Dứp a ral da ding Pré âng vel Pơ Nang, chr’val Tú An, thị xã An Khê, tỉnh Gia Lai, k’ra bhâu t’nơơm a trọong ma xông xọoc chắt váih. M’ma chr’nóh nâu nắc ơy lóih âng đhanuôr Banar cóh đâu. Lalăm a hay, tơơm trọong ma xông bơơn đươi dua nắc cơnh muy ray za nươu chr’nắp nắc rau đoọng âm cóh zập t’ngay ha dợ đhanuôr căh ơy năl bhrợ váih nắc rau pr’đươi đơơng chô chr’nắp bấc dal. Bh’rợ a moó Viên chớih pay tơơm trọong ma xông đọong chóh bhrợ pa dưr tr’mông tr’méh tước nâu kêi, a moó nắc dzợ moon a đay toon bhrợ liều. Nắc đươi vêy bhrợ liều âng a moó ơy đơơng chô chr’nắp liêm choom, đoọng  amoó pa tệêt chóh bhrợ lâng tơơm chr’nóh nâu. Hồ Thị Viên pa prá, tợơ xoọc tợơp pa chắp bhrợ têng, tước bêl bhrợ têng, a moó nắc căh vêy xay moon lâng ngai tu k’rang zập ngai moon a đay. A moó cung k’rang năc căh vêy ngai tin đươi lâng zooi zúp a moó chóh bhrợ, muy cha nắc pân đil c’mor k’rang lêy thư viện lang đong văn hoá chr’val, căh rau vêy cóh têy… Rau pa zay âng Viên nắc bơơn rau zúp zooi lâng ting bhrợ têng âng 10 pr’loọng đong lơơng ting pấh chóh bhrợ.

X’rịa c’moo 2017, Hồ Thị Viên nắc tợơp xay bhrợ cr’nọo bh’rợ chóh tơơm trọong ma xông. N’đhơ k’đháp nắc đươi vêy ting bhrợ têng âng pazêng apêê ting pấh bhrợ lâng rau zúp zooi tợơ Hợp tác xã Nông nghiệp Tú An, cr’nọo bh’rợ chóh tơơm trọong ma xông nắc r’dợ bơơn ta bhrợ têng. Đươi vêy pa zay pa choom ta moóh, đươi dua rau liêm choom đhị bhrợ têng, đươi tợơ đếêc nắc clung chóh tơơm trọong ma xông bhứah mơ 2 hécta lâng lấh 8ẩh’bhầu t’nơơm m’ma âng a moó Viên xoọc ha dưr liêm t’viêng. Ting cơnh dáp lêy, ha dang t’nơơm ha dưr liêm, mơ 4 c’xêê tơơm trọong ma xông  nắc ơy boong p’lêê đoọng pếêh pay, bh’nơơn choom bơơn tợơ 5-7 tấn/ha/c’moo; chr’nắp pa câl cóh thị trường nắc tợơ 70-80 r’bhầu đồng/kg. Nâu đoo nắc c’lâng bh’rợ t’mêê đoọng ha đhanuôr zr’lụ acoon cóh Banar đhị chr’val Tú An, thị xã An Khê, tỉnh Gia Lai.  

T’coóh Hồ Văn Hay nắc muy cóh pazêng ma nuýh ting xợơng bhrợ cr’noọ bhrợ tợơp bhrợ têng cha âng a moó Hồ Thị Viên. Bêl xay bhrợ cr’noọ bh’rợ nâu, t’coóh Hay bơơn amoó Hồ Thị Viên pa choom cơnh k’rang lêy, tưới đác đoọng ha tơơm trọong ma xông, t’coóh ơy năl cơnh chóh bhrợ liêm choom lâng bhươn a trọong âng pr’loọng đong t’coóh ha dưr zăng liêm. T’coóh rơơm đương cr’noọ bh’rợ nâu nắc đơơng chô bh’nơơn tr’mông tr’méh liêm choom bhlầng.

Bh’rợ pa dưr cr’noọ bh’rợ chóh tơơm trọong ma xông  cung nắc muy đăh, bh’rợ k’rang bhlầng âng a moó Hồ Thị Viên nắc đoo thị trường pa câl tệêm ngăn đoọng ha chr’nóh. Bơơn rau zúp zooi âng HTX  Nông nghiệp Tú An, muy đăh nắc ơy bhrợ têng liêm đhr’năng pa câl chr’nóh, zooi đhanuôr tệêm loom chóh bhrợ. T’coóh Lê Văn Bộ, Giám đốc HTX Nông nghiệp Tú An đọong năl, dự án trà za nươu âng đhauôr vel Pơ Nang moon za zưm lâng âng a moó  Hồ Thị Viên moon lalay nắc xoọc tợơp ha dưr liêm. Tu cơnh đếêc, Hợp tác xã Tú An doó k’rang bêl pa tệêt pa zưm đoọng pa dưr dal đhr’năng bhrợ têng, k’rong câl lứch đoọng ha đha nuôr.

Đhơ nắc xoọc tợơp bhrợ teeng, ha dợ cr’noọ bh’rợ tợơp bhrợ têng cha âng muy cha nắc pân đil c’mor Hồ Thị Viên nắc ơy bơơn bấc ơl đhanuôr cóh vel Pơ Nang tin đươi lâng ting bhrợ têng. Rau đa đấh, t’béch cóh  bh’rợ chếêc lêy c’lâng t’mêê đoọng pa dưr tr’mông tr’méh nắc ơy bhrợ váih pr’đợơ đoọng ha đhanuôr đhị chr’val Tú An, thị xã An Khê ting pa zay lấh mơ dzợ. Tợơ cr’noọ pr’chắp âng muy cha nắc pân đil c’mor Banar, chính quyền chr’val Tú An cung cơnh thị xã An Khê ơy pa zưm têy, t’vaíh pr’đợơ liêm choom bhlầng đoọng dự án c’lâng ha dưr liêm choom.

T’mêê đâu, dự án âng Hồ Thị Viên nắc ơy moọt ooy t’nooi 20 cóh đợ 128 dự án chr’nóh chr’bệêt cóh prang k’tiếc k’ruung đoọng ha Ủy ban Dân tộc âng Chính Phủ k’đươi lâng Ngân hàng Thế giới zúp zooi bhrợ têng cóh đhr’năng t’hước pa dưr tr’mông tr’méh đấh, đanh mâng đhị zr’lụ da ding k’coong, zr’lụ đhanuôr acoon cóh./.

Khởi nghiệp từ cây trồng bản địa

                                                                        Việt Phú

Với tư duy mới, chịu khó mày mò học hỏi, cô gái Hồ Thị Viên, dân tộc Ba Na ở xã Tú An, thị xã An Khê, tỉnh Gia Lai đã mạnh dạn khởi nghiệp ngay chính mảnh đất khô cằn nơi cao nguyên. Nhận  thấy cây cà gai leo, một loại dược liệu quý đã và đang được tiêu thụ khá mạnh trên thị trường, chị Viên đã chọn để phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo.

  Dưới chân núi Pré của làng Pơ Nang, xã Tú An, thị xã An Khê, tỉnh Gia Lai, hàng ngàn gốc cà gai leo đang bén rễ trổ những mầm xanh, vươn mình dưới cái nắng của vùng đất cao nguyên. Giống cây này đã quá quen thuộc với đồng bào Ba Na nơi đây. Trước đây, cây cà gai leo được sử dụng như một loại thuốc quý và là đồ uống thông dụng trong cuộc sống hàng ngày, nhưng bà con lại chưa biết cách để biến thành sản phẩm hàng hóa có giá trị kinh tế. Việc Viên quyết định chọn cây cà gai leo để khởi nghiệp cho tới tận bây giờ, cô vẫn cho rằng mình “liều lĩnh”. Chính sự “liều lĩnh” của cô đã mang lại những tín hiệu tích cực, để rồi cô gắn bó với loài cây này. Hồ Thị Viên tâm sự, từ lúc hình thành ý tưởng, cho tới khi thực hiện mô hình, cô không dám nói cho bất kỳ ai vì ngại mọi người cho rằng mình gàn dở. Cô cũng sợ không ai tin tưởng và ủng hộ cô, một cô gái trông thư viện và nhà văn hóa xã, chẳng có gì trong tay... Sự nỗ lực, quyết tâm của Viên còn nhận được sự đồng thuận và ủng hộ của 10 hộ dân khác cùng tham gia.

Cuối năm 2017, Hồ Thị Viên bắt đầu triển khai mô hình cà gai leo. Tuy khó, nhưng nhờ  sự đồng lòng của tất cả các thành viênvà sự hỗ trợ từ Hợp tác xã Nông nghiệp Tú An, mô hình trồng cà gai leo của Viên đã dần hình thành. Nhờ chịu khó học hỏi, ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, nên cánh đồng cà gai leo khoảng 2 hécta với hơn 80 nghìn cây giống của Viên đang lên xanh tốt. Theo tính toán, nếu cây sinh trưởng tốt, khoảng 4 tháng  cây cà gai leo sẽ cho thu hoạch, ước tính năng suất có thể lên tới 5 đến 7 tấn/ha/năm; giá thị trường dao động từ 70 đến 80 nghìn đồng/kg. Đây chính hướng đi mới cho bà con vùng đồng bào Ba Na ở xã Tú An, thị xã An Khê, tỉnh Gia Lai.  

Ông Hồ Văn Hay là một trong những thành viên ủng hộ ý tưởng khởi nghiệp của Hồ Thị Viên . Khi triển khai mô hình, ông Hay được Hồ Thị Viên hướng dẫn cách chăm sóc, cách tưới tiêu cho cây cà gai leo. Đến nay, ông đã nắm vững và vườn cà của gia đình ông phát triển khá mạnh. Ông kỳ vọng mô hình sẽ mang lại hiệu quả kinh tế cho gia đình.

Việc phát triển mô hình cây cà gai leo cũng chỉ là một phần, vấn đề quan tâm nhất của Hồ Thị Viên là thị trường tiêu thụ ổn định cho sản phẩm. Được sự hỗ trợ của HTX  Nông nghiệp Tú An, phần nào đã giải quyết đầu ra cho sản phẩm, giúp bà con yên tâm phát triển. Ông Lê Văn Bộ, Giám đốc HTX Nông nghiệp Tú An cho biết, dự án trà dược liệu của  bà con làng Pơ Nang nói chung và của Hồ Thị Viên nói riêng có tiềm năng và bước đầu phát triển tốt. Chính vì thế, Hợp tác xã Tú An không ngần ngại liên kết để nâng tầm sản xuất, tiêu thụ cho bà con.  

Tuy mới chỉ là bước đầu, song mô hình khởi nghiệp của cô gái trẻ Hồ Thị Viên đã được đông đảo bà con trong làng Pơ Nang tin tưởng và ủng hộ. Sự linh động, mạnh dạn tìm kiếm hướng đi mới trong phát triển kinh tế đã tạo động lực cho bà con ở xã Tú An, thị xã An Khê nỗ lực hơn. Từ ý tưởng sáng tạo của cô gái Ba Na, chính quyền xã Tú An cũng như thị xã An Khê đã chung tay, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho dự án cây cà gai leo phát triển.

Mới đây, dự án của Hồ Thị Viên đã lọt vào top 20 trong số 128 dự án nông nghiệp trong cả nước để Ủy ban Dân tộc của Chính Phủ đề xuất Ngân hàng Thế giới tài trợ thực hiện trong khuôn khổ định hướng phát triển kinh tế nhanh, bền vững ở vùng sâu, vùng xa, vùng dân tộc thiểu số./.