Azi tươc vel Akô Dhông moot muy t’ngay tơơp c’xêê 3, acoon c’lâng bhrợ lâng nhựa k’đơơng moot ooy vel bhươl liêm aih, bơr n’đăh c’lâng năc đợ g’roong lâng tơơm n’loong bơơn bhrợ pa chăm liêm, coh cr’loọng năc đợ pô xooc pa ăh pr’hoọm đhị p’răng. Râu liêm pr’hay bhlâng năc đoo k’zêt đhr’nong đong dal ty đanh cha pợ ngói âi u lặ ting c’moo c’xêê c’chăl lâng đợ đhr’nong đong biệt thự bơơn bhrợ têng cơnh xooc đâu.

Cơnh lâng ma nưih Êđê, đhr’nong đong dal năc đoo c’leh văn hóa, năc đoo da dul, a ham lêệ, năc đoo râu chr’năp ma bhuy âng acoon coh đay. A moó H’Len Niê, c’la quán cà phê Arul, ma nưih đươi dua bơr đhr’nong đong dal coh vel Akô Dhông đọong năl: Tu rơơm kiêng zư đơc văn hóa acoon coh, a moó âi bhrợ pa dưr đhr’nong đong dal âng pr’loọng đong dưr vaih muy zr’lụ liêm pr’hay. Coh đhr’nong đong dal ty, a moó pa căh apêê pr’đươi pr’dua đươi dua zâp t’ngay âng ma nưih Êđê cơnh chiing, zợ, tr’nơt Kpan, cha gâr Hgơr, bhuông n’loong, zong, xa nâp acoon coh, zâp râu tr’coó xa nul acoon coh. A moó H’Len moon, cơnh liêm choom bhlâng đoọng zư đơc văn hóa âng aconh a bhươp, năc đoo zâp ngai ma năl zư đơc lâng pa dưr văn hóa:“Chr’năp năc c’năl âng zâp ngai, ha dang la lua a đay chăp kiêng đợ apêê bhrợ pa dưr vel bhươl n’nâu năc bhrợ têng ă, zư đơc ă, năc tu văn hóa âng đay năc muy a đay a năm choom zư đơc, căh choom đương kía ooy ngai zư đoọng ha đay. Năc đhêêng kiêng ahêê ma năl cơnh đêêc, zâp ngai zư c’la đay năc vêy vaih muy pr’loọng đong pr’hoọm la lay lâng muy pr’loọng ddong pr’hoọm la lay năc vêy vaih muy vel bhươl vaih pr’hoọm la lay.”

Coh cr’chăl pa dưr, âi vêy bâc ngai pa chăp tươc bh’rợ n’jơh lơi đợ đhr’nong dal đoọng choh bhrợ đong t’mêê. Đhị đhr’năng n’năc, t’cooh H’Rin – muy coh bâc ngai tr’nơơp choh bhrợ đong ăt coh vel – âi xay moon lâng chính quyền vel xay bhrợ hương ước, quy ước, quy định pr’loọng đong  ngai choh bhrợ đong t’mêê ting cơnh xooc đâu năc n’đăh hoọng công choom bhrợ đhr’nong đong dal âng acoon coh; đươi vêy cơnh đêêc đợ chr’pợ đong ty đanh công dzợ, năc đoo c’leh pa căh bh’rợ tr’nêng âng aconh a bhươp.

Ting t’cooh Y Pun Niê Bing, Vel trưởng vel Akô Dhông, xooc đâu vel vaih 278 pr’loọng, 1.050 cha năc, coh đêêc 63 pr’loọng đha nuôr acoon coh cơnh lâng 305 cha năc. Coh vel doó vêy pr’loọng đong n’đoo đha rưt lâng đợ pr’loọng vêy pa chô k’ha riêng ưc đồng/c’moo ting t’ngay ting vaih bâc. Tr’mông dưr k’rơ, đha nuôr bh’nhăn p’ghit tươc c’năl ma loom zư đơc lâng pa dưr apêê râu chr’năp âng acoon coh. Lâh đợ apêê chr’pợ đong dal, văn hóa chiing goo công bơơn đha nuôr zư đơc. Apêê bh’rợ văn hóa ty đanh, bhiêc bhan, cha ơh chiing goong, truih khan, taanh a din, bhrợ n’dza; đợ đhr’niêng bh’rợ zâp t’ngay cơnh guy zong lươt ha rêê, prá xay lâng p’rá âng đay, pr’ăt tr’mông liêm ta nih công bơơn đha nuôr zư đơc lâng tân leh ghit lêy:“Zâp đhr’nong đong công dzợ zư đơc xa nập acoon coh,  đanh đanh apeê đoo công bhrợ bhiệc bhan ha conh a căn, a dích a bhươp. N’đăh đhr’niêng bh’rợ cơnh t’mooh k’điêl, t’mooh k’dic công dzợ bơơn zư đơc cơnh a hay n’đhang vêy m’bứi râu tr’xăl tu  a hay năc p’nooi bâc năc nâu câi apêê bhrợ p’crêê a năm. Dâng 10-15 ưc hơớ. Bh’rợ ty đanh cơnh taanh a din, bhrợ n’dza năc a dich a bhươp công pa choom đoọng ha coon cha chau.

Bh’rợ vel Akô Dhông công dzợ zư đơc đợ c’leh văn hóa ty đanh âng acoon coh, âi bhrợ t’vaih đợ c’leh la lay coh cr’loọng thành phố Buôn Ma Thuột. Năc tu râu đâu, âi t’đang t’pâh pa bhlâng bâc t’mooi tươc la lêy đhêy ăt zâp bêl tươc lâng Đăk Lăk. A moó Nguyễn Đỗ An, t’mooi tươc tơợ Đà Nẵng xay moon:“Bêl a cu lâng pr’zơc tươc đâu năc n’đhơ coh m’pâng thành phố bâc ol n’đhang c’leh văn hóa coh đâu zâp ngai công dzợ bơơn zư đơc cơnh a hay, năc đoo râu âng cu kiêng.”

Vel Akô Dhông xooc ting t’ngay ting pa dưr, ting ta pun cơnh pr’ăt tr’mông xooc đâu âng đô thị n’đhang công dzợ zư đơc râu liêm pr’hay la lay âng acoon coh. Râu tr’luc bhlưa lang a hay lâng xooc đâu bhrợ t’vaih muy râu liêm pr’hay la lay âng vel coh m’pâng phố năc muy coh đô thị Buôn Ma Thuột a năm vêy./.

Buôn Akô Dhông vẻ đẹp Ê Đê giữa lòng thành phố

Nằm ở cuối đường Trần Nhật Duật, phường Tân Lợi, thành phố Buôn Ma Thuột, buôn Akô Dhông là một trong số ít những buôn làng Êđê hiện nay còn lưu giữ, bảo tồn được những giá trị văn hóa truyền thống đặc trưng, độc đáo của người Êđê. Trong buôn bên cạnh những con đường nhựa, bê tông sạch sẽ là ngôi nhà dài truyền thống, và trong mỗi ngôi nhà ấy vẫn còn lưu giữ được những bộ cồng chiêng, nghề dệt thổ cẩm, nấu rượu cần, các vật dụng linh thiêng như chiêng, ghế Kpan, ché... cùng các nghi lễ, lễ hội của người Êđê.  Những giá trị truyền thống ấy đã tạo nên một nét riêng độc đáo ngay trong lòng thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk.

Chúng tôi đến buôn Akô Dhông vào một ngày đầu tháng 3, con đường trải nhựa dẫn vào buôn sạch sẽ, hai bên đường là những hàng rào bằng cây xanh được cắt tỉa khéo léo, trong khuôn viên là những loài hoa đang khoe sắc trong nắng. Điều đặc biệt ấn tượng là hàng chục ngôi nhà dài truyền thống lợp ngói đã nhuốm màu thời gian xen với những ngôi biệt thự được xây dựng với lối kiến trúc hiện đại.

Với người Êđê, ngôi nhà dài là biểu tượng văn hóa, là trái tim, máu thịt, là điều gần gũi mà thiêng liêng của dân tộc mình. Chị H’Len Niê, chủ quán cà phê Arul, người sở hữu hai ngôi nhà dài trong buôn Akô Dhông cho biết: Vì mong muốn bảo tồn văn hóa dân tộc, chị đã biến ngôi nhà dài của gia đình thành một không gian thi vị, độc đáo. Trong ngôi nhà dài cổ, chị trưng bày các vật dụng sinh hoạt thường ngày của người Ê đê như chiêng, ché, ghế Kpan, trống Hgơr, thuyền độc mộc, gùi, trang phục truyền thống, các loại nhạc cụ dân tộc. Chị H’Len cho rằng, cách hiệu quả nhất để gìn giữ văn hóa của ông cha,  là mỗi người phải tự mình bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. “Vấn đề là ý thức của mỗi con người, nếu như thật sự mình quý những người gây dựng cái buôn làng này thì hãy hành động đi, hãy gìn giữ đi, tại vì văn hóa của mình chỉ có mình gìn giữ thôi, không chờ ai giữ cho mình. Chỉ cần mỗi chúng ta ý thức thôi, mỗi người giữ chính mình thôi là sẽ có một gia đình sắc màu riêng, và một gia đình sắc màu riêng thì sẽ có một cộng đồng có sắc màu riêng”

Trong quá trình phát triển, đã có lúc nhiều người tính đến chuyện phá bỏ những ngôi nhà dài để xây nhà hiện đại. Trước thực tế đó, già Ama H’Rin – một trong những người đầu tiên dựng nhà ở buôn – đã bàn với chính quyền buôn đề ra hương ước, quy ước, quy định hộ nào xây dựng nhà mới theo phong cách hiện đại cũng phải làm phía sau lưng ngôi nhà dài truyền thống; nhờ đó mà những mái nhà xưa cũ vẫn còn đó, là nhân chứng ghi lại dấu tích của cha ông.

Theo ông Y Pun Niê Bing, Buôn trưởng buôn Akô Dhông, hiện buôn có 278 hộ, 1.050 nhân khẩu, trong đó  63 hộ dân tộc thiểu số với 305 khẩu. Trong buôn không có hộ nghèo và những hộ có thu nhập hàng trăm triệu đồng/năm ngày càng xuất hiện nhiều. Kinh tế phát triển, bà con càng chú trọng đến đời sống tinh thần và nâng cao ý thức bảo tồn phát huy các giá trị truyền thống của dân tộc. Ngoài những nếp nhà dài, không gian văn hóa cồng chiêng cũng được người dân bảo tồn, gìn giữ. Các sinh hoạt văn hóa dân gian, lễ hội, diễn tấu cồng chiêng, kể khan, dệt thổ cẩm, ủ rượu cần; những tập quán, tập tục sinh hoạt hằng ngày như đeo gùi lên nương rẫy, giao tiếp bằng tiếng mẹ đẻ, lối sống chan hòa, bình dị vẫn được người dân lưu giữ và hiển hiện một cách rõ nét.“Mỗi nhà vẫn còn lưu giữ được quần áo truyền thống, rồi lâu lâu họ vẫn làm lễ cho bố mẹ, ông bà. Về phong tục như hỏi vợ, hỏi chồng vẫn còn phong tục của đồng bào xưa nhưng có một chút thay đổi thay vì xưa thì thách cưới ví dụ như con trâu con bò thì bây giờ họ tượng trưng thôi, khoảng 10-15 triệu giống như hồi môn để lại cho bố mẹ. Nghề truyền thống như thổ cẩm, ủ rượu cần thì ông bà vẫn truyền dạy cho các con.”

Việc buôn Akô Dhông vẫn bảo tồn và duy trì được những nét văn hóa truyền thống của dân tộc, đã tạo ra được những nét riêng đặc sắc trong lòng thành phố Buôn Ma Thuột. Chính  điều này, đã thu hút rất nhiều khách đến tham quan và nghỉ lại mỗi khi có dịp đặt chân đến mảnh đất Đắk Lắk. Chị Nguyễn Đỗ An, du khách đến từ Đà Nẵng chia sẻ: “Khi mình với bạn bè đến đây thì mặc dù giữa thành phố đông đúc nhưng nét bản sắc văn hóa ở đây mọi người vẫn giữ lại được nguyên bản như ngày xưa, đó là điều mình rất là thích.”

Buôn Akô Dhông đang ngày càng phát triển, theo kịp nhịp sống hiện đại hóa của đô thị nhưng vẫn giữ trong mình vẻ đẹp tự nhiên, hoang sơ và thấm đẫm tinh thần dân tộc. Sự pha trộn giữa yếu tố truyền thống và hiện đại tạo nên một sức hấp dẫn kỳ lạ, làm nên nét riêng độc đáo của buôn trong lòng phố chỉ có ở đô thị Buôn Ma Thuột./.