Lâh muy c’moo n’nâu, t’cooh Y Gên Byă ăt coh cr’noon Kiều, chr’val Yang Mao, chr’hoong Krông Bông ta luôn trơ vâng tu ting pâh bhrớ bh’rớ bhươl cr’noon du lịch cruung đác bhươl cr’noon t’mêê đh’rưah lâng văn hoá âng manuyh M’nông. T’cooh Y Gên xay moon, zập t’ngay a đoo t’bhlâng zư lêy 1 héc ta cà phê, 80 t’nơơm pa nẹh Thái Lan, 60 t’nơơm ca cao lâng k’dâng 300 t’nơơm cam sành đoọng bhrợ pa dưr zr’lụ ch’choh b’băn du lịch chr’nóh chr’bêêt coh bhươl cr’noon. Tước nâu cơy, pazêng bhươn t’nơơm chr’noh chăt vaih liêm, pazêng tơơm pay cha p’lêê xoọc vaih pô lâng xoọc ma p’lêê t’tứi. Bêl bhươn t’nơơm chr’noh chăt vaih liêm, năc vêy doanh nghiệp bhrợ têng đợ tour du lịch đoọng đương hơnh deh ta mooi tươc la lêy: “Pazêng t’nơơm pay cha p’lêê crêê pa bhlâng lâng k’tiêc tr’luc lâng chuah coh zr’lụ n’nâu, vaih bâc p’lêê. Coh chr’val, chr’hoong apêê đoo moon năc pa dưr du lịch lươt lêy bhươn chr’noh chr’bêêt đh’rưah lâng văn hoá, tu cơnh đêêc năc acu ting pâh. Apêê đoo đơơng âng ta mooi chô lêy, lâng bh’rớ n’nâu năc bhrớ t’vaih thu nhập ha đhanuôr. Azi bhui har pa bhlâng. Bhrợ têng du lịch cruung đác coh bhươl cr’noon t’mêê lâng văn hoá năc vêy bâc rau liêm choom ha đhanuôr.”

Coh xa nay bh’rớ pa dưr bhươl cr’noon du lịch cruung đac bhươl cr’noon t’mêê đh’rưah lâng văn hoá, lâh ooy pa dưr pazêng đhăm choh tơơm pay cha p’lêê, năc dzợ ting zư lêy pazêng rau đơ chr’năp pr’hay văn hoá âng đhanuôr M’nông coh cr’noon Kiều. Manuyh g’lăng z’hai H’Bơi Niê 90 c’moo ăt coh cr’noon Kiều chr’val Yang Mao xay moon, tơợ bêl bhrớ têng đề án, bh’rớ taanh n’đooh a dooh coh cr’noon năc dưr vaih k’rơ cơ. Nâu đoo năc rau choom bhui har pa bhlâng đoọng pa dưr, zư lêy bh’rớ taanh n’đooh a dooh ty đanh âng đhanuôr: “Bh’rớ taanh n’đooh a dooh lâng cu năc bơr pêê zệt c’moo n’nâu ơy, nâu đoo năc bh’rớ truyền thống âng đhanuôr coh đâu. Coh ha y nhà nước bhrớ têng du lịch đh’rưah lâng văn hoa năc acu bhui har pa bhlâng, acu năc t’bhlâng pa choom đoọng ha lang ta đhâm c’mor, rơơm kiêng bh’rớ năc vêy ta zư lêy. Ta mooi lươt la lêy apêê đoo pay câl năc vêy bâc ngai n’năl tươc ooy bh’nơơn bh’rớ âng đay, đhanuôr năc vêy zên đoọng đươi dua coh pr’ắt tr’mông, t’bhlâng bhrớ pa dưr bh’rợ ha k’coon ch’chau.”

Ting cơnh t’cooh Y’Drai M’Drăng – Chủ tịch UBND chr’val Yang Mao, đoọng bhrớ têng xa nay bh’rớ n’nâu, vel đong năc ơy xay moon c’lâng bh’rớ đoọng ha đhanuôr bhrớ têng bh’rớ choh tơơm pay cha p’lêê cơnh: Pa neh Thái Lan, bhớc, sầu riêng, cam, quýt, bơ, xoài, nhãn lồng… Ting n’năc t’bhlâng bhrợ têng c’lâng p’rang coh bhươl cr’noon, bhr’lậ pa liêm pa zêng đong đh’rơơng dal, bhrớ têng lơp pa choom ooy đhưưng n’toong; taanh n’đooh, a dooh, bhrớ têng bhiệc bhan văn hoá âng manuýh M’nông coh Tây Nguyên.

T’coo Y’Drai xay moon, xoọc vêy 81 pr’loọng đong coh cr’noon Kiều ting pâh bhrớ bh’rợ tr’nêng. Pazêng pr’loọng đong năc vêy ta zup zooi 100% m’ma chr’noh, phân bón đoọng choh bhrớ bhươn t’nơơm chr’noh lâng đhăm ga măc k’dâng 120 héc ta. Lâh n’năc zup zooi đhanuôr bhr’lậ pa liêm k’dâng 30 đhr’nong đong dal truyền thống đươi ha bh’rợ đhêy ăt âng ta mooi: “Azi xoọc t’bhlâng pa dưr pazêng bhươn chr’noh tơơm pay cha p’lêê lâng pa dưr bh’rớ zư lêy văn hoá âng manuýh M’nông cohn cr’noon Kiều moon la lay lâng prang xã hội moon zazum. Bh’rớ n’nâu nắc azi xoọc pazum đh’rưah lâng Phòng Văn hoá lâng Thông tin chr’hoong bhrớ têng cớ pazêng rau văn hoá cơnh: taanh n’đooh a dooh, pazêng c’bhuh n’toong chiing; bhrớ têng bhiệc bhan bhuôih ha roo t’mêê, bhuôih ch’nang đac; căh cậ hát Ea Ray, taanh zong… Nâu đoo năc đợ bh’rớ văn hoá chr’năp pr’hay đoọng k’đơơng ta mooi du lịch năc đơơh vêy ng’zư lêy lâng pa dưr.”

Cr’noon Kiều vêy ta bhrớ t’vaih coh m’pâng thế kỷ 20. Xoọc năc vêy k’dâng 90 pr’loọng đong, 100% đhanuôr năc đhanuôr acoon coh M’nông ăt mamông. Đợ ga măc âng bhươl cr’noon k’dâng 6.500 héc ta, ăt truih c’lâng Đông Trường Sơn lâng đăn da ding k’coong Chư Yang Sing ga mắc ma bhuy. Zr’lụ n’nâu công ăt coh m’pâng zr’lụ du lịch lịch sử căn cứ cách mạng âng tỉnh Đăk Lắk.

Ting cơnh p’căn Nguyễn Thị Phương Hiếu, Phó giám đốc Sở Văn hoá Thể thao lâng Du lịch tỉnh Đắk Lắk, lâng rau liêm choom âng cruung đac, acoon manuyh, lịch sử năc cr’noon Kiều pa bhlâng liêm crêê đoọng pa dưr du lịch cruung đac bhươl cr’noon t’mêê đh’rưah lâng văn hoá coh zr’lụ đêếc. P’căn Hiếu prá: “C’lâng p’rang, cruung đac, rau liêm pr’hay âng văn hoá truyền thống âng manuyh M’nông coh cr’noon Kiều năc liêm buôn pa bhlâng đoọng pa dưr du lịch ting cơnh xa nay bh’rớ n’nâu. Coh cr’chăl 2020 – 2025, ooy quy hoạch pa dưr du lịch coh Đắk Lắk, azi năc xay moon bh’rớ tr’nêng ooy UBND tỉnh xay moon bhươl cr’noon du lịch cruung đac cr’noon Kiều mot ooy xa nay bh’rợ pa dưr dưr vaih zr’lụ du lịch bha lâng âng vekl đong. Bh’rớ n’nâu năc bhrớ t’vaih rau bơơn pay pa chô đoọng ha đhanuôr acoon coh lâng zư lêy pazêng rau đơ chr’năp văn hoá coh đâu.”

Zập c’moo Đắk Lắk đương hơnh deh lâh 810 r’bhâu ta mooi du lịch, dzooc 12% coh muy c’moo. Pazêng bh’rớ du lịch âng vel đong xoọc đâu pazêng vêy: bh’rớ chêêc lêy n’năl coh pazêng bhươn k’tiêc k’ruung, zr’lụ zư lêy cruung đac, zr’lụ ch’choh, bhươn tơơm pay cha p’lêê; du lịch coh bhươl cr’noon… Bh’rớ bhrớ têng liêm choom bh’rớ bhươl cr’noon du lịch cruung đac đhị bhươl cr’noon t’mêê đh’rưah lâng văn hoá năc bhrơ t’vaih bâc cơnh bh’rớ du lịch đoọng ha vel đong, bhrớ t’vaih bh’rớ tr’nêng lâng rau bơơn pay pa chô ha đhanuôr acoon coh. Tơợ đêêc, văn hoá coh bhươl cr’noon năc vêy ta zư lêy, bh’rớ bhrớ pa dưr bhươl cr’noon t’mêê đhị vel đong năc vêy ta bhrớ k’rơ lâh mơ./.

Triển vọng làng du lịch sinh thái nông thôn mới buôn Kiều bên Trường Sơn Đông

                                  Tuấn Long

Nằm ngay sát đường Đông Trường Sơn huyền thoại và dưới chân núi Vườn quốc gia Chư Yang Sing, Buôn Kiều xã Yang Mao thuộc huyện Krông Bông tỉnh Đắk Lắk rất thuận lợi để phát triển du lịch. Với những lợi thế về lịch sử, hệ sinh thái và văn hóa, ngành chức năng địa phương đang từng bước xây dựng buôn thành làng du lịch sinh thái nông thôn mới gắn với văn hóa dân tộc người M'nông cho địa phương.

Hơn một năm nay, ông Y Gên Byă ở buôn Kiều, xã Yang Mao, huyện Krông Bông luôn tất bật vì tham gia dự án làng du lịch sinh thái nông thôn mới gắn với văn hóa của người M'nông. Ông Y Gên cho biết, hàng ngày ông tập trung chăm sóc 1 ha cà phê, 80 cây mít Thái Lan, 60 cây ca cao và khoảng 300 cây cam sành để phát triển trang trại du lịch canh nông. Đến thời điểm này, toàn bộ vườn cây phát triển xanh tốt, hầu hết các loại cây ăn quả đang trổ hoa và ra quả bói. Khi vườn cây phát triển ổn định, sẽ có doanh nghiệp mở các tour du lịch để đón du khách đến  tham quan, trải nghiệm. ''Các loại cây ăn quả rất hợp với đất pha cát ở khu vực này, quả sai lắm. Trên xã huyện họ nói phát triển du lịch sinh thái canh nông gắn với văn hóa nên tôi tham gia. Họ sẽ đưa khách du lịch về trải nghiệm, và việc này sẽ tạo thu nhập cho bà con. Chúng tôi mừng lắm. Làm du lịch sinh thái gắn với nông thôn mới và văn hóa có lợi cho bà con nhiều lắm."

Trong Đề án phát triển làng du lịch sinh thái nông thôn mới gắn với văn hóa, ngoài phát triển các trang trại cây ăn quả, còn tập trung bảo tồn các giá trị văn hóa của người M'nông ở buôn Kiều. Nghệ nhân H'Bơi Niê 80 tuổi ở buôn Kiều xã Yang Mao cho biết, từ khi triển khai đề án, phong trào dệt thổ cẩm trong buôn diễn ra sôi nổi hẳn. Đây là tín hiệu đáng mừng để phát huy, lưu giữ nghề dệt truyền thống của bà con. "Nghề dệt gắn liền với tôi mấy chục năm nay rồi, đây là nghề truyền thống của bà con mình nơi đây. Tới đây nhà nước phát triển du lịch gắn với văn hóa thì tôi mừng lắm, tôi sẽ cố dậy hết những kỹ thuật dệt cho bọn trẻ, hi vọng nghề được lưu truyền. Khách tham quan họ mà tới mua thì nhiều người sẽ biết tới sản phẩm của mình, người dân cũng có tiền để trang trải cuộc sống, duy trì được nghề cho con cháu."

Theo ông Y'Drai M'Drăng-Chủ tịch UBND xã Yang Mao, để thực hiện đề án này, địa phương đã định hướng người dân phát triển các mô hình cây ăn quả như: mít Thái Lan, chôm chôm, sầu riêng, cam, quýt, bơ, xoài, nhãn lồng...Đồng thời tập trung đầu tư xây dựng kiên cố đường giao thông nông thôn, các công trình công cộng; tu sửa các nhà dài truyền thống, mở các lớp cồng chiêng, dệt thổ cẩm, tổ chức duy trì các lễ hội văn hóa của người M'nông ở Tây Nguyên.

Ông Y'Drai cho biết, hiện có 81 hộ trong buôn Kiều tham gia đề án. Các gia đình được hỗ trợ 100% cây giống, phân bón để phát triển trang trại cây ăn quả với diện tích khoảng 120 ha. Ngoài ra còn hỗ trợ bà con tu sửa nâng cấp khoảng 30 nhà dài truyền thống phục vụ việc lưu trú của du khách. "Chúng tôi đang tập trung phát triển các trang trại cây ăn quả và phát huy bảo tồn văn hóa của người M'nông ở buôn Kiều nói riêng và toàn xã nói chung. Việc này thì chúng tôi đang phối hợp với Phòng Văn hóa & Thông tin huyện tổ chức khôi phục lại các loại hình văn hóa như: dệt thổ cẩm, các đội đánh chiêng; tổ chức lễ hội cúng lúa mới, cúng bến nước, hay hát khan Ea Ray, đàn Gui... Đây là những nét văn hóa độc đáo để thu hút khách du lịch cần được bảo tồn lưu giữ và phát huy."

Buôn Kiều được thành lập từ giữa thế kỷ 20. Hiện buôn có gần 90 hộ, 100% bà con là người đồng bào dân tộc thiểu số M'nông sinh sống. Diện tích của buôn khoảng 6.500 ha, nằm chạy dọc theo đường Đông Trường Sơn và dãy núi Chư Yang Sing hùng vĩ. Khu vực này cũng nằm trong trung tâm Khu di tích lịch sử căn cứ cách mạng của tỉnh Đắk Lắk.

Theo bà Nguyễn Thị Phương Hiếu-Phó giám đốc Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk, với lợi thế về thiên nhiên, con người, lịch sử thì buôn Kiều rất phù hợp để phát triển làng du lịch sinh thái nông thôn mới gắn với văn hóa bản địa. Bà Hiếu cho biết: "Đường giao thông, hệ sinh thái, nét đẹp văn hóa truyền thống của người M'nông ở buôn Kiều là thuận lợi lớn để phát triển du lịch theo đề án này. Trong giai đoạn 2020-2025, về quy hoạch phát triển du lịch ở Đắk Lắk, chúng tôi sẽ tham mưu cho UBND tỉnh đưa làng du lịch sinh thái buôn Kiều vào để án phát triển thành điểm du lịch trọng tâm cho địa phương. Việc này sẽ tạo nguồn thu cho bà con đồng bào dân tộc thiểu số và bảo tồn các giá trị văn hóa nơi đây."

Mỗi năm Đắk Lắk đón trên 810 nghìn lượt khách du lịch, tăng trung bình 12%/năm. Các mô hình du lịch của địa phương hiện nay gồm: hoạt động trải nghiệm ở các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, nông trường, vườn cây ăn quả; du lịch cộng đồng... Việc triển khai thành công mô hình làng du lịch sinh thái nông thôn mới gắn với văn hóa sẽ tạo ra đa dạng các sản phẩm du lịch cho địa phương, tạo việc làm và nguồn thu nhập cho bà con đồng bào dân tộc thiểu số. Từ đó, văn hóa bản địa được lưu giữ, việc xây dựng nông thôn mới ở địa phương được đẩy mạnh./.