Ruộng chuôr nắc cơnh bhrợ têng cóh đhăm k’tiếc đhr’đấc âng bấc acoon cóh cóh bha lang k’tiếc. Tu ặt đhị zr’lụ da ding k’coong pr’hắt bhlầng vêy k’tiếc liêm tíh đoọng bhrợ têng, apêê nắc chớih zr’lụ k’tiếc đhị a ral da ding bhrợ váih ting bậc cơnh p’rang, xang nắc đơơng đác tợơ apêê da ding dal đoọng váih ruộng chuôr. Hoàng Su Phì nắc muy chr’hoong k’noong k’tiếc đhị zr’lụ da ding k’coong âng tỉnh Hà Giang, đhị vêy 12 k’bhúh acoon cóh ặt ma mông cung nắc đhị  vêy pazêng đhăm ruộng chuôr liêm bhlầng Việt Nam. Prang chr’hoong vêy 25 chr’val cung nắc 25 vel âng đhanuôr apêê acoon cóh: Tày, Nùng, Dao, H’Mông lâng k’bhúh acoon cóh lơơng. Apêê nắc c’la bhrợ váih pazêng zr’lụ laliêm pr’hay âng pazêng đhăm ruộng chuôr laliêm bhlầng.

Tước nâu kêi, cung căh ơy choom moon nắc acoon cóh n’đoo tợơp ặt đhị Hoàng Su Phì ơy bhrợ têng apêê đhăm ruộng chuôr lâng bhrợ têng cơnh t’ngay đâu. Đhơ cơnh đếêc đhị  vel acoon cóh La Chí, muy k’bhúh acoon cóh ặt ma mông đanh đươnh bhlầng đhị zr’lụ da ding Hoàng Su Phì dzợ zư đớc pazêng rau laliêm ooy ruộng chuôr. T’coóh Vương Văn Minh, ma nuýh t’coóh ta ha acoon cóh La Chí truíh:“Lalăm a hay acoon cóh La Chí đhị ch’ngai, ếêh rau ặt cóh đâu nắc ặt cóh dal vêy 3 vel âng ma nuýh La Chí chô ặt cóh đâu. Pr’ặt tr’mông xoọc tr’nợơp zr’nắh k’đháp pa bhlầng, chếêc lướt bơơn cha. Cóh t’tun nắc đhanuôr xay lêy bơơn k’tiếc động bhrợ ruộng, bhrợ ha rêê, chóh a bhoo, ha roo đoọng băn t’mông. Bhrợ ruộng nắc vêy đhị k’tiếc liêm tíh, k’tiếc đhr’đấc, ha dang đhị k’tiếc tíh liêm zập ngai cung kiêng nắc căh zập đoọng bhrợ têng, tu cơnh đếêc zập ngai đh’rứah ta moon, đoàn kết, m’jứah bhrợ  váih pazêng đhăm ruộng chuôr”.

Rau laliêm pr’hay tợơ đanh đươnh ơy xay moon đăh ruộng chuôr cóh a cọ a bục âng pazêng ma nuýh ta coóh ta ha nắc cơnh đếêc, lêy tợơ pazêng c’léh, tợơ t’ruíh bh’lô bh’la, tợơ pazêng bhiệc bhan, j’niêng cr’bưn đanh đươnh âng đhanuôr acoon cóh đoọng lêy: đoọng bhrợ váih pazêng đhăm ruộng chuôr lâng k’ha riêng bh’nậc nắc ếêh rau choom bhrợ cóh bơr pêê c’moo nắc lêy bhrợ đanh tước k’ha riêng c’moo, lâng bấc lang pa tệêt pa ring, tợơ lang nâu tước lang n’tốh, nắc ơy choom bhrợ  váih pazêng đhăm ruộng chuôr c’vóc c’véc cóh a ral da ding lêy đui cơnh cơnh tước dzung pleng, rau laliêm pr’hay âng Hoầng Su Phì t’ngay đâu. T’coóh Trần Trí Nhân, cán bộ văn hóa âng chr’hoong Hoàng Su Phì moon: “Ruộng chuôr đhị Hoàng Su Phì nắc âng đhanuôr bhrợ váih, vêy lịch sử k’ha riêng c’moo. Đhơ cơnh đếêc ruộng chuôr Hoàng Su Phì cung vêy pazêng rau lalay lâng vel bhươl lơơng. Nắc đoo bhlưa apêê ruộng chuôr nắc vêy crâng k’coong,, k’ruung tâm. ĐoỌng bhrợ têng, đhanuôr nắc chóh đong ặt đhị toor bh’nậ ruộng.Cung tợơ cơnh bhrợ têng ruộng chuôr nắc dưr váih đhr’năng văn hoá tín ngưỡng crêê tước nông nghiệp cơnh: bhiệc bhan cù tê âng acoon cóh La Chí, bhiệc bhan Cấp sắc, chr’ploọng r’hơơng óih, zước boo âng acoon cóh Dao bhrôông; Lồng Tồng âng acoon cóh Tày, bhuối crâng âng acoon cóh Nùng, ma nuýh La Chí vêy j’niêng zước m’ma, tước c’xêê 10 nắc k’đấp pr’loọng đong grăng..”.

Pazêng ơy z’lấh đhr’năng lalua đoọng lêy, pazêng đhăm ruộng chuôr dưr váih cóh đhr’năng pa bhrợ ta têng âng đhanuôr, nắc cơnh bhrợ têng buôn lêy âng đhanuôr acoon cóh đhị Hoàng Su Phì ơy vêy tợơ k’ha riêng c’mô đâu. Pazêng đhăm ruộng chuôr nắc đoo căh muy zooi đoọng pr’ặt tr’mông tệêm ngăn nắc đhanuôr cóh đâu lêy cơnh cr’van cr’bhộ âng pr’loọng đong cher đoọng ha ca coon bêl bơơn k’díc pay k’điêl... Z’lấh bấc cr’chăl đanh đươnh, tợơ cơnh bhrợ têng nông nghiệp cóh đhăm ruộng chuôr cung dưr váih pazêng j’niêng cr’bưn, rau tin đươi đơơng chr’nắp a bhô dang lâng bh’rợ bhuốih cáih, zước bơơn hân noo… cóh đếêc vêy đớc rau chr’nắp văn hoá âng k’bhúh ma nuýh, nắc muy rau căh choom căh vêy lâng pazêng ngai kiêng chếêc năl đăh pr’ặt tr’mông âng đhanuôr acoon cóh Tây Bắc./.

( Nguồn: Internet)

Ruộng bậc thang Hoàng Su Phì, kiệt tác của các dân tộc ít người

                                     Tô Tuấn

Vào mùa thu hoạch, khi những thửa ruộng bậc thang ở Hoàng Su Phì lúa bắt đầu chuyển sang màu vàng óng cũng là lúc thu hút rất động khách du lịch tới chiêm ngưỡng cảnh đẹp độc đáo có một không hai ở vùng núi cao Tây Bắc. Du khách không chỉ tham quan mà còn có dịp tìm hiểu cuộc sống lao động,  những phong tục tập quan văn hóa của đồng bào các dân tộc nơi đây, những người đã sáng tạo tạo nên những thửa ruộng bậc thang đẹp mê hồn giữa khung cảnh thiên nhiên đất trời.      

Ruộng bậc thang là hình thức canh tác trên đất dốc của nhiều dân tộc trên thế giới. Do ở các vùng núi cao hiếm đất bằng để canh tác, người ta chọn các vạt đất ở sườn núi bạt thành các tầng bậc, rồi dẫn nước từ các vùng núi cao để tạo thành các ruộng  bậc thang để canh tác lúa. Hoàng Su Phì là một huyện biên giới ở vùng núi cao của tỉnh Hà Giang, nơi có 12 dân tộc ít người sinh sống cũng là nơi có những thửa ruộng bậc thang đẹp bậc nhất Việt Nam. Toàn huyện có 25 xã cũng là 25 bản làng của đồng bào các tộc: Tày, Nùng, Dao, H’Mông và một số dân tộc khác. Họ chính là chủ nhân tạo nên khung cảnh những thửa ruộng bậc thang đẹp tuyệt vời này.  

Cho đến nay vẫn chưa thể khẳng định dân tộc nào đầu tiên ở Hoàng Su Phì đã sáng tạo ra những thửa ruộng và hình thức canh tác trên ruộng bậc thang như ngày nay. Tuy nhiên ở bản làng dân tộc La Chí, một dân tộc lâu đời sống ở vùng núi cao nhất Hoàng Su Phì vẫn lưu truyền những huyền tích về ruộng bậc thang. Ông Vương Văn Minh, người cao tuổi dân tộc La Chí kể: “Trước kia dân tộc La Chí ở rất xa, không phải ở đây mà ở phía trên cao thì 3 bản của người La Chí di chuyển đến đây. Cuộc sống ban đầu khó khăn, cứ phải lang thang kiếm ăn.  Sau dân làng bàn nhau phải tạo đất làm ruộng, làm nương, làm ra ngô, ra thóc để sống.  Làm ruộng thì có chỗ đất bằng, đất dốc, nếu chỗ đất bằng ai cũng thích thì không đủ chỗ để canh tác, nên mọi người cùng bảo nhau đoàn kết, cùng làm mà tạo nên những thửa ruộng bậc thang”.

Huyền tích về ruộng bậc thang trong ký ức của những người cao tuổi là vậy, nhưng căn cứ vào những dấu tích, những tích truyện kể, qua những lễ hội, những phong tục tập quán lâu đời của đồng  bào các dân tộc ở đây cho thấy: để tạo ra những thửa ruộng bậc thang với hàng trăm tầng bậc thì không thể làm trong một vài năm  mà phải mất hàng trăm năm, với nhiều thế hệ đời này nối tiếp đời kia mới tạo nên những thửa ruộng bậc thang uốn lượn, trải dài theo các sườn núi đến tận chân trời, vẻ đẹp hùng vĩ của Hoàng Su Phì ngày nay. Ông Trần Trí Nhân, cán bộ văn hóa của huyện Hoàng Su Phì cho rằng: “Ruộng bậc thang ở Hoàng Su Phì là do người dân sáng tạo nên, có lịch sử hàng trăm năm. Tuy nhiên khung cảnh ruộng bậc thang ở Hoàng Su Phí cũng có những điểm khác biệt so với một số địa phương khác. Đó là sự hài hòa xen giữa các thửa ruộng bậc thang là rừng cây, sông suối. Để phục vụ cho canh tác, người dân dựng nhà ở ngay bên các thửa ruộng. Cũng từ phương thức canh tác trên ruộng bậc thang mà sản sinh ra các hiện tượng văn hóa tín ngưỡng liên quan tới nông nghiệp như:  lễ hội Khu cù tê của dân tộc La Chí; Lễ Cấp sắc, Nhảy lửa, Cầu mùa của dân tộc Dao đỏ; Lồng Tồng của dân tộc Tày, lễ cúng rừng của dân tộc Nùng, người la Chí có lễ xin giống, đến tháng 10 có Tết đóng cửa kho...”.

Những trải nghiệm thực tế cho thấy, những thửa ruộng bậc thang hình thành trong quá trình lao động của người dân, là phương thức sản xuất phổ biến của đồng bào các dân tộc Hoàng Su Phí có từ hàng trăm năm nay. Những thửa ruộng bậc tháng ấy không giúp đồng bào có cuộc sống ổn định, rộng bậc tháng còn được đồng bào các dân tộc coi đây là thứ tài sản của các gia đình tặng cho con cái khi dựng vợ, gả chống …Trải qua bao thời gian, từ phương thức làm nông nghiệp trên ruộng bậc thang cũng hình thành những phong tục tập quán, tín người trong nông nghiệp với các nghi lễ cúng bái, cầu mùa…trong đó chứa đựng chiều sâu văn hóa của các tộc người, là một phần không thể thiếu  đối với những ai muốn tìm hiểu  về đời sống của đồng bào các dân tộc vùng núi cao Tây Bắc.