Lâng đhanuôr Dao Đầu Bằng cóh chr’hoong Tam Đường, tỉnh Lai Châu, bhiệc bhrợ Tủ Cải ooy đắh pr’ắt tr’mung âng zâp apêê pân’jứih nắc bhiệc bhrợ chr’nắp, tu nâu đoo nắc bh’rợ phong sắc cắh cậ dzợ ta moon nắc bhiệc đợc pr’đợc âm.

Ooy cr’noọ bh’rợ âng manứih Dao Đầu Bằng nắc k’noọ lêy, ngai kiêng bơơn ta moon nắc k’coon ch’châu Bàn Vương-nắc dzoọng ooy mr’đoo acoon cóh manứih Dao nắc lêy zi’lấh bhiệc bhan thụ phong, đoọng bêl chêết r’vai nắc bơơn chô ắt pazưm đhị k’tiếc tô bhúh. Lấh mơ chr’nắp đoọng bơơn dưr váih nắc manứh Dao bhlâng, bơơn ta moon nắc nắc k’coon cha’châu Bàn Vương lâng nắc manứih p chr’nắp, ooy bhiệc bhan Tủ Cải dzợ vêy phong sắc đoọng ha đợ ngai vêy đhr’năng học choom dưr váih manứih buôn bh’bhuốih, dzợ ta moon nắc Tầm sai, đoọng bhrợ manứih bhuông ooy bêl vêy manứih chêết, bhiệc bhan Tủ Cải, bhuốih Bàn Vương âng đhanuôr.

Bhiệc bhan Tủ Cải mưy bhrợ đoọng ha pêê p’niên n’jứih tơợ 9 c’moo nắc a’tếh. prang pr’loọng đông manứih Dao vêy k’coon n’jứih tước c’moo nắc lêy k’đươi manứih bhuốih bhrợ lêy pay t’ngay liêm choom đoọng bhrợ bhiệc bhan. L’lăm t’ngay bhrợ bhiệc zâp apêê p’niên n’jứih nắc lêy bhrợ têng kiêng kị bấc râu, cơnh cắh choom sát sinh tơợ hi’la n’loong, bhơi k’tang tước g’rưi, ki’đhăng, cắh choom pếch k’tiếc, cha chay, cắh choom lêy lêy tr’ang mặt t’ngay… đhanuôr moon nâu đoo nắc j’niêng cr’bưn bhrợ dzool a’chặc a’rang, đợ apêê pân’jứih đhị bhiệc bhan Tủ Cải nắc vêy pr’ắt bh’rợ liêm chr’nắp, năl lêy râu crêê râu lết, nắc vêy choom bhrợ zâp bhiệc bhrợ bhuốih Bàn Vương, bhiệc bhuốih cáih tô bhúh cóh zâp g’lúh bhiệc bhan, tết tọc. t’coóh Tẩn A Đẩu, nắc Tầm Sai, manứih bhuốih bhrợ bhalâng ooy bhiệc bhan Tủ Cải, cóh vel Đội 4, chr’val Hồ Thầu, chr’hoong Tam Đường moon:

Ooy zâp sinh hoạt văn hoá âng manứih Dao Đầu Bằng, bhiệc Tủ Cải nắc pr’hoọm văn hoá vêy bấc chr’nắp liêm, moon p’too acoon manứih lêy chô ooy tơơm ríah. Lâng đhị lalua lêy, đợ apêê ơy bơơn bhrợ bhiệc Tủ Cải cung tự paliêm pa’crêê pr’ắt tr’mung liêm chr’nắp lâng đoàn kết lấh mơ lâng đhanuôr. Bhrợ bhiệc Tủ Cải đoọng ha mưy pân’jứih nắc lêy vêy 3 cha’nặc bhuốih bhrợ, choom tước 12 manứih bhuốih hadang mưy c’bhúh bhrợ têng đh’rứah, tu cơnh đâu nắc lêy liêm chr’nắp lấh. bêl ahay bhiệc bhan Tủ Cải buôn bhrợ đenh 7 tước 9 t’ngay. Xoọc đâu bhiệc bhan Tủ Cải bơơn pa’đệ dzợ mơ 3 t’ngay 2 r’dưm. L’lăm t’ngay bhrợ bhiệc, manứih bơơn phong sắc nắc lêy bhrợ têng bhiệc kiêng bấc râu ooy 9 t’ngay. Zâp ngai tước pấh zêng bơơn pa’hoọm paliêm lâng tơợ đêếc, tước bêl xang, pân’jứih pân’đil cắh choom ắt tớt đh’rứah.

Mưy bhiệc Tủ Cải buôn bhrợ têng lấh 13 j’niêng bh’rợ chr’nắp cơnh Bhiệc bhuốih xay moon Thành Hoàng, Thổ Địa, bhiệc bhuốih tô bhúh, đợc pr’đợc âm, đợc pr’đợc đoọng ha bhiệc bhan Tủ Cải… tu cơnh đâu, đoọng bhrợ têng bhiệc Tủ Cải ha pêê pân’jứih, zâp pr’loọng đông nắc ra’văng tơợ xa’nập xập, giầy dép t’mêê, đh’rứah lâng bấc pr’đươi bhuốih bhrợ cơnh a’ọc, a’tứch, a’vị đêệp… amoó Lù Thị Ngọc Mai cóh vel Sin Câu, chr’val Giang Mạ, chr’hoong Tam Đường đoọng năl:

Ting cơnh j’niêng cr’bưn âng manứih Dao zi, k’coon n’jứih hân đhơ t’ha nắc cắh ơy phong sắc cung lêy cơnh cắh ơy pậ chr’nắp. bhrợ bhiệc nâu nắc lêy ra’văng bấc bhlâng, lêệng bh’zi a’tứch lâng lêy vêy a’vị đêệp, ra’văng búah, zên bha ar, hương, đèn đhầu… đh’rứah lâng bấc xa’nập xập, giầy dép laliêm, bhrợ Đài Cao. Lấh mơ pr’đươi bhuốih bhrợ cắh choom cắh vêy nắc 12 đhr’nuum n’bhoong bơơn íh bhrợ lâng têy, lâng mưy lưới ting cơnh đông a’đing đang bơơn p’têết pazưm lâng a’ngoọn crâng đoọng đương đợc pân’jứih bêl  ha’tộ ch’ngai. Cơnh đêếc nắc bơơn đhanuôr moon nắc đha’đhâm pậ liêm.

Ooy bhiệc bhan Tủ Cải, j’niêng cr’bưn Tam thanh Thụ giới nắc đoo chr’nắp bhlâng. Đợ apêê p’niên bhrợ têng bhiệc bhan nâu nắc xập xa’nập bhrông. Zâp apêê p’niên bơơn p’têết pazưm lâng thầy ting zooi bhrợ lâng mưy a’ngoọn bhai tơợ a’ngoọn nịch âng thầy tước ooy apêê p’niên, bhrợ p’cắh cơnh a’ngoọn pưn. Zâp apêê bhuốih bhrợ k’đhơợng chi’píah, lướt đhiêr zr’lụ đâu múa c’jơn lơi a’bhưi đoọng ha pêê p’niên, xang nặc moon pachoom apêê p’niên lướt đhiêr zr’lụ đâu, chảo than hồng-nắc đhị óih bhrợ p’cắh đoọng hapêê lướt zi’lấh. xang nặc c’bhúh manứih lêy lướt đhị bão Bồ đài. Chiing cha’gâr t’coọ pa’xưl r’rộ r’răm, thầy phụ lâng apêê p’niên bhrợ bhiệc bhan bh’dzang lướt đh’rứah đhị đài ơy bơơn bhrợ padưr lâng bấc n’loong dal 3 mét. Xang nặc thầy bhrợ p’cắh bhiệc cắt a’ngoọn pưn p’têết luônh thầy lâng trò lâng p’loong ooy thang xang nặc p’tộ đhị đài. Xang nặc thầy lướt bh’dzang moon pachoom apêê p’niên bhrợ têng bhiệc glúh đắh đài.

Ting cơnh moon pachoom âng thầy, apêê p’niên, tớt ắt paliêm, víh hoọng đhị mặt đài, p’tộ a’đay ooy vòng ta đớc đắh dứp, ta moonnắc Mạng bơơn bhrợ lâng đợ a’ngoọn c’rêê ting cơnh đông a’đing đang. Đắh dứp đài vêy 12 cha’nặc k’đhơợng pa’nhâm 12 đắh a’ngoọn đoọng 12 góc võng t’bhrơợng bhrợ p’cắh đoọng ha 12 c’xêê têêm ngăn. Đhị võng bơơn bha’lương 12 ta’la đh’nuum bơơn apêê k’căn íh bhrợ, ga’lọp liêm apêê p’niên. Bêl ha’tộ tước đhị nâu, apêê p’niên cắh choom p’gớt nắc lêy ặt zư nhâm cơnh đêếc, nâu đoo nắc râu ta moon pa’ép cơnh đêếc, cắh choom bhrợ cơnh đêếc nắc cắh liêm choom, p’niên dưr pạa ma hư cắh đươi bhrợ cơnh quy định âng đhanuôr. Bêl manứih bhrợ bhiệc bhan glúh đắh đài liêm choom nắc zâp apêê bhuốih bhrợ chếh cha’nêếh, bhrợ p’cắh đoọng ha âm binh, chếh ooy võng đoọng zư lêy apêê p’niên. Xang nặch apêê thầy moót p’gớt apêê p’niên, nắc apêê vêy choom ha dưr đhr’nuum, lâng pa’tíh dzung têy, xang nặc thầy bhlâng lướt cắt lơi 12 a’ngoọn, nâu đoo nắc cắt lơi râu cắh liêm choom lâng p’niên. Manứih bhuốih bhrợ Phàn Văn Túc đoọng năl cớ:

Ha’tộ đắh đài liêm choom hay cắh nắc j’niêng cr’bưn nâu vêy choom ta công nhận. j’niêng bh’rợ ha’tộ đắh đài apêê choom choom năl nắc đoo bh’rợ n’niên váih g’lúh 2 âng apêê p’niên. Hadang ha’tộ liêm choom nắc p’niên n’nắc n’niên váih liêm buôn, hadang cắh nắc choom bhrêy tắh lâng lêu j’niêng cr’bưn nâu nắc cắh râu choom dzợ, lêy bhrợ cớ bhiệc Tủ Cải ooy 1 cắh cậ 2, 3 c’moo t’tưn. Pazưm ooy zâp j’niêng bh’rợ bêl bhrợ bhiệc Tủ Cải nắc đợ pr’hát xa’nưl liêm pr’hay.

Ting cơnh cr’chăl t’ngay, bhiệc Tủ Cải dzợ bơơn đhanuôr Dao Đầu Bằng cóh Lai Châu zư đợc bhrợ paliêm. Hân đhơ nắc mưy pr’loọng đông cắh cậ mưy c’bhúh pr’loọng đông bhrợ têng, nắc lêy bơơn bhrợ cơnh mưy bhiệc bhan zr’nưm, nắc g’lúh đoọng đhanuôr ắt pazưm liêm chr’nắp lấh mơ cohs vel đông./.

TỦ CẢI- LỄ PHONG SẮC ĐỘC ĐÁO CỦA NGƯỜI DAO ĐẦU BẰNG Ở TAM ĐƯỜNG, LAI CHÂU

        Với cộng đồng người Dao Đầu Bằng ở huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu, việc làm lễ Tủ Cải trong cuộc đời mỗi người đàn ông là việc rất quan trọng, bởi đây là lễ phong sắc hay còn gọi là lễ đặt tên âm.

  Trong tiềm thức sâu xa, người Dao Đầu Bằng có quan niệm: Ai muốn được công nhận là con cháu Bàn Vương- tức là đứng trong huyết thống tộc người Dao thì phải qua lễ thụ phong, để khi chết đi linh hồn mới được quy tụ về đất tổ. Ngoài ý nghĩa để được để trở thành người Dao chính thống, công nhận là con cháu Bàn Vương và là người trưởng thành,  trong lễ Tủ Cải còn có phong sắc cho những ai có khả năng học được trở thành thầy cúng lớn (gọi là Tầm sai) để làm thầy cả trong lễ tang, lễ Tủ Cải, lễ cúng Bàn Vương của đồng bào.

Lễ Tủ Cải chỉ làm cho bé trai từ 9 tuổi trở lên. Các gia đình người Dao có con trai đến tuổi sẽ phải mời thầy cúng chọn ngày tốt để làm lễ. Trước ngày làm lễ các bé trai phải thực hiện kiêng kị nghiêm ngặt: Không được sát sinh từ lá cây, ngọn cỏ đến con sâu, con kiến, không được đào đất, ăn chay, không được nhìn ánh mặt trời...Bà con cho rằng đây là nghi thức soi sáng tâm hồn và thể xác, những người con trai qua lễ Tủ Cải mới có tâm, có đức, biết phân biệt phải trái, mới có đủ tư cách làm các công việc trong lễ cúng Bàn Vương, lễ cúng tổ tiên trong các dịp lễ tết. Ông Tẩn A Đẩu, là Tầm Sai, thầy cả trong lễ Tủ Cải, ở bản đội 4, Xã Hồ Thầu, huyện Tam Đường nói:

Trong các sinh hoạt văn hóa của người Dao Đầu Bằng, lễ Tủ Cải là bản sắc văn hóa chứa nhiều giá trị to lớn, răn dạy con người hướng về nguồn cội. Và trên thực tế, những người đã được làm lễ Tủ Cải cũng tự điều chỉnh mình sống tốt đẹp và đoàn kết hơn với cộng đồng. Làm lễ Tủ Cải cho một người đàn ông thì phải có ba thầy cúng, có thể có  đến 12 thầy nếu một nhóm người tổ chức cùng thời điểm, do vậy mang tính cộng đồng rất cao. Trước đây lễ Tủ Cải thường kéo dài 7-9 ngày. Ngày nay, lễ Tủ Cải được rút ngắn chỉ tổ chức 3 ngày 2 đêm. Trước ngày làm lễ, người được phong sắc phải thực hiện kiêng kị trong 9 ngày. Mọi người đến dự lễ đều phải tắm rửa sạch sẽ và từ đó đến khi kết thúc, nam nữ không được quan hệ với nhau”.

Một lễ Tủ Cải thường trải qua 13 nghi lễ quan trọng như: Lễ cúng báo Thành Hoàng,Thổ Địa; lễ cúng bái gia tiên; lễ đặt tên âm; lễ đặt tên cho lễ Tủ Cải... Vì vậy, để tổ chức lễ Tủ Cải cho người con trai, các gia đình phải chuẩn bị sẵn từ trước quần áo, giầy dép mới, cùng nhiều lễ vật cúng tế như: lợn, gà, xôi.... Chị Lù Thị Ngọc Mai, ở bản Sin Câu, xã Giang Mạ, huyện Tam Đường cho biết:

          Theo quan niệm của người Dao chúng tôi: Con trai dù lớn tuổi nhưng chưa phong sắc thì coi như chưa trưởng thành. Làm lễ này phải chuẩn bị nhiều thứ lắm, mổ lợn gà và phải đồ xôi, chuẩn bị rượu, tiền giấy, hương, đèn dầu... cùng nhiều quần áo giầy dép đẹp, làm Đài cao. Ngoài ra lễ vật không thể thiếu là 12 chăn thổ cẩm được khâu bằng tay, và một lưới hình mạng nhện được kết bằng dây rừng để hứng con trai khi rơi đài. Như vậy mới được cả cộng đồng công nhận là trưởng thành cả tâm hồn và thể xác”.

            Trong lễ Tủ cải, nghi lễ Tam thanh thụ giới là quan trọng nhất. Những  đứa trẻ thụ lễ được mặc áo đỏ. Mỗi đứa trẻ được nối với thầy phụ bằng một sợi dây vải từ thắt lưng của thầy đến thắt lưng của bé, tượng trưng nhau thai dây rốn. Các thầy cúng cầm dao, lệnh bài đi vòng quanh múa điệu trừ tà cho đứa trẻ rồi niệm thần trú dẫn bọn trẻ đi 3 vòng quanh trước đàn lễ, chảo than hồng (chảo lửa tượng tưng cho cửa ải gian truân mà mỗi người đắc đạo đều phải trải qua). Sau đó đoàn người tiến ra bãi Bồ đài. Chiêng trống nổi lên dồn dập, thầy phụ cùng trẻ thụ lễ bước song song lên đài đã được dựng sẵn bằng nhiều cây gỗ cao 3 mét. Rồi thầy làm động tác tượng trưng cắt sợi dây rốn nối bụng thầy trò và thả xuống khe thang rồi tụt mặt trước xuống đài. Sau đó thầy cả bước ra xướng to những lời hướng dẫn trẻ các hành động rời đài. 

       Theo hứơng dẫn của thầy, đứa trẻ, ngồi xổm, bó gối, quay lưng lại mặt trước đài, buông mình rơi xuống vòng đỡ gọi là (Mạng) được tết bằng những dây mây rừng hình mạng nhện. Ở phía dưới đài có 12 người cầm chắc 12 đầu dây sao cho 12 góc võng thật căng tượng trưng cho 12 tháng bình an. Trên võng được trải 12 tấm chăn lót được chính những người mẹ khâu dệt và số chăn đó phải xếp sao cho khi trẻ rơi vào thì tất cả chăn phải chụm lại phủ kín, bao bọc toàn bộ đứa trẻ. Khi rơi tới nơi, đứa trẻ không được động đậy mà phải tuyệt đối giữ nguyên tư thế khom lưng tay bó gối- đây là tư thế bắt buộc, không làm được như vậy sẽ là điều xấu, đứa trẻ trở thành trẻ hư và không tuân theo quy định của cộng đồng. Khi người thụ lễ rơi đài thành công các thầy cúng tung từng nắm gạo (tượng trưng cho âm binh) ném lên võng nhằm bảo vệ đứa trẻ. Sau đó các thầy xông vào lay đứa trẻ thì trẻ mới được tung chăn, và duỗi thẳng chân tay, ngay sau đó thầy cả tới cắt bỏ 12 sợi dây, có ý nghĩa cắt bỏ mối rằng buộc giữa trẻ với đào hoa động. Thầy cúng Phàn Văn Túc cho biết thêm:

          “ Rơi đài thành công hay không thì nghi lễ đó mới được công nhận. Nghi lễ rơi đài  người ta có thể hiểu là hình thức sinh ra lần 2 của đứa trẻ. Nếu rơi đài thành công thì đứa trẻ được sinh ra thuận lợi tức là mẹ tròn con vuông, nhưng khi người thụ lễ rơi đài mà tứ chi xòe ra ko cuộn tròn thì có thể bị thương và coi như nghi lễ đó đã hỏng và phải làm lại lễ Tủ Cải trong 1 hay vài ba năm tới. Xen trong tất cả các nghi thức khi làm lễ Tủ Cải là những màn dân ca, dân vũ vô cùng độc đáo”

         Theo thời gian, lễ Tủ Cải vẫn được cộng đồng người Dao Đầu Bằng ở Lai Châu gìn giữ, duy trì. Dù là một gia đình hay một nhóm gia đình đứng ra tổ chức, xong nó lại được xem như một lễ hội cộng đồng, là dịp để bà con thêm gắn kết tình nghĩa bản làng./.