Giẻ Triêng nắc c’bhúh ma nứih acoon cóh ặt ma mông n’đắh Bắc Tây Nguyên, vêy râu liêm pr’hay la lay bấc cơnh lâng dzợ bơơn zư đớc bấc râu văn hóa chr’nắp, cóh đêếc choom moon tước nắc tr’coó xa nul. Ma nứih vêy c’rơ g’lêếh bhrợ pa dưr cớ tr’coó xa nul âng ma nứih Giẻ Triêng nắc nghệ nhân ưu tú A Vẻ. T’coóh A Vẻ ta luôn bơơn đha nuôr vel Đăck Răng, chr’val Đăck Dục chăp nhêr, ting xơơngj đươi lâng moon nắc “ ma nứih zư đớc văn hóa acoon cóh”.

Cóh zr’lụ k’tứi đhị triển lãm “ Cr’val chr’nắp âng Crâng ca coong” t’mêê ta bhrợ đhị Bảo tàng Lịch sử k’tiếc k’ruung Hà Nội, t’coóh A Vẻ, đha nuôr Giẻ Triêng  tợt plong a luốt, a muy a đoo cha ơh pa cắh apêê tr’coó xa nul ty đanh. Đhị râu k’uốih k’đhuốih, xu blu âng phố xá, nắc bơơn xơợng xa nul a luốt crâng  dưr đơơr lâng bhui har buôn ta  ha bấc ngai ca xrị loom. A moó Vilin, t’mooi Mexico pa cắh râu bhui har moon: “A zi lêy bhui har bêl bơơn lum đợ ma nứih cơnh a đoo n’nắc cóh đâu. A đoo n’nắc ặt chăng bhrợ ha zi bhui har. Nắc a đoo pa bhlâng bhriêl g’lăng bêl cha ớh pa bhlâng bấc tr’coó xa nul. A đoo n’nắc bhui har lâng đợ râu  âng đoo xoọc bhrợ. A cu c’jệ lêy lấh mơ bêl năl a đoo n’nắc dzợ choom bhrợ t’váih đợ tr’coó xa nul n’nâu.”

T’coóh vel A Vẻ vêy đhang ma nứih k’tứi, cr’liêng mắt tr’ang, tăm bhréh k’rơ crêê cơnh ma nưih crâng ca coong Tây Nguyên. Cr’chăng liêm âng t’coóh A Vẻ bhrợ ha ngai công xơợng ngăn loom. Nghệ nhân 75 c’moo n’nâu bhui har bhlâng bêl bơơn tước lum thủ đô lâng hâng hơnh lấh mơ bêl bơơn pa cắh đợ c’leh văn hóa liêm la lay âng ma nưih Giẻ Triêng cóh Kon Tum.

Cóh pa zêng apêê acoon cóh đhị Tây Nguyên, ma nứih Giẻ Triêng vêy tr’coó xa nul pa bhlâng bấc ơl. Hát múa chiing goo lâng nghệ thuật pa cắh âi dưr váih râu cắh choom cắh vêy  âng đha nuôr cóh đâu. Bấc c’moo ặt ma mông lứch loom lâng tr’coó xa nul acoon coh đay, t’coóh A Vẻ âi ting pa choom lêy lâng p’zay bhrợ t’váih 12 râu tr’coó xa nul bấc nắc bhrợ lâng ra dzul, p’oo: “Bêl a hay cắh vêy ngai pa choom đoọng ốt. Zấp t’ngay leey a mế k’đhơợng a luốt plong đoọng xơợng. Muy chu a mế lướt lay, acu công ting pa choom lêy xang nắc kiêng luôn. Xang nắc a cu pa chắp néh ting bhrợ leey muy bêệ. Lơi lấh 20 c’moo tu lướt chiến đấu xang nắc pay k’điêl vêy ca coon. C’moo 2003, Đảng, Chính phủ p’too moon bhrợ pa dưr văn hóa ty đanh, a cu nắc cớ tơợp bhrợ têng.

- Ng’cơnh choom xa nul choom liêm cơnh đêếc cậ?

-  Nắc tu u loóih, a cọ a bốc nắc choom pa chắp k’noọ. Ặt bhrợ nắc plong lêy, píah lêy xang nắc bhrợ bhr’lậ cớ bêl xơợng mơ choom ặ nắc vêy đhêy. Ha dang cắh vêy tr’pang têy z’hai g’lăng nắc cắh choom bhrợ têng.”

Đa đơơh cơnh a chịm crâng, cr’chăng liêm buôn ặt cóh boóp, nghệ nhân A Vẻ bhui har xay trúih đợ tr’coó xa nul âng đay bhrợ t’váih: “Nâu đoo nắc ta lin, ta lun, đinh tút, Ongengọt, n’jưl mơbin, đơldô, khèn bhrợ đanh lâng k’đháp bhlâng, bil t’c’xêê vêy xang. Râu đâu nắc a cu t’mêê bhrợ moon nắc Cor bơơn cha ớh bêl pân đil, pân jứih đh’rứah taanh dzắc, taanh a din, plong đoọng pr’hay, n’jứah cha ớh, n’jứah pa cắh loom đh’rứah.”

Đoọng p’têệt oih ha lang p’niên loom chăp kiêng xa nul ty đanh, t’cóoh A Vẻ đh’rứah lâng muy bơr nghệ nhân ga rứa ta luôn bhrợ t’váih lớp đoọng pa choom n’đắh bh’rợ cha ơh tr’coó xa nul, plong khèn, a luốt, cha ơh chiing goong lâng pa bhlâng nắc bhrợ têng tr’coó xa nul ha đha đhâm cốh vel. A moó Thanh Ngọc, cán bộ Thư viện – Bảo tàng tỉnh Kon Tum đoọng năl, pa zêng đha nuôr cóh đâu zêng choom cha ớh hắt bhlâng muy râu tr’coó xa nul cắh cậ năl hát múa. C’bhúh nghệ nhân âng vel Đăk Răng, buôn ting pấh biểu diễn cóh bấc bh’rợ xa nay ga mắc cóh chr’hoong, tỉnh lâng Trung ương: “Nghệ nhân ưu tú A Vẻ nắc ma nứih âi zư đớc đợ c’léh văn hóa ha ma nứih Giẻ Triêng, pa bhlâng nắc cơnh bhrợ têng tr’coó xa nul. Nắc muy t’coóh a năm choom bhrợ têng 12 râu tr’coó xa nul lâng âi pa choom đoọng ha bấc đha đhâm c’mâr cóh vel lâng ma nưuíh ca coon n’jưih âi ting bh’rợ âng đoo.”

Ặt đhị t’coóh đhur choom bhlâng nắc đhêy ặt n’đhang t’coóh vel A Vẻ công dzợ p’zay đh’rứah lâng nghệ nhân  vel Đăk Eăng lướt pa cắh cha ớh zấp ooy. Cơnh lâng t’coóh, âi dưr váih pr’hơơm, âi ặt clâp ooy a ham lêệ lấh… Lấh râu t’coóh A Vẻ rơơm kiêng bhlâng xoọc đâu nắc ma loom zư đớc c’léh liêm pr’hay ha ma nứih Giẻ Triêng.

Vel Đăk Răng âng t’’coóh A Vẻ nắc muy cóh bấc Vel bơơn danh hiệu “ Vel văn hóa” tr’nơợp cóh tỉnh Kon Tum. Cơnh lâng bấc râu đơơng đoọng cóh bh’rợ pa choom đoọng văn hóa moon la lay lâng zư đớc, pa dưr chr’nắp c’léh văn hóa moon za zum, t’coóh A Vẻ bơơn Nhà nước đoọng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú lâng bơơn Bộ Văn hóa Thể thao lâng Du lịch đoọng Bằng khen./.

Già làng nghệ nhân Avẻ:

Người giữ hồn văn hóa dân tộc Giẻ Triêng

Già Avẻ được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian- Nghệ nhân ưu tú và được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tặng Bằng khen.

Giẻ Triêng là dân tộc ít người ở vùng phía bắc Tây Nguyên, có bản sắc văn hóa khá đa dạng và còn bảo lưu được nhiều yếu tố văn hóa giá trị, trong đó nổi bật về âm nhạc dân gian. Người có công khôi phục lại âm nhạc truyền thống của người Giẻ Triêng là nghệ nhân ưu tú Avẻ. Già Avẻ luôn được bà con làng Đăck Răng, xã Đăck Dục yêu mến, nghe theo và gọi là "Người giữ hồn văn hóa dân tộc"

Trong không gian nhỏ ở triển lãm “Báu vật Đại ngàn” vừa diễn ra tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Hà Nội, Già Avẻ, người dân tộc Giẻ Triêng say sưa thổi sáo, một mình biểu diễn các nhạc cụ truyền thống. Giữa sự ồn ào, tấp nập phố xá, bất chợt được nghe tiếng sáo rừng nhẹ nhàng bay bổng và vui tươi dễ làm lắng dịu tâm hồn của bất cứ ai ghé qua. Chị Vilin, du khách Mexico tỏ ra thích thú nói: “Chúng tôi thấy vui khi được gặp những người như ông ấy ở đây. Ông ấy cười suốt làm chúng tôi vui lắm. Mà ông ấy rất giỏi khichơi được rất nhiều nhạc cụ  nữa. Ông ấy thích thú với những gì mình đang làm. Tôi ngạc nhiên hơn khi biết ông ấy còn tự làm ra những nhạc cụ này.”

Già làng Avẻ có dáng người nhỏ nhắn, đôi mắt sáng, làn da nâu khỏe khoắn mang vẻ đẹp đặc trưng của người dân núi rừng Tây Nguyên đầy nắng gió và hương vị cafe. Nụ cười đôn hậu của Già Avẻ khiến ai cũng cảm thấy ấm áp, trìu mến. Nghệ nhân 75 tuổi này  rất vui khi được ra thăm thủ đô và tự hào hơn khi được “khoe” những nét văn hóa đặc trưng của người Giẻ Triêng ở Kontum.

Trong số các dân tộc ở Tây Nguyên, người Giẻ Triêng có  đời sống âm nhạc vô cùng phong phú, với rất nhiều loại nhạc cụ khác nhau. Hát múa cồng chiêng và nghệ thuật diễn xướng dân gian đã trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu của người dân nơi đây. Bao năm nặng lòng với âm nhạc truyền thống dân tộc mình, Già Avẻ đã tự mày mò, tìm hiểu và cần mẫn chế tác được 12 nhạc cụ, với vật liệu chủ yếu từ cây tre, cây nứa: “Hồi xưa có ai dạy mình làm đâu. Hàng ngày nhìn mẹ cầm cây sáo thổi cho con cho vui. Một lần mẹ đi vắng, mình cũng bắt chước thử thấy thích luôn. Rồi cái mình suy nghĩ tự làm bắt chước. Bỏ bẵng 20 năm do đi chiến đấu rồi lấy vợ nuôi con. Năm 2003, Đảng Chính phủ khuyến khích khôi phuc văn hóa truyền thống, mình mới bắt đầu lại việc chế tác.“Làm sao âm thanh lại đạt chuẩn như thế a? Là do kinh nghiêm, đầu óc phải suy nghĩ thôi. Cứ làm rồi thổi thử, đánh thử rồilàm lại đến khi nghe chuẩn là được. Nếu không có đôi tay khéo léo và năng khiếu thì không làm được”.

Nhanh nhẹn như con chim rừng, nụ cười đôn hậu thường trực, nghệ nhân Avẻ hào hứng giới thiệu những nhạc cụ do mình chế tác: “Đây là Talin, Talun, Đinhtút này, Ongengọt này, đàn m'bin, đơlđô, Khèn chế tác lâu và khó lắm, phải tháng mới xong. Cái này là mình mới làm tên là Gor được chơi khi phụ nữ, trai gái cùng đan lát, dệt thổ cẩm, thổi cho vui, vừa chơi, vừa tình yêu với nhau”.

Để “tiếp lửa” cho thế hệ trẻ tình yêu với âm nhạc truyền thống, Già Avẻ cùng với một số nghệ nhân lớn tuổi liên tục mở lớp để truyền dạy kỹ thuật chơi nhạc, thổi khèn, sáo, đánh cồng chiêng và đặc biệt là cách chế tác nhạc cụ cho các thanh niên trong làng. Chị Thanh Ngọc, cán bộ Thư viện- Bảo tàng tỉnh Kontum cho biết, hầu hết người dân ở đây đều chơi được ít nhất một nhạc cụ hoặc biết hát múa. Đội nghệ nhân của làng ĐắckRăng, thường được tham gia biểu diễn ở nhiều chương trình lớn của huyện, tỉnh và Trung ương: “Nghệ nhân ưu tú Avẻ là người đã gìn giữ được những nét văn hóa cho người Giẻ Triêng, đặc biệt là cách chế tác nhạc cụ. Ông là người người duy nhất biết làm được 12 loại nhạc cụ và đã truyền nghề cho nhiều thanh niên trong làng và người con trai thứ 6 đã theo nghề ông.”

Ở tuổi “xưa nay hiếm” đáng ra được nghỉ ngơi nhưng Già làng Avẻ vẫn miệt mài cùng đoàn nghệ nhân làng ĐắckRăng biểu diễn khắp nơi. Có lẽ với ông, âm nhạc đã trở thành hơi thở, đã ngấm vào máu thịt rồi... Và, điều Già Avẻ mong muốn nhất chính là ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa cho người Giẻ Triêng.

Làng ĐắkRăng của Già Avẻ là một trong những Làng đạt danh hiệu “Làng văn hóa” đầu tiên ở tỉnh Kontum. Với những cống hiến trong công tác truyền dạy văn hóa nói riêng và bảo tồn, phát huy giá trị bản sắc văn hóa dân tộc nói chung, Già Avẻ được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian - Nghệ nhân ưu tú và được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tặng Bằng khen./.