Cóh x’rịa c’xêê 5 âm lịch cóh zập c’moo bêl t’nơơm ha roo xoọc váih pô, manuýh Hà Nhì nắc bhrợ têng cha Tết hân noo boo Dế khù chà. Ơy lêy t’ngay liêm (manuýh Hà Nhì buôn đớc pazêng t’ngay ting cơnh a chắc âng a đhắh lâng t’ngay a óc, t’ngay bh’dưa vêy ta moon nắc t’ngay liêm), pr’loọng đong manuýh Hà Nhì bhrợ têng bh’rợ cha Tết hân noo boo.

Đoọng bh’rợ bhuốih chr’nắp ma bhuy, liêm crêê, l’lăm t’ngay bhrợ têng bh’rợ bha lâng, pân đil cóh đong nắc lướt pay a xậ prí, trọm đác ch’néh đêệp, ra văng pazêng rau pr’đươi l’lăm… Tước ra diu t’ngay t’tun (lêy pay t’ngay a óc), apêê pân đil đơớh duur đoọng ch’zêệ, ra văng bhrợ bha nuốih. Bh’rợ bhuốih cha Tết hân noo boo âng manuýh Hà Nhì nắc manuýh pân juýh cắh cậ pân đil bhrợ têng.

Cóh a pậ bha nuốih đớc đoọng ha a bhúuc a vuáh nắc cắh choom cắh vêy bánh dày, xay p’cắh ha bh’nơơn bh’rợ âng pr’loọng đong. Manuýh Hà Nhì bhuốih Tết hân noo boo rơơm kiêng a bhuúc a vuáh lêy loom luônh âng a đoo c’la đong đớc đoọng, nắc zúp zooi pr’loọng đong tước ooy c’moo n’tốh ha roo a bhoo váih bấc lấh mơ. Bhuốih xang, c’la đong pác bha nuối đoọng ha zập cha nắc manuýh cóh đong cha.

Xang bh’rợ bhuốih a bhuốc a vuáh nắc tước ooy bh’rợ bhuốih ch’đô ra vai. Bha nuối đoọng ha bh’rợ bhuốih ta đang ra vai pazêng vêy 2 p’nong a tứch, 1 bêệ cr’liêng a tứch, 1 chom đác bhoóc, 1 chai buáh lâng muy bơr rau pr’đươi, cha nắc cắh choom cắh vêy nắc coọng, khăn, áo, quần, n’đoóh âng pazêng manuýh cóh pr’loọng đong. Xang n’nắc c’la đong nắc ch’đô ra vai: Ra vai ơi, ra vai lướt ooy ha rêê. Ra vai lướt xrang. Ra vai nắc chô ooy c’la. Đoọng c’la k’rơ, doọ jéh k’ăy…

Bhuốih xang, c’la đong nắc đơơng pazêng pr’đươi ooy đong, đớc cóh r’piing. Xang n’nắc, c’la đong đoọng pazêng manuýh cóh đong ộm chom đác bhoóc. Bh’rợ zập ngai cóh đong ộm đác nắc vêy chr’nắp nắc ra vai âng apêê đoo ooy chô, c’la đong pa chô pazêng cha năm, xa nấp, pr’đươi ha zập ngai. Cơnh đâu nắc xay moon tơợ nâu cơy ra vai ơy chô ooy c’la.

Đoọng bhrợ têng bh’rợ bhuốih t’tun, c’la đong nắc cút a tứch, ting n’nắc đoọng zập ngai cóh pr’loọng đong ra văng 2 chom pr’chớh, 2 chom lêệ a tứch, loom luônh ơy ta zêệ chêện, 2 zợ buáh, 2 bêệ đhuáh đoọng bhuốih bơr n’đắh a bhướch a dếch. Bha nuốih nắc vêy c’la đong đớc đoọng ooy a pêê a bhuúc a vuáh bơr n’đắh lâng xa nay xay moon: Nắc apêê a bhuúc a vuáh tơợ k’conh, tơợ k’căn. T’ngay đâu nắc t’ngay crêê, c’xêê liêm nắc t’ngay tết hân noo boo. K’coon ch’chau ơy ra văng xang pazêng rau bha nuốih. Bha nuốih nắc vêy chom pr’chớh, vêy lêệ a tứch, vêy chom buáh đha hum. Nhăn ta đang moon a bhuúc a vuáh bơr n’đắh chô đươi dua, zúp zooi k’coon ch’chau cóh đong mamông k’rơ, ha roo a bhoo bing zá, t’rí, c’roóc, a óc, a tứch rứh váih bấc.

Bhuốih xang, t’đui ooy pr’loọng đong nắc đoọng p’niên k’tứi cắh cậ manuýh t’coóh ta ha cha l’lăm, xang n’nắc pazêng manuýh cóh đong đh’rứah cha. Công vêy pr’loọng đong k’dua p’xoọng đhi noo, pr’zớc, manuýh cóh bhươl cr’noon tước cha Tết lâng pr’loọng đong đay. Cha xang pazêng pr’loọng đong đoọng p’niên cha ớh đhr’nút đhr’nai. Nâu đoo nắc truyền thống âng manuýh Hà Nhì tơợ lang ahay.

Bêl k’nặ đoọng p’niên cha ớh đhr’nút đhr’nai c’la đong nặc chọ a ngoon a xông, t’nơơm cr’liêng dẻ ooy n’coo cr’đe đh’rứah lâng muy bêệ đuốc. C’la đong nắc đhai đhr’nút đhr’nai lâng rau rơơm kiêng nắc p’xó pazêng rau a bhuy a lụ glúh tơợ đhr’nút đhr’nai lâng a bhuy a lụ oó dợ ắt cóh đong bhrợ zr’nắh k’đháp ha manuýh cóh đong. Bhrợ têng xang nắc a đoo c’la đong đớc t’nơơm a xông, t’nơơm cr’liêng dẻ, n’coo cr’đe lâng đuối lâng đoọng p’niên tơớp cha ớh đhr’nút đhr’nai.

Lấh đhr’nút đhr’nai cóh đong, manuýh Hà Nì nắc dợ n’đhâng x’nuur đhị tang bhươl đoọng zập ngai cóh bhươl đh’rứah ắt prá xay.

Tết hân noo boo nắc vêy manuýh Hà Nhì bhrợ têng cóh 4 t’ngay. Nâu đoo công nắc 4 t’ngay ng’điêng nắc tơợ t’ngay a óc, t’ngay a mó, t’ngay t’rí tước lưch t’ngay a bhướp. Cóh 4 t’ngay n’nâu, zập ngai cóh pr’loọng đong cắh choom lướt pa bhrợ, nắc đhiệp ắt cha ớh, cha đắh, hát t’nơớt bhui har./.

Tết mùa mưa linh thiêng của người Hà Nhì

                                                        Lâm Thanh

Người Hà Nhì ở Ka Lăng, huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu thường tổ chức Tết mùa mưa hằng năm để cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia súc, gia cầm sinh sôi, con người khỏe mạnh.

Cuối tháng 5 âm lịch hằng năm khi cây lúa đang độ “xuân thì”, người Hà Nhì lại tổ chức ăn Tết mùa mưa Dế khù chà. Chọn được ngày lành (người Hà Nhì thường gọi các ngày theo tên các con vật và ngày con lợn, ngày con rồng được bà con cho là ngày tốt), các gia đình người Hà Nhi sẽ tổ chức nghi thức ăn Tết mùa mưa.

Để nghi lễ được chu đáo, tươm tất, trước ngày tổ chức lễ chính, phụ nữ trong nhà sẽ đi lấy lá chuối, ngâm gạo nếp, chuẩn bị các đồ dùng, vật dụng trước….. Rạng sáng hôm sau (thường chọn ngày lợn), người phụ nữ dậy sớm để nấu nướng, chuẩn bị mâm cúng. Nghi lễ cúng ăn Tết mùa mưa của người Hà Nhi có thể do người đàn ông hoặc đàn bà thực hiện. 

Trong mâm cúng dâng lên ông bà, tổ tiên không thể thiếu bánh dày tượng trưng cho thành quả lao động của gia đình. Người Hà Nhì cúng Tết mùa cầu mong tổ tiên chứng giám  lòng thành của gia chủ, phù hộ gia đình sáng năm tới mùa màng bội thu. Cúng xong, gia chủ sẻ chia lễ vật cho các thành viên trong gia đình thụ lộc.

Sau lễ dâng lễ vật dâng lên tổ tiên là lễ cúng gọi hồn. Lễ vật cho nghi lễ gọi hồn gồm 2 con gà, 1 quả trứng, 1 bát nước trắng, 1 chai rượu và một số vật dụng, trang sức không thể thiếu đó là vòng tay, khăn, áo, quần, váy của các thành viên trong gia đình. Sau đó gia chủ tiến hành gọi "hồn": "Hồn ơi ! Hồn đi nương đi rãy. Hồn đi chơi đi lạc. Hồn hãy về với chủ. Để cho chủ khỏe mạnh, không ốm, không đau"….

Cúng xong, chủ lễ sẽ mang tất cả các lễ vật vào nhà, để cạnh bàn thờ. Sau đó, chủ lễ sẽ cho các thành viên trong nhà cùng uống bát nước trắng. Việc từng người uống nước đồng nghĩa với việc hồn của họ đã trở về, gia chủ sẽ trả lại trang sức, quần áo, vật dụng cho từng người. Điều này chứng tỏ từ nay "hồn" đã về với chủ.

Để thực hiện nghi thức tiếp theo, gia chủ sẽ thực hiện việc cắt tiết gà, đồng thời cho mọi người trong gia đình chuẩn bị 2 bát cháo, 2 bát thịt nạc gà xé, 1 bộ gan gà luộc, 2 chén rượu, 2 đôi đũa để cúng 2 bên nội ngoại. Mâm lễ sẽ được chủ nhà cúng dâng tổ tiên hai bên nội ngoại với lời khấn: “Hỡi các tổ tiên bên nội, bên ngoại. Hôm nay là ngày lành tháng tốt Là ngày tết Mùa mưa. Con cháu đã chuẩn bị xong lễ vật rồi. Lê vật có át cháo, có thịt gà ngon, có chén rượu thơm. Kính mời tổ tiên bên nội bên ngoại về đây thụ hưởng, phù hộ cho con cháu trong nhà được mạnh khỏe, cho lúa đầy bồ, cho trâu, bò, lợn, gà thành đàn.

Cúng xong, tùy từng gia đình sẽ ưu tiên cho trẻ nhỏ hoặc người già ăn trước, sau đó cả gia nhà cùng ăn. Cũng có gia chủ  mời thêm anh em, bạn bè, hàng xóm láng giềng đến ăn Tết với gia đình mình. Ăn xong các gia đình cho trẻ nhỏ chơi cây đu. Đây là truyền thống của người Hà Nhì từ xưa.

Trước khi cho trẻ nhỏ chơi đu chủ nhà sẽ buộc cây gai, cây hạt dẻ vào ống tre cùng với 1 ngọn đuốc. Chủ nhà sẽ dùng tay đẩy chiếc đu về phía trước với mong muốn xua đuổi hết tà ma ra khỏi cây đu và ra khỏi nhà để không còn quấy nhiễu mọi người trong gia đình. Làm lý xong, gia chủ sẽ bỏ cây gai, cây hạt dẻ, ống tre và ngọn đuốc và cho trẻ nhỏ bắt đầu chơi đu.

Ngoài cây đu trong nhà, người Hà Nhì còn dựng một cây đu nơi bãi đất rộng ngoài bản để cả cộng đồng chơi chung.

Tết mùa mưa được người Hà Nhì tổ chức trong 4 ngày. Đây cũng là 4 ngày kiêng kỵ bắt đầu từ ngày hợi, tí, sửu đến hết ngày dần. Trong 4 ngày này, mọi người trong gia đình không được đi làm, chỉ vui chơi, ăn uống, múa hát vui vẻ./.