Zr’lụ đền tháp Mỹ Sơn, chr’hoong Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam nắc tơợp bhrợ bhr’lậ tơợ đợ c’moo tr’nơợp thập kỷ 80 âng thế kỷ l’lăm. Xa nay bh’rợ pazưm bhrợ âng Việt Nam-Ba Lan ooy đắh bhr’lậ pa liêm, lâng ting pấh bhrợ âng Trung tâm zư lêy, bhr’lậ pa liêm Trung ương (xoọc đâu nắc Viện Bảo tồn di tích) nắc ơy vêy đợ râu chrooi đoọng chr’nắp ooy đắh zư lêy c’cir kiến trúc Chăm. Bấc đền tháp cóh Mỹ Sơn nắc ơy bơơn bhr’lậ pa liêm ting c’lâng bh’rợ định vị lâng pa liêm cớ zâp thành phần ơy ma ha voóh hư. Zâp c’lâng bh’rợ bhrợ têng tr’nơợp nắc ơy chrooi pa xoọng liêm chr’nắp ooy bh’rợ zư lêy c’cir kiến trúc Chăm, chrooi pa xoọng đoọng đền tháp Chăm, cóh Mỹ Sơn dưr váih nắc c’cir văn hoá bha lang k’tiếc. Cr’chăl c’moo 1997 tước c’moo 2000, zâp chuyên gia Italia nắc ơy lêy cha mêết, xay moon pr’đơợ vật lý, plêệng k’tiếc, đhr’năng zư lêy âng zr’lụ c’cir, lấh mơ nắc zâp bh’rợ lêy cha mêết đắh gạch xây, chất bhrợ têết nhâm lâng bhiệc bhrợ pa dưr ha cơnh. Đhị pr’đơợ zâp bh’nơơn lêy cha mêết nâu, chính phủ Italia nắc ơy zooi zúp zên, lâng râu zooi zúp âng UNESCO, xay bhrợ dự án “Zư lêy c’cir bha lang k’tiếc Mỹ Sơn-Thuyết trình lâng Tập huấn ứng dụng zâp chuẩn mực ooy đắh bhrợ bhr’lậ đhị c’bhúh tháp G-zr’lụ c’cir bhứah lấh 1.800 mét vuông, lấh 3.000 pr’đươi khảo cổ lâng đhị ha voóh hư ơy bhrợ pa nhâm, zâp đhị hư zớch ooy c’bhúh tháp G nắc ơy bơơn bhr’lậ nhâm mâng. Tơợ c’moo 2011 tước c’moo 2015, Viện Bảo tồn c’cir, xay bhrợ dự án bhr’lậ pa liêm tháp E7, mưy ooy đợ kiến trúc Kosagrha vêy chr’tốp văng cơnh bhuông laliêm bhlâng. Dự án nâu nắc bhr’dzang lalua lêy đươi dua zâp cơnh bh’rợ lêy cha mêết đắh pr’đươi pr’dua bhrợ pa dưr lâng chất bhrợ têết nhâm. T’coóh Lê Văn Minh, chuyên gia khảo cổ đoọng năl: “Râu ga mắc bhlâng ooy 40 c’moo hanua cóh Mỹ Sơn nắc choom moon, cr’chăl tr’nơợp 10 c’moo, tơợ c’moo 1980 tước c’moo 1990, nâu đoo nắc cr’chăl c’moo lêy trông dấc c’cir bấc bhlâng. Cr’chăl t’tưn nắc zên bạc vêy bấc lấh nắc bhiệc bhrợ bhr’lậ Mỹ Sơn mưy cơnh liêm choom, nhâm mâng lấh.”

C’lâng bh’rợ bhrợ têng, zâp c’lâng bh’rợ lêy bhr’lậ c’cir Mỹ Sơn nắc bơơn bhrợ ooy bhiệc bhrợ têng, ting c’lâng bhr’lậ khảo cổ học pazưm lâng định vị, pa liêm, bhrợ têng liêm crêê lâng khoa học nắc đơơng chô bh’nơơn liêm dal đoọng zư lêy. T’coóh Phan Hộ, Gíam đốc Ban k’đhơợng zư c’cir văn hoá Mỹ Sơn đoọng năl, đắh lalua lêy, đợ râu cr’noọ bh’rợ lâng lêy đợc c’lâng zư lêy, bhr’lậ zâp c’cir đhị Mỹ Sơn nắc bơơn đươi bhrợ tơợ cr’chăl l’lăm, dzợ bơơn pazưm đh’rứah, p’têết zư lêy. Hân đhơ vêy râu lalay đắh bhiệc đươi dua pr’đươi bhr’lậ nắc zâp c’lâng bh’rợ bhr’lậ cung lêy bhrợ pa liêm, định vị, zư lêy, bhr’lậ k’tứi lâng pa chô pa liêm mơ đêếc đêếc: “Xang bêl bơơn ta moon nắc c’cir văn hoá bha lang k’tiếc, Mỹ Sơn ơy tr’xăl bấc. L’lăm nắc bơơn zư lêy, zư lêy ting tinh thần Công ước bha lang k’tiếc lâng Luật c’cir Việt Nam. râu 2 nắc t’pấh râu p’ghít lêy âng zâp apêê lêy cha mêết, zâp đông khoa học, zâp tổ chức bha lang k’tiếc cóh cr’loọng k’tiếc k’ruung ooy đắh bhiệc lêy cha mêết, zư lêy, bhr’lậ pa liêm c’cir, t’pấh râu lêy cha mêết pấh âng ta mooi.”

        Lêy cớ cr’chăl k’noọ 40 c’moo lêy cha mêết lâng đươi bhrợ zâp c’lâng bh’rợ kỹ thuật đoọng bhrợ bhr’lậ zâp đền tháp cóh Mỹ Sơn, zâp chuyên gia khảo cổ học moon, đợ apêê bhrợ bh’rợ bhr’lậ nắc năl liêm ghít đợ kỹ thuật lâng đhr’năng zư lêy âng zâp c’cir đền tháp Chăm đhị k’tiếc. Tu cơnh đêếc, nắc ơy bơơn lơi đhr’năng ha rập hư, bhrợ pa liêm zâp c’nắt c’cir lâng zâp c’lâng bh’rợ kỹ thuật liêm glặp, doọ bhrợ cắh liêm crêê tước c’cir nắc dzợ pa dưr chr’nắp âng c’cir, dưr váih nắc đhị pấh lêy chi ớh âng ta mooi... ooy pa zêng đợ dự án âng Chính phủ zâp k’tiếc k’ruung, zấp tổ chức bha lang k’tiếc zooi zúp nắc vêy 2, 3 dự án ga mắc cơnh bhrợ pa dưr đông đợc p’cắh, lêy cha mêết xay moon Mỹ Sơn âng tổ chức JICA-Nhật Bản zooi zúp, pazêng zên k’rong bhrợ 40 tỷ đồng, dự án bhr’lậ pa liêm c’bhúh tháp G âng bh’rợ pazưm bhrợ 3 đắh âng Chính phủ Italia, UNESCO lâng Việt Nam k’rong bhrợ, zên lấh 27 tỷ đồng lâng dự án zư lêy, bhr’lậ pa liêm c’cir văn hoá bha lang k’tiếc zr’lụ c’cir Mỹ Sơn âng Chính phủ Ấn Độ zooi zúp, zên 58 tỷ đồng. t’coóh Nguyễn Thanh Hồng, Gíam đốc Sở văn hoá-Thể thao lâng Du lịch tỉnh Quảng Nam đoọng năl: “Bhrợ bhr’lậ, lâng bhrợ têng nhâm mâng zâp râu chr’nắp đoọng pa dưr pa xớc du lịch, bhrợ pa dưr đợ c’lâng bh’rợ đoọng pa dưr pa xớc du lịch, t’đang k’đươi k’rong bhrợ. Azi xoọc lêy t’đang k’đươi k’rong bhrợ zâp doanh nghiệp, zâp hãng lữ hành, zâp đông k’rong bhrợ lâng pazưm bhrợ đoọng bhrợ têng du lịch nhâm mâng cóh zâp zr’lụ đệm đắh ngoai c’cir.”

Lấh 70 xa nay bh’rợ kiến trúc ma ha rập hư nắc bhiệc bhrợ bhr’lậ zâp c’cir cóh Mỹ Sơn, tỉnh Quảng Nam nắc đoo bhr’dzang pr’lướt tơợp bhrợ tr’nơợp. Ooy ha y chroo nắc dzợ bấc bhiệc lêy bhrợ lâng c’cir văn hoá bha lang k’tiếc Mỹ Sơn, ooy đâu nắc bhr’lậ pa liêm zâp c’cir lâng khảo cổ học nắc bhr’dzang lướt cắh choom cắh váih, lướt đh’rứah lâng bhiệc bhr’lậ pa liêm c’cir đhị Mỹ Sơn./.

Bốn thập kỷ trùng tu di tích Mỹ Sơn

PV Hoài Nam/ VOV- miền Trung

Cách đây 20 năm, Khu Đền tháp Mỹ Sơn, tỉnh Quảng Nam được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hiệp Quốc (UNESCO) công nhận là Di sản Văn hoá thế giới. Trước đó, quần thể di tích này cũng đã nhận được sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế, hàng trăm chuyên gia trong nước và nước ngoài đến nghiên cứu, hỗ trợ trùng tu… Nhiều nhóm tháp từ phế tích được phục dựng gần như nguyên vẹn.

Khu Đền tháp Mỹ Sơn, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam bắt đầu được trùng tu từ những năm đầu thập kỷ 80 của thế kỷ trước. Chương trình hợp tác Việt Nam- Ba Lan về trùng tích, với sự tham gia của Trung tâm Bảo quản, Tu bổ di tích Trung ương (nay là Viện Bảo tồn di tích) đã có những đóng góp quan trọng trong gìn giữ di sản kiến trúc Chăm. Nhiều đền tháp ở Mỹ Sơn đã được trùng tu cứu vãn theo phương pháp tái định vị và gia cố các thành phần đã bị đổ nát. Các nguyên tắc và giải pháp kỹ thuật ban đầu này đã đóng góp quan trọng vào công cuộc giữ gìn di sản kiến trúc Chăm, góp phần để đền tháp Chăm, ở Mỹ Sơn trở thành Di sản văn hoá thế giới. Giai đoạn 1997 đến năm 2000, các chuyên gia Italia đã khảo sát, đánh giá điều kiện địa vật lý, địa chất, thủy văn, thực trạng bảo tồn của khu di tích, đặc biệt là các nghiên cứu khám phá về gạch xây, chất kết dính và kỹ thuật xây dựng gốc. Trên cơ sở các kết quả nghiên cứu này, Chính phủ Italia đã tài trợ kinh phí, với sự bảo trợ của UNESCO, triển khai dự án “Bảo vệ Di sản thế giới Mỹ Sơn - Thuyết trình và Tập huấn ứng dụng Các chuẩn mực quốc tế trong trùng tu tại Nhóm tháp G - khu di tích Mỹ Sơn”. Cùng với nghiên cứu và phát lộ khảo cổ học trên diện tích hơn 1.800m2, hơn 3.000 hiện vật khảo cổ và mảnh vỡ kiến trúc đã được thống kê, phân loại, các phế tích kiến trúc ở nhóm tháp G đã được tu bổ, gia cố bền vững. Từ năm 2011 đến năm 2015, Viện Bảo tồn di tích, triển khai Dự án trùng tu bảo tồn tháp E7, một trong số các kiến trúc Kosagrha có mái cong hình thuyền còn nguyên vẹn nhất về hình dáng kiến trúc. Dự án này là bước thực tiễn hóa, ứng dụng các kết quả nghiên cứu về vật liệu xây dựng và chất kết dính. Ông Lê Văn Minh, chuyên gia khảo cổ cho biết: “Cái được lớn nhất trong 40 năm qua ở Mỹ Sơn phải nói, giai đoạn đầu 10 năm liên tục từ năm 1980 đến năm 1990, đây là giai đoạn cứu vãn di tích rất là nhiều. Thời gian còn lại về sau, tài lực tốt hơn nên công tác trùng tu Mỹ Sơn một cách bài bản, chắc hơn.”

Quy trình kỹ thuật, các giải pháp can thiệp vào di tích Mỹ Sơn đã được thực nghiệm qua thực tế trùng tu, theo phương pháp trùng tu khảo cổ học kết hợp tái định vị, gia cố, được thực hiện bài bản và khoa học đã mang lại hiệu quả cao về bảo tồn. Ông Phan Hộ, Giám đốc Ban Quản lý Di sản văn hóa Mỹ Sơn cho biết, về cơ bản, những quan điểm và định hướng bảo tồn, trùng tu các di tích tại Mỹ Sơn được áp dụng từ giai đoạn trước, vẫn được thống nhất và tiếp nối. Mặc dù có sự khác biệt trong việc sử dụng vật liệu trùng tu song các giải pháp trùng tu cơ bản áp dụng vẫn là gia cố, tái định vị, bảo quản, tu sửa nhỏ và phục hồi có chừng mực: “Sau khi được công nhận là Di sản văn hóa Thế giới, Mỹ Sơn đã thay đổi rất nhiều. Trước hết là được bảo vệ, gìn giữ theo tinh thần Công ước Quốc tế và Luật Di sản Việt Nam. Thứ 2 là thu hút sự chú ý của các nhà nghiên cứu, các nhà khoa học, các tổ chức quốc tế và trong nước trong việc nghiên cứu, gìn giữ, trùng tu, phục hồi di tích; Thu hút được sự chú ý của du khách.”

Nhìn lại quá trình gần 40 năm nghiên cứu và áp dụng các giải pháp kỹ thuật để trùng tu các đền tháp ở Mỹ Sơn, các chuyên gia khảo cổ cho rằng, về cơ bản, những người làm công tác trùng tu đã nắm tương đối đầy đủ kỹ thuật và tình trạng bảo tồn của các di tích đền tháp Chăm trên mặt đất. Nhờ đó, đã loại bỏ được tình trạng đổ nát của các phế tích, cải thiện tình trạng tồn tại và khôi phục từng phần các di tích bằng các giải pháp kỹ thuật phù hợp, không làm tổn hại đến di tích mà ngược lại còn phát huy giá trị của di tích, trở thành điểm tham quan của du khách… Trong số các dự án do Chính phủ các nước, các tổ chức quốc tế hỗ trợ có một số dự án lớn như: Xây dựng Nhà trưng bày, nghiên cứu giới thiệu Mỹ Sơn do tổ chức JICA (Nhật Bản) tài trợ, tổng mức đầu tư 40 tỷ đồng; Dự án tu bổ nhóm tháp G thuộc Chương trình hợp tác 3 bên do Chính phủ Italia, UNESCO và Việt Nam đầu tư, kinh phí hơn 27 tỷ đồng và Dự án bảo tồn, tôn tạo di sản văn hóa thế giới Khu di tích Mỹ Sơn do Chính phủ Ấn Độ hỗ trợ, kinh phí 58 tỷ đồng. Ông Nguyễn Thanh Hồng, Giám đốc Sở Văn hóa- Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Nam cho biết: “Trùng tu, tôn tạo, đồng thời khai thác bền vững các giá trị để phát triển du lịch, xây dựng những kế hoạch để phát triển du lịch, kêu gọi đầu tư. Có thể chúng tôi đang hướng tới kêu gọi đầu tư các doanh nghiệp, các hãng lữ hành, các nhà đầu tư tư nhân vào hợp tác để đầu tư khai thác du lịch bền vững ở các vùng đệm bên ngoài di sản.”

Hơn 70 công trình kiến trúc đổ nát nên việc trùng tu tôn tạo các di tích ở Mỹ Sơn, tỉnh Quảng Nam mới chỉ là bước khởi động bước đầu. Trong tương lai còn nhiều công việc phải làm với Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn, trong đó trùng tu tôn tạo các di tích và khảo cổ học là bước đi không thể thiếu, song hành với việc trùng tu di tích tại Mỹ Sơn./.