Đha nuôr lâng pr’zớc da dêr! Bấc ngai lính ting lướt z;lấh g’lúh zêl prúh a rập a bhuy, n’dhơ ặt đhị ooy công năl ghít chiến tranh nắc đoo zr’nắh xr’dô, bil bal bấc râu. Chiến tranh đớc lơi bấc ơl râu ca ay loom. Chiến tranh bhrợ hắt hắt pr’loọng đong ặt đhị đhr’năng ma nứih Bắc, ngai Nam, đhi noo cóh đong nắc chiến sĩ cách mạng, ma nứih xấp a doóh Việt Nam Cộng hòa, k’đhơợng súng tr’đong mị ooy. N’đhơ bhrêy tắh căh cậ chêệt bil n’đắh ooy nắc ca căn, ca conh lâng ma nứih đong zêng xơợng bil loom luônh. Âi 44 c’moo dáp tơợ bêl t’ngay k’tiếc k’ruung chô pa zum, đợ t’rúih ooy bh’rợ pr’liêm pr’ặt cóh zấp pr’loọng đong; đợ râu tr’coóp têy, cr’óp đh’rứah âng apêê cựu chiến binh âi ting lêy brâu ặt cóh bơr n’đắh chiến tuyến âi t’bhịt lơi râu ca ay loom xang bêl chiến tranh. K’tiếc k’ruung chô ặt yêm têêm, t’rúih pr’liêm pr’ặt bh’nhăn bhrợ ha der loom đợ apêê ngai chắp kiêng yêm têêm. PV Thanh Hiếu đhị miền Trung xay trúih đợ cr’noọ cr’niêng ta gất lơi bêl a hay đoọng bhrợ pa dưr ha t’ngay brương.

Ma nứih đong âng t'coóh Duận cóh 2 n'đắh chiến tuyến bơơn bhuốih za zum

Chiến tranh bhrợ bấc ngai ma nứih đong âng t’coóh Nguyễn Đức Duận, 65 c’moo ặt cóh vel Lam Thủy, chr’val Hải Vĩnh, chr’hoong Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị ặt zâng đhị đhr’năng 1 pr’loọng đong 2 chiến tuyến. Nắc đhị m’pâng pa pan bha nuốih cóh cr’loọng đong t’coóh Duận vêy 3 ta la bằng Tổ quốc ghi công âng ca conh lâng 2 a nhi da dêy mặt, danh hiệu A mế Việt Nam anh hùng âng da dích ca căn âng ca conh; n’đắh tốh ắnc cha nụp âng da dêy mặt ting lướt lính Việt Nam Cộng hòa.  Tước bặt n’jéh hương ooy pa pan bha nuốih, bhr’ươr t’coóh Duận ha der: Da dích bha bhướp âng t’coóh vêy 6 p’nong ca coôn, 4 pân jứih lâng 2 pân đil. Ca conh nắc liệt sĩ Nguyễn Đức Luận, cắh ma mông cóh g’lúh zêl prúh a rập Mỹ, 2 đha đhi t’lách âng t’coóh Luận công nắc liệt sĩ. Xang bêl a pêê a đhi noo cóh đong ting Cách mạng, muy cha nắc đha đhi n’jứih âng t’coóh Luận nắc t’coóh Nguyễn Đức Miếu ặt cóh đong zư x’mir lêy ca conh căn n’đhang crêê a rập coóp lướt lính xang nắc chêệt bil. Prang cr’chăl pa prá, t’coóh Duận ặt xay moon hơớ, n’đhơ ặt n’đắh ooy nắc pr’loọng đong t’coóh công bil bal bấc râu, ca ay loom cắh cơnh. Chiến tranh bhrợ ha pr’loọng đong t’coóh ặt zêng bấc râu bil bal zr’nắh xr’dô. Ting t’coóh Nguyễn Đức Duận, nâu câi, chính sách bhrợ pr’liêm pr’ặt,  bhrợ pr’liêm acoon ma nứih âng Đảng lâng Nhà nước hêê liêm crêê lấh mơ zooi pr’loọng đong doó lấh ca ay loom ooy cr’chăl bêl a hay: "Cóh chiến tranh, pr’loọng đong cu ting pấh tơợ bơr n’đắh, Cách mạng công vêy nắc lướt lính Việt Nam Cộng hòa công vêy, n’đhang zêng chêệt bil lứch. Râu ca ay loom luônh âng pr’loọng đong, râu p’têệt a ham a hir, pun xoóh n’đhơ ngai lướt ting c’lâng n’đoo nắc chêệt bil công nắc râu ca ay loom chơớ hay cắh cơnh. Ooy t’rúih bh’rợ bhrợ pr’liêm pr’ặt a cu lêy âi nắc mr’đoo pun xoóh, pr’loọng đong căh cậ c’bhúh acoon ma nứih nắc zêng ma nứih âng Việt Nam, t’đang moon zấp ngai đoàn kết đh’rứah đoọng t’bhlâng lươt acoon c’lâng t’mêê, cắh choom bhrợ t’váih râu tr’dzơơng lêy, tr’điêng tr’toon lấh n’nắc dzợ."

Cựu chiến binh Lê Bá Dương lâng t'cóoh Micheal, cựu chiến binh Mỹ p'loong pô đăng đhị k'ruung Thạch Hãn

Râu tr’điêng, tr’dzơơng lêy choom vêy bhrợ t’bil lơi tơợ râu tr’coóp têy, gr’văt đh’rứah cóh cr’chăl ngoóp xa nul súng âng apêê lính ting ặt bơr n’đắh chiến tuyến. Muy ha bu đhị toor k’ruung Thạch Hãn, 2 cựu chiến binh tr’lum: 1 nắc ma núih chiến sĩ cách mạng lâng 1 nắc lính Mỹ. Muy g’lúh tr’lum cắh vêy tr’xoo l’lăm, ha der loom. Nắc đoo g’lúh tr’lum bhlưa cựu chiến binh Lê Bá Dương ma mông đhị thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa, ting nắc bộ đội âng Trung đoàn 26 Triệu Hải lâng t’coóh Michael Clatterbuck, ma mông đhị Mỹ, ting nắc lính âng Trung đoàn 12 pháo binh, Sư đoàn 3 Thủy quân Đông Hà, Quảng Trị. A nhi đoo pa prá pa bhlâng đanh xang nắc đh’rứah p’loong đợ đoong pô xiêr ooy toọm Thạch Hãn chắp hay apêê anh hùng  liệt sĩ.

T’coóh Lê Bá Dương xay trúih, nâu đoo nắc g’lúh tr’lum cắh bhr’nêy n’đhang chr’nắp pa bhlâng. Chiến tranh, apêê đoo nắc 2 ma nứih lính cóh 2 chiến tuyến. T’coóh lâng apêê đồng đội k’đhơợng súng đoọng zư lêy vel đong, k’tiếc k’ruung. Đhị ch’nang k’ruung Thạch Hãn, t’coóh Lê Bá Dương đoọng ha t’coóh Micheal Clatterbuck ta la cha nụp chụp đhị ch’nang k’ruung Thạch Hãn cóh đêếc vêy xrắ bài thơ “P’rá âng ma nứih đhị k’ruung” âng Lê Bá Dương xrắ. Cựu chiến binh Lê Bá Dương xay trúih:

Cr’chăl chiến tranh, 2 ma nứih lính cóh 2 chiến tuyến la lay n’đắh lâng apêê đoo tước lâng pr’đợợ âng ma nứih lính ting cơnh râu k’đươi moon âng chủ trương tông pay âng Chính phủ apêê đoo. Nâu câi, bêl tước đâu âi lâng tr’lum đhị đâu vêy 1 râu chr’nắp bhlâng đoọng ha pêê ngai lính năl p’xoọng đh’rứah lâng năl ghít ooy hâu tu k’đhơợng súng âng mị n’đắh lâng đoọng doó dzợ bhrợ cớ muy chu râu cắh liêm crêê n’ắnc.

Chô n’đắh g’lúh zêl panh, t’coóh Micheal Clatterbuck rạch chô ooy k’tiếc k’ruung đay lướt học, pay bằng đại học xang nắc thạc sĩ lâng bhrợ cóh ngân hàng pa tước bêl đhêy hưu moọt c’moo 2013. T’coóh đớc đoọng cr’chăl pa choom p’rá Việt, pa chắp ch’mêệt lêy ooy lịch sử, văn hóa Việt Nam. Tước nâi, t’coóh Micheal Clatterbuck âi 10 chu rạch chô ooy Việt Nam, cóh đêếc, 3 chu tước Quảng Trị. G’lúh tr’lum g’lúh n’nâu cơnh lâng t’coóh nắc râu cắh choom ha vil. Cr’noọ cr’niêng âng t’coóh nắc bơơn bặt hương lâng p’loong hoa đăng hay chơớ apêê ma núih lính Việt Nam âi lấh chêệt bil đhị k’ruung Thạch Hãn. T’coóh Micheal Clatterbuck xay moon: "Apêê cựu binh nắc đợ ma nứih lướt z’lấh g’lúh zêl pănh lâng z’lấh bấc râu zr’nắh xr’dô bil bal. Chiến tranh nắc 1 râu pa bhlâng mốp lệt, acu vêy bấc pr’zớc cựu binh cóh Mỹ lâng zấp ngai a zi zêng moon cơnh đêếc. Nắc đoo râu âng hêê choom g’đách viêr lâng zấp cơnh bh’rợ. Bêl rạch chô ooy đâu, a cu lêy acoon ma nứih pa bhlâng liêm ta níh. Nắc đoo râu ta luôn bhrợ ha cu c’jệ lêy tu a zi vêy bh’rợ lệt cóh bêl a hay."

Chiến tranh âi lứch xang tợơ đanh. Đợ râu ca ay loom âng bêl a hay công âi r’dợ bil. Pr’liêm pr’ặt cóh zấp pr’loọng đong cắh cậ đợ g’lúh tr’coop têy, gr’vặt đh’rứah âng apêê ngai âi ting k’đhơợng súng, ting lêy  brâu cóh bơr n’đắh chiến tuyến vêy nắc đoo pr’đơợ đoọng đh’rứah ta gất lơi cr’chăl a hay, pa chắp tước brương tr’nu./.

G'lúh tr'lum âng anhi bơr cựu chiến binh ting ặt 2 n'đắh chiến tuyến

Hòa hợp sau chiến tranh

PV Thanh Hiếu/VOV miền Trung

Thưa quý vị và các bạn! Những người lính từng đi qua cuộc chiến, dù ở phía nào cũng hiểu rằng chiến tranh là đau khổ, mất mát. Chiến tranh để lại muôn vàn nỗi đau thương. Chiến tranh làm không ít gia đình rơi vào hoàn cảnh người Bắc kẻ Nam, anh em trong nhà người là chiến sĩ cách mạng, người mặc áo Việt Nam Cộng hòa, cầm súng chĩa vào nhau. Dù hy sinh hay tử trận ở bên nào thì mẹ, cha và người thân đều vô cùng đau đớn. Đã 44 năm kể từ ngày đất nước thống nhất, những câu chuyện về hòa hợp trong mỗi gia đình; những cái bắt tay, ôm nhau của những cựu chiến binh từng đối đầu nhau ở hai bên chiến tuyến đã làm dịu vơi nỗi đau hậu chiến. Đất nước hòa bình, câu chuyện hòa hợp càng lay động trái tim những người yêu chuộng hòa bình. PV Thanh Hiếu tại miền Trung ghi nhận những mong ước khép lại quá khứ để xây dựng tương lai.

Chiến tranh khiến những người thân của ông Nguyễn Đức Duận, 65 tuổi ở thôn Lam Thủy, xã Hải Vĩnh, huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị phải gánh chịu cảnh 1 gia đình 2 chiến tuyến. Chính giữa gian thờ trong căn nhà ông Duận có 3 tấm bằng Tổ quốc ghi công của bố và 2 chú ruột, danh hiệu Bà Mẹ Việt Nam anh hùng của bà nội; phía bên kia là di ảnh người chú ruột từng đi lính Việt Nam Cộng hòa. Lặng lẽ thắp nén nhang lên bàn thờ, giọng ông Duận ngậm ngùi: Ông bà nội của ông sinh được 6 người con, 4 trai và 2 gái. Bố ông là liệt sĩ Nguyễn Đức Luận, hy sinh trong kháng chiến chống Mỹ, 2 em út của ông Luận cũng là liệt sĩ. Sau khi các anh em trong nhà theo Cách mạng, người em trai của ông Luận là ông Nguyễn Đức Miếu ở nhà chăm sóc bố mẹ nhưng bị địch bắt đi lính rồi tử nạn. Suốt buổi trò chuyện, ông Duận nhắc đi nhắc lại, dù ở phía nào thì gia đình ông cũng đều mất mát, đau khổ. Chiến tranh khiến gia đình ông gánh chịu nhiều đau thương. Theo ông Nguyễn Đức Duận, bây giờ, chính sách hoà hợp, hoà giải dân tộc của Đảng và Nhà nước ta cởi mở hơn giúp gia đình vơi đi nỗi đau trong quá khứ. "Trong chiến tranh, gia đình tôi tham gia từ 2 phía, Cách mạng cũng có mà đi lính Việt Nam Cộng hòa cũng có nhưng đều hy sinh và chết hết. Nỗi lòng trong gia đình, tình thâm máu huyết dù cho ai đi theo con đường nào mà hy sinh, mà chết đi vẫn là sự đau buồn, nỗi đau ruột thịt, máu mủ. Về câu chuyện hòa hợp tôi thấy đã là huyết thống, gia đình hoặc dân tộc thì đều là người con của Việt Nam, kêu gọi mọi người đoàn kết với nhau để đi tiếp con đường mới chứ không nên gây sâu thêm thù hận"- Ông Nguyễn Đức Duận chia sẻ.

Sự thù hận có thể được hóa giải từ những cái bắt tay, cái ôm nhau trong thời bình của những người lính từng ở hai bên chiến tuyến. Một buổi chiều bên dòng sông Thạch Hãn, 2 cựu chiến binh gặp nhau: 1 người từng là chiến sĩ Cách mạng và 1 người từng là lính Mỹ. Một cuộc gặp gỡ không hẹn trước, đầy xúc động. Đó cuộc gặp giữa cựu chiến binh Lê Bá Dương sống tại thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa, từng là bộ đội của Trung đoàn 27 Triệu Hải và ông Michael Clatterbuck, sống tại Mỹ, từng là lính của Trung đoàn 12 pháo binh, Sư đoàn 3 Thủy quân Đông Hà, Quảng Trị. Họ nói chuyện rất lâu rồi sau đó cùng nhau thả những nhánh hoa xuống dòng Thạch Hãn tri ân các anh hùng liệt sĩ.

Ông Lê Bá Dương tâm sự, đây là cuộc gặp bất ngờ nhưng có ý nghĩa rất đặc biệt. Chiến tranh, họ là 2 người lính ở 2 chiến tuyến đối đầu nhau. Ông và các đồng đội ông cầm súng để bảo vệ quê hương đất nước. Tại bến sông Thạch Hãn, ông Lê Bá Dương tặng ông Michael Clatterbuck bức ảnh kỷ niệm chụp bến sông Thạch Hãn trên đó có ghi bài thơ “Lời người bên sông” do Lê Bá Dương sáng tác. Cựu chiến binh Lê Bá Dương tâm sự: "Thời kỳ chiến tranh, 2 người lính ở 2 chiến tuyến khác nhau và người ta đến với tâm thế của người lính đi theo mệnh lệnh của chủ trương xâm lược của Chính phủ họ. Bây giờ, khi đến đây rồi và gặp nhau ở nơi này có 1 ý nghĩa đặc biệt để cho những người lính hiểu thêm về nhau và hiểu thêm lý do cầm súng của nhau và để không lặp lại những điều tồi tệ."

Rời cuộc chiến, ông Michael Clatterbuck trở về nước đi học, lấy bằng đại học rồi thạc sĩ và làm trong ngành ngân hàng cho đến khi nghỉ hưu vào 2013. Ông dành thời gian học tiếng Việt, nghiên cứu về lịch sử, văn hoá Việt Nam. Đến nay, ông Michael Clatterbuck đã 10 lần trở lại Việt Nam, trong đó, 3 lần tới Quảng Trị. Cuộc gặp gỡ lần này với ông là kỷ niệm đáng nhớ. Tâm nguyện của ông là được thắp hương và thả hoa đăng tưởng niệm những người lính Việt Nam đã hy sinh trên dòng sông Thạch Hãn. Ông Michael Clatterbuck bộc bạch: "Những cựu binh là những người đi qua cuộc chiến và trải qua những đau thương mất mát. Chiến tranh là 1 điều tồi tệ, tôi có rất nhiều người bạn cựu binh ở Mỹ và tất cả chúng tôi đều có cảm thấy như vậy. Đó là điều mà chúng ta cần phải tránh bằng mọi giá. Khi quay trở lại đây, tôi thấy con người rất thân thiện, rất tử tế. Đó là điều luôn làm tôi ngạc nhiên bởi vì chúng tôi có lỗi trong quá khứ."

Chiến tranh đã kết thúc từ lâu. Những nỗi đau của quá khứ cũng dịu vơi. Hòa hợp trong mỗi gia đình hay những cái bắt tay ôm chặt với nhau của những người một thời cầm súng, từng đối đầu nhau ở hai bên chiến tuyến sẽ là nền tảng để cùng nhau khép lại quá khứ, hướng đến tương lai./.