ACoon c’lâng đhr’đấc đhâng pa tệêt Trung tâm chr’val Tả Lèng lâng vel Tả Lèng II t’ngay đếêc dzợ k’tiêr, hân noo lướt ra véch zr’nắh k’đháp pa bhlầng, nâu kêi nắc ơy xăl lâng c’lâng bê tông liêm sạch. Lâng đhăm k’tiếc đhr’đấc dal mơ 1.200 mét t’ping lâng mực đác biển, pleng k’tiếc liêm, lalăm a hay Tả Lèng nắc đhị chóh bấc ơl tơơm za nươu phiện âng zr’lụ Tây Bắc. Đhăm k’tiếc âng chr’val nắc vêy m’bứi chóh ha roo, a bhoo, dơ bấc nắc đhanuôr chóh tơơm za nươu phiện.

T’coóh Hảng A Dê, ma nuýh lalăm a hay vêy cóh tơơm za nươu phiện đhị đâu trúih: bêl Nhà nước căh ơy moon oó dzợ chóh, đhanuôr chóh za nươu phiện prang vel bhươl, zập đhăm ruộng, ha rêê; đhanuôr ộm za nươu phiện nắc cơnh phong trào: “Bêl nhà nước doó ơy k’dua pa đhêy chóh tơơm za nươu phiện nắc zập đoo đong zêng vêy chóh, vêy đoo pr’loọng vêy bơơn pay pa chô bơr pêê cân nhựa. Nhựa za nươu phiện đhanuôr đơơng chô đoọng đươi dua, bhrợ za nươu đoọng ha bh’năn, pa câl đoọng ha pêê nghiện ha dợ căh vêy ma chóh bhrợ, tu cơnh đếêc đhanuôr xoọc đếêc ha ul cha bấc pa bhlầng. Tợơ bêl nhà nước căh dzợ đoọng chóh nắc đhanuôr vêy rau cha, rau xập, acoon nại vêy bơơn lướt học hành liêm ta níh.”

T’coóh Hảng A Lử, Trưởng Công an chr’val Tả Lèng đọong năl: Ộm za nươu phiện pa tệêt lâng ha ul đha rựt, tr’mông tr’méh căh tệêm ngăn. Tước c’moo 2010, cóh vel đong dzợ mơ lấh 50 cha nắc nghiện; cấp ủy, chính quyền chr’val nắc lêy đơơng ca coon lướt cai nghiện; xoọc đâu, đợ ma nuýh nghiện đhị vel đong dzợ mơ 6 cha nắc: “Tợơ pazêng c’moo 1990 nắc lêy n’jộ lơi lứch, dzợ bơr pêê pr’loọng đong apêê toon chóh bhrợ. Xọoc tợơp k’dua đhanuôr n’jộ lơi bấc ngai căh ting xợơng. Ha dợ cóh t’tun nắc pa căh rau căh liêm, rau cr’pân âng tơơm za nươu phiện, bấc ngai nắc ta crọl ặt tù, díc điêl đấh chệêt, n’niên ca coon nắc pa nar, căh đhị z’nươr, căh mặ bhrợ têng đong xang đoọng ặt ma mông. Tu cơnh đếêc, lêy rau căh liêm crêê tước lang t’tun nắc apêê cung ting xợơng.”

Chr’val Tả Lèng vêy 12 vel bhươl, lâng lấh 90% nắc đhanuôr acoon cóh Mông ặt ma mông. K’nặ 30 c’moo nhà nước t’pấh, k’dua moon lơi tơơm za nươu phiện, đươi tợơ apêê cr’noọ bh’rợ âng k’tiếc k’ruung đăh bhrợ têng vel bhươl t’mêê, c’lâng p’rang liêm buôn ơy chô tước chr’val; cóh zập c’lâng lướt liêm sạch, đhớp n’loong t’viêng. Clung chóh za nươu phiện lalăm a hay nâu kêi nắc ta bhrợ ruộng chuôr, muy c’moo bơr hân noo chóh  ha roo, a bhoo, zập đoọng ha đhanuôr cha. Lấh mơ, lấh 3.000 hecta crâng ga ving zư lêy đơơng chô bh’nơơn cung z’zăng đhị zập c’moo. T’coóh Phạm Văn Kiện, Chủ tịch UBND chr’val Tả Lèng đọong năl: “Cóh pazêng c’moo  hay, đhanuôr cóh vel đong ơy xay bhrợ pazêng cr’noọ bh’rợ tơơm m’ma chóh bhrợ, nắc cơnh tơơm za nươu, tơơm sa nhân cóh vel đong; chóh tơơm sơn tra đoọng pa dưr tr’mông tr’méh, bhrợ t’váih pr’họom t’viêng cóh k’tiếc bôl đhr’đấc. Băn bh’năn nắc lêy băn apêê bh’năn liêm choom, buôn ma mông đhị vel đong, cơnh t’rí, a xếêh, bé. Tước cr’chăl nâu đợ pr’loọng đong đha rựt cóh vel đong ơy xiêr lâng pr’ặt tr’mông âng đhanuôr ơy ha dưr lấh mơ.”

N’đhơ pr’ặt tr’mông dzợ đha rựt đha rắh zr’nắh k’đháp, ha dợ Tả Lèng t’ngay đâu doó dzợ vêy pr’loọng ha ul cha, doó dzợ pazêng đhr’nong đong ba bơơ. Xăl ooy đếêc nắc pazêng đong liêm mâng cơnh pr’đhang đong âng ma nuýh Mông, Dao. Đh’rứah lâng đếêc nắc apêê cr’noọ bh’rợ bhrợ têng đoọng đhanuôr đươi dua cóh pr’ặt tr’mông cơnh điện, c’lâng, trường, trạm y tế ơy ta bhrợ liêm mâng. Pa dưr pr’dzoọng âng zr’lụ k’tiếc “chệêt” Tả Lèng bêl a hay nắc đhị chóh zêng za nươu phiện âng zr’lụ Tây Bắc, nâu kêi nắc ơy lalua ha dưr liêng k’rơ./.

Đổi thay trên vùng đất "chết" Tả Lèng
                                                     Khắc Kiên

          Vùng đất Tả Lèng, huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu trước đây từng được coi là vùng đất "chết"  khi nhà nhà, người người phải gánh chịu nhiều hệ lụy từ việc trồng cây thuốc phiện. Từ khi Đảng và Nhà nước đưa ra chủ trương cấm trồng cây thuốc phiện; đồng thời, triển khai nhiều chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo ở vùng dân tộc thì vùng đất này đã thực sự hồi sinh. Trên diện tích đất trồng cây thuốc phiện ngày ấy, hôm nay là những vạt rừng xanh tốt, những cánh đồng lúa, ngô... mang lại cuộc sống ấm no cho người dân.

Con đường đất dựng đứng nối trung tâm xã Tả Lèng với bản Tả Lèng II ngày nào còn trơn trượt, mùa mưa đi lại rất khó khăn, giờ đây đã được thay bằng con đường bê tông sạch đẹp. Với địa hình cao khoảng 1.200 mét so với mực nước biển, khí hậu thuận lợi, xưa kia Tả Lèng là vựa thuốc phiện của vùng Tây Bắc. Diện tích đất của xã chỉ có một ít trồng các loại cây lương thực như lúa, ngô, còn đa phần là được bà con dùng để trồng cây thuốc phiện.  

Ông Hảng A Dê, người từng trồng cây thuốc phiện ở đây kể lại: hồi Nhà nước chưa cấm, bà con trồng cây thuốc phiện khắp bản, khắp nương ruộng; bà con hút thuốc phiện như một phong trào: “Khi nhà nước chưa cấm cây thuốc phiện thì nhà nào trong bản cũng trồng, có những hộ thu được vài ba cân nhựa. Nhựa thuốc phiện bà con mang về để sử dụng, làm thuốc cho gia súc, bán cho những người nghiện không tự trồng được, nên bà con thiếu đói nhiều lắm. Sau khi nhà nước cấm trồng rồi thì bà con mới có cái ăn, cái mặc, con cái mới được đi học đầy đủ.”

Ông Hảng A Lử, Trưởng Công an xã Tả Lèng cho biết: Hút thuốc phiện kéo theo cái đói nghèo lạc hậu, an ninh trật tự phức tạp. Đến năm 2010, trên địa bàn vẫn còn hơn 50 người nghiện; cấp ủy, chính quyền xã phải quyết liệt đưa đi cai; hiện nay, số người nghiện ở địa phương vẫn còn 6 người: “Từ những năm 1990 là bắt đầu phá nhỏ hết rồi, chỉ còn một số hộ gia đình là người ta cố tình trồng thôi. Lúc đầu vận động bà con phá nhổ thì dân cũng phản đối quyết liệt lắm. Nhưng mà về sau đưa ra tác hại của cây thuốc phiện, nhiều người phải đi tù tội, vợ chồng chết sớm, đẻ con ra thì mồ côi, không nơi lương tựa, nhà cửa thì không làm được. Cho nên là thấy được các hệ lụy liên quan đến thế hệ sau thì dân người ta cũng ủng hộ.”

Xã Tả Lèng có 12 bản, với trên 90% là đồng bào dân tộc Mông. Sau gần 30 năm nhà nước vận động từ bỏ cây thuốc phiện, nhờ chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới, đường giao thông về xã hôm nay đã được rải nhựa; khắp các trục đường bản xanh, sạch, đẹp nhờ bê tông hóa. Cánh đồng cây thuốc phiện trước đây, nay là thung lũng ruộng bậc thang, một năm hai vụ lúa, ngô, cung cấp nguồn lương thực chính cho người dân. Ngoài ra, hơn 3.000 ha rừng khoanh nuôi, bảo vệ cũng mang lại nguồn thu nhập đáng kể hàng năm. Ông Phạm Văn Kiện, Chủ tịch UBND xã Tả Lèng cho biết: “Trong những năm qua thì bà con trên địa bàn đã triển khai những mô hình cây con giống, ví dụ như cây dược liệu, cây sa nhân trên địa bàn; trồng những cây sơn tra để phát triển kinh tế, phủ xanh đất trống. Chăn nuôi thì phát triển những đàn gia súc phù hợp với địa bàn, như là đàn trâu, đàn ngựa, dê. Đến thời điểm này thì tỷ lệ hộ nghèo trên địa bàn xã đã giảm và đời sống của bà con đã được nâng lên rất nhiều.”

Dù cuộc sống còn không ít khó khăn, song Tả Lèng hôm nay không còn hộ nào thiếu đói, không còn những ngôi nhà tranh xiêu vẹo tạm bợ. Thay vào đó là những ngôi nhà trệt truyền thống dân tộc Mông, dân tộc Dao kiên cố. Cùng với đó là các công trình hạ tầng nhà nước đầu tư như điện, đường, trường, trạm khang trang. Diện mạo vùng đất "chết" Tả Lèng  từng là vựa thuốc phiện vùng Tây Bắc ngày nào, nay đã thực sự hồi sinh./.