dù làng Đăk Răng chỉ cách trung tâm huyện Ngọc Hồi hơn 16km song người dân phải đi mất gần một buổi do đường chỉ có thể đi bộ. Nông sản làm ra tư thương mua với giá rẻ mạt bởi lý do vận chuyển khó khăn. Già làng A Brol Vẽ nhớ lại, cuộc sống của dân làng Đăk Răng lúc chưa có đường khó khăn, thiếu thốn đủ bề: “Trước đây mình đi thì rất là khó khăn. Đi cái đường mòn mình đi leo rừng, leo núi không có đường đi. Đi qua, đi lại khó khăn ghê gớm rồi là đói rách cũng nhiều. Đau ốm đường xá như thế rồi thuốc men cũng không có. Khiêng nhau cõng nhau mới đến Trạm xá. Một số người không ai cõng không đi được. Giờ là thuận lợi ghê gớm. Đường xá, cầu cống, điện rất là thuận lợi, phấn khởi”.

Nhờ có tuyến đường Hồ Chí Minh phá thế ngõ cụt nối thông hai đầu. Ngược về phía Bắc ra tỉnh Quảng Nam, thành phố Đà Nẵng. Xuôi xuống phía Nam về trung tâm tỉnh lỵ Kon Tum kết nối với các tỉnh Tây Nguyên, làng Đăk Răng cũng như hàng trăm làng đồng bào dân tộc thiểu số khác sinh sống dọc tuyến đường Hồ Chí Minh đoạn qua tỉnh Kon Tum có cơ hội để đột phá phát triển. Cùng với đó hệ thống giao thông nông thôn ra khu sản xuất hầu hết đã được bê tông hóa rất thuận tiện cho lao động sản xuất và vận chuyển nông sản của bà con.

Ở làng Đăk Răng bây giờ việc nông sản làm ra đến đâu tiêu thụ hết đến đó đã khuyến khích người dân thi đua lao động sản xuất. Trong làng nhiều hộ, như gia đình anh Siêng Lăng Lộ, A Lan, Siêng Lăng Líu… có thu nhập hàng trăm triệu đồng mỗi năm từ cây cao su, cà phê, bời lời, mì. Cả làng chỉ còn 5 hộ thuộc diện nghèo do ốm đau, già yếu neo đơn. Điều đặc biệt ở Đăk Răng là 22 đảng viên của Chi bộ và 35 đoàn viên của Chi đoàn đều có cuộc sống từ trung bình khá trở lên so với các hộ dân khác trong làng. Chị Y Um Trúc, Bí thư Chi bộ cho biết:“Tất cả đảng viên đi đầu trong phát triển kinh tế gia đình và áp dụng khoa học kỹ thuật, chú trọng về công tác xã hội. Theo nhìn nhận của tôi về thôn thì đời sống của bà con nhân dân phát triển rất mạnh. Kinh tế, xã hội phát triển đi đôi với nhau”.

Kinh tế phát triển, cuộc sống ấm no, người dân làng Đăk Răng có điều kiện quan tâm, chăm lo nhiều hơn đến đời sống văn hóa tinh thần. Cùng với những thiết bị nghe nhìn hiện đại nhà nào cũng có, dân làng bảo nhau cùng gìn giữ truyền thống văn hóa ông bà tổ tiên để lại. Nhà rông, đội cồng chiêng, múa xoang, hệ thống lễ hội của người Giẻ- Triêng… được người dân trân trọng giữ gìn gần như nguyên vẹn. Tiếng lành bay xa, Đăk Răng giờ thành điểm đến của du khách trong và ngoài nước khi đến Kon Tum muốn tìm hiểu văn hóa của người Giẻ- Triêng. Ông Hiêng Năng Thuận, Chủ tịch UBND xã Đăk Dục, huyện Ngọc Hồi vui mừng cho biết, đường Hồ Chí Minh được Đảng và Nhà nước quan tâm đầu tư xây dựng đi qua địa bàn xã đã giúp người dân 11thôn làng của xã đổi đời: “Từ khi có tuyến đường Hồ Chí Minh đi qua Tây Nguyên trong đó đi qua xã Đăk Dục tạo điều kiện rất nhiều cho bà con nhân trong trong việc phát triển kinh tế, xã hội cũng như là an ninh quốc phòng. Từ khi có tuyến đường này  bà con nhân dân trao đổi hàng hóa rất thuận lợi. Các thương lái vào tận các ngõ ngách của thôn làng trao đổi hàng hóa được. Từ đó nâng cao được đời sống của bà con nhân dân hơn”.

Đường Hồ Chí Minh- Quốc lộ 14 của thời kỳ Công nghiệp hóa- Hiện đại hóa đất nước đoạn qua Tây Nguyên có tổng chiều dài 663km. Riêng đoạn qua tỉnh Kon Tum có chiều dài 155km, trong đó một số đoạn qua địa bàn huyện Đăk Glei và Ngọc Hồi được đầu tư xây dựng trùng với tuyến  đường Trường Sơn huyền thoại năm xưa. Với tiêu chuẩn đường cấp III hai làn xe, tuyến đường này đã giúp tỉnh Kon Tum phá thế ngõ cụt, kết nối thuận lợi với các vùng kinh tế trọng điểm của đất nước. Tuyến đường cũng là động lực, là điều kiện thuận lợi để người dân sinh sống ở hàng trăm thôn làng hai bên đường có cơ hội thoát nghèo bền vững và vươn lên làm giàu./.