Apêê đoo ơy văl chô ooy k’tiếc bhlâng đanh pa bhlâng hân đhơ cơnh đêêc cr’noọ ooy Hoàng Sa năc dzợ n’leh. Tơợ pazêng manuyh ơy lêy n’năl coh bêl ahay tươc ooy apêê đhanuôr ta bơơn achông axiu nâu cơy. Hoàng Sa - năc cruung k’tiếc chr’năp ga măc âng K’tiếc k’ruung ta luôn ăt đhậu coh acọ abục âng apêê đoo.

Vêy đợ zr’lụ biển căh muy n’leh coh  bản đồ, năc dzợ ăt đhậu coh cr’noọ âng acoon manuyh. Lâng apêê bêl ahay ơy tước ooy Hoàng Sa, đợ pr’lêy n’năc năc dzợ ghít ting c’xêê c’moo. C’moo 1973, bêl mơ lâh 20 c’moo, t’cooh Trần Hoà, vel đong coh chr’hoong Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam ty ahay, nâu cơy năc chr’val Nam Phước, thành phố Đà Nẵng, gluh ooy Hoàng Sa pa bhrợ zư lêy y tế. G’luh lươt năc coh cr’chăl đhí boo, đác tân glươi k’rơ, vir moh mắt tu đác tân glươi năc k’noọ căh mặ tước. Năc đoo bêl tươc ooy đảo, rau t’cooh Hoà bơơn lêy năc êêh rau da ding k’coong cơnh cr’noọ, năc đợ đhăm chuah bhoóc bhiíc bhưah bhlâng. Đợ t’nơơm bàng biển chặt vaih cơnh crâng. Muy đong chùa k’tứi, muy đong p’bhuôih, muy trạm khí tượng ăt coh m’pâng đác ga măc. Pr’ăt tr’mông xoọc đêêc năc doọ lâh rau ta bhúch bấc, năc đhr’năng hay đong dưr k’rơ pa bhlâng. T’cooh Trần Hoà hay bhlâng năc xa nul âng achym coó coh zập ha bu, xa nul n’năc bhrợ đhr’năng hay đong k’rơ lâh mơ.

Coh đảo ch’ngai, đợ acoon manuyh chrih năc dzợ tr’zooi đh’rưah, vêy cơnh cậ zooi manuyh bhrêy tăh xoọc loong coh đác, căh ng’xay manuyh hêê cậ manuyh tơợ k’tiếc k’ruung n’lơơng. Lâng t’cooh Hoà, Hoàng Sa năc căh muy đhị ng’ăt mamông lâng bhrợ bhiệc, ting n’năc năc rau coh cr’noọ căh choom ha vil, zr’lụ lang đha đhâm âng đoo ơy ăt tớt, pa bhrợ lâng năc muy cruung k’tiếc âng K’tiếc k’ruung. Rau t’cooh Trần Hoà dzợ chơợ bhlâng năc coh pazêng c’xêê c’moo ăt coh Hoàng Sa, ađoo căh loon chô đơơng rau pr’đươi bhrợ kir. Coh t’tun n’nâu, vêy muy cha năc đhanuôr ta bơơn achông axiu coh Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi đoọng ha đoo muy cr’puốt chuah chô đơơng tơợ Hoàng Sa. Năc ađoo ha âu đơc “Chuah Hoàng Sa” cơnh cr’van chr’năp pa bhlâng, ha dợ bêl đhí boo, tuh bhlong coh c’moo 2025 năc lâh tuh đơơng p’loong. Bấc ha bu, xơợng xa nul âng achym coó, ađoo dưr c’jệ, năc k’noọ ađay dzợ ăt coh đảo:“Đhi noo hân đoo ơy bơơn lướt ooy Hoàng Sa xoọc đêêc năc dzợ rơơm kiêng vêy bơơn văl chô cớ. Ha vêy muy chu bơơn văl cớ ooy Hoàng Sa năc đhơ đhơ cơnh acu dưr ren. Hân đhơ ngai vêy xay moon h’cơnh ooy, ahêê dzợ xay moon ghít Hoàng Sa năc âng Việt Nam. Lâng oó ha vil Hoàng Sa, tu coh đêêc k’conh pa bhươp hêê ơy t’bhlâng zư lêy.”

T’cooh Lê Lan ăt coh phường Hội An, thành phố Đà Nẵng công bơr chu tươc ooy Hoàng Sa coh pazêng c’moo 1971 lâng 1974, công lâng bh’rợ y tế. T’cooh Lê Lan xay truih đợ t’ngay c’xêê bhrợ bh’rợ y tế năc bh’rợ sát trùng, pươr băng bhrêy, truyền đác, pa dưah đợ đh’reh cr’ăy coh đhr’năng bấc rau căh vêy. Vêy manuyh k’ăy ngân, năc ng’đương bhuông đăn k’nặ muy t’ngay vêy bơơn chô đơơng ooy k’tiếc bhlâng.

Pr’ắt tr’mông coh đảo zr’năh k’đhap pa bhlâng, đhí boo vaih zập c’moo. Đong xang vêy ta bhrợ xr’pợ tih đoọng đương ta băng đác boo pa hooi ooy hầm pa nong đác đoọng vêy đác đươi. Toor đêêc năc rạn san hô, cơnh g’roong cha groong đoo bêl vaih đan tân glươi k’rơ. Đoo bêl đác biển tân glươi k’rơ, axiu bớp, axiu cơm năc chô la looh đăn toor, đhi noo p’loon ta bơơn chô bhrợ pr’dzăm. Xang n’năc pa noh r’veh chặt vaih coh đác biển vêy ta cắt puah pa gooh, zập ngai tôm đớc chô đơơng ooy đong bhrợ pr’đươi pr’hêl ha pr’loọng đong. Rau t’cooh Lê Lan hay bhlâng năc êêh rau zr’năh k’đhap, năc đợ ping xal coh đảo, vêy đoo ping vaih tơợ pazêng c’moo 1930, đhị đhêy ăt âng manuyh lâh chêệt bil tu đh’reh cr’ăy, tu lướt bhrợ bh’rợ căh pr’đoọng năc căh dzợ bơơn chô. Hay ooy pazêng bêệ ping n’năc, t’cooh Lan prá xay: zập ngai zêng n’năl ađay xoọc pa têệt bhrợ bh’rợ âng lang k’conh pa bhươp ahay. Bhr’ươr âng t’cooh Lê Lan vơr vai xay truih xa nay ooy Hoàng Sa.“Acu vêy muy cr’noọ cr’niêng coh x’rịa lang đay, năc acu bơơn lướt cớ ooy Hoàng Sa, acu bơơm k’óp chum cruung k’tiếc âng k’tiếc k’ruung. Cơnh đêêc, ha dang căh dzợ mamông, acu công yêm loom. Acu công rơơm kiêng lang nâu cơy n’năl ghít c’la Hoàng Sa năc âng k’tiếc k’ruung hêê”.

T’cooh Nguyễn Văn Cúc, 78 c’moo, pậ banh coh toor biển Mỹ Khê, ting k’conh lươt ooy biển tơợ bêl k’tứi. C’moo 1973, ađoo vêy 3 chu tươc ooy đảo, vêy bêl năc lươt ch’mêệt lêy, vêy bêl cợ đơơng âng pr’đươi bhr’lậ pa liêm cớ hầm k’rong đác ty đoọng ha đhi noo ăt coh đảo. Bh’rợ zêng ng’bhrợ lâng têy năc lâng đoo, rau đêêc năc bh’rợ âng lâng đha đhâm chr’năp pr’hay pa bhlâng căh choom ha vil. Ađoo hay coh pazêng t’ngay ắt coh đảo, achym păr bấc pa bhlâng, manuyh lâng achym ăt tr’đăn pa bhlâng. Đoo bêl xay truih ooy Hoàng Sa, t’cooh Nguyễn Văn Cúc muy rơơm kiêng văl cớ ooy zr’lụ n’nâu đoọng bơơn lêy k’tiếc ađay ơy tước pa bhrợ coh bêl ahay:“Xay truih ooy đảo Hoàng Sa năc acu bhui har pa bhlâng tu acu ơy tước ooy đêêc. Acu năc xay truih cớ đoọng ha lang k’coon ch’chau n’năl acoon manuyh Việt Nam ơy tước ooy đảo, đoọng zư lêy đảo”.

Coh đảo Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi, n’năl mơ lang đhanuôr coh đảo ăt đh’rưah lâng biển. Lang k’conh pa bhươp pa dưr cr’noọ xa nay t’bhlâng lướt pa bhrợ coh biển. Xoọc đâu, t’cooh Nguyễn Quốc Chinh căh dzợ vêy c’rơ lươt pa bhrợ coh biển đanh cơnh ahay, tươc nâu cơy, c’lâng bh’rợ n’năc doọ choom bil. Muy g’luh lươt ta bơơn achông axiu, ta la cờ Tổ quốc dưr păr coh acọ bhuông năc c’lặ ghít bhlâng coh biển ga măc bhưah. Lâng t’cooh Nguyễn Quốc Chinh lâng bấc đhanuôr ta bơơn achông axiu Lý Sơn, dzợ mamông năc dzợ t’hước ooy biển.“Nâu cơy k’coon ch’chau bêl gluh ooy Hoàng Sa ta bơơn achông axiu, x’rịa c’moo, apêê đoo buôn ch’cuốch pay chuah coh Hoàng Sa chô đơơng đớc ooy abhụ bắt hương đoọng óch ha lang k’conh pa bhươp âng đay, năc ng’hay. Tu coh chuah n’năc vêy aham, cr’hậu âng lang k’conh pa bhươp, k’coon ch’chau năc tươc ooy Hoàng Sa, n’jưah ta bơơn achông axiu, n’jưah zư lêy chủ quyền”.

Hoàng Sa doọ ch’ngai. Ch’ngai hay đăn êêh rau ng’đăng lâng hải lý năc ng’đăng ooy cr’noọ xa nay ooy chủ quyền.

Đhị thành phố Đà Nẵng, lâh 300 tài liệu, bản đồ, pr’đươi coh Đong p’căh Hoàng Sa ơy xay truih cớ xa nay bh’rợ âng k’conh pa bhươp lướt ăt, pa bhrợ, xay bhrợ lâng zư lêy chủ quyền. Năc công vêy đợ tư liệu mamông căh ta đơc coh tủ kính, vêy đợ cr’noọ âng acoon manuyh ơy tước ooy đảo. Nâu cơy, apêê đoo ơy t’cooh đhur, vêy manuyh lướt chô căh dzợ choom, năc cr’noọ cr’niêng âng apêê đoo bơơn văl cớ ooy Hoàng Sa năc k’rơ pa bhlâng. Lâng apêê đoo, zr’lụ n’năc năc căh muy năc zr’lụ biển đảo, ting n’năc aham cr’hậu ơy pa gơi đớc lơi, năc rau ng’zư lêy lâng pa têệt đoọng ha lang t’tun. Lâng đoo bêl vêy pazêng bêệ bhuông tuiước ooy ch’nang, vêy đợ manuyh đương lêy tơợ toor, năc Hoàng Sa dzợ coh đêêc, căh muy đoọng ng’hay, năc đoọng ng’zư lêy./.

KÝ ỨC HOÀNG SA VÀ TIẾNG GỌI CHA ÔNG

Có những con người từng ra Hoàng Sa và tình cảm sâu nặng của họ với vùng biển đảo thiêng liêng của Tổ quốc chưa bao giờ vơi. Họ đã trở về đất liền từ rất lâu nhưng ký ức về Hoàng Sa vẫn luôn hiển hiện. Từ những nhân chứng năm xưa đến ngư dân hôm nay, Hoàng Sa - một phần lãnh thổ thiêng liêng của Tổ quốc luôn in sâu trong ký ức của họ.

Có những vùng biển không chỉ hiện lên trên bản đồ, mà in sâu trong tâm trí con người. Với những người từng đi qua Hoàng Sa, hình ảnh ấy vẫn còn nguyên vẹn theo năm tháng. Năm 1973, khi mới ngoài 20 tuổi, ông Trần Hòa, quê huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam cũ, nay là xã Nam Phước, thành phố Đà Nẵng, ra Hoàng Sa làm nhiệm vụ chăm sóc y tế. Chuyến đi giữa mùa mưa bão, sóng gió dập dềnh, say sóng tưởng không trụ nổi. Nhưng khi đặt chân lên đảo, trước mắt ông Hòa không phải là núi đồi như tưởng tượng, mà là một dải cát trắng mênh mang. Những hàng cây bàng biển mọc thành rừng. Một ngôi chùa nhỏ, một nhà thờ, một trạm khí tượng lặng lẽ giữa trùng khơi. Cuộc sống khi ấy không thiếu thốn, nhưng nỗi nhớ nhà thì cứ âm ỉ trong lòng. Ông Trần Hòa nhớ nhất là tiếng chim cuốc mỗi buổi chiều, tiếng kêu buồn hiu hắt gợi nỗi nhớ nhà da diết.

Giữa đảo xa, những con người xa lạ vẫn nương tựa vào nhau, thậm chí cưu mang cả những người gặp nạn trôi dạt đến, không phân biệt người nước nào. Với ông Trần Hòa, Hoàng Sa không chỉ là nơi từng sống và làm việc, mà là một phần ký ức không thể tách rời, nơi in dấu tuổi trẻ và một phần máu thịt của Tổ quốc. Điều ông Trần Hòa vẫn còn tiếc nuối là những năm tháng ở Hoàng Sa, ông không kịp mang về cho mình một kỷ vật nào. Mãi sau này, một ngư dân Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi, tặng ông nắm cát mang về từ Hoàng Sa. Ông nâng niu, cất giữ "nắm cát Hoàng Sa" như tài sản quý nhưng trận lụt năm 2025 đã cuốn trôi mất rồi. Nhiều buổi chiều, nghe tiếng chim cuốc vọng lại, ông chợt sững người, cứ ngỡ mình vẫn còn ở ngoài đảo:“Anh em nào đã từng đi Hoàng Sa hồi đó thì vẫn ước ao một ngày nào đó được trở lại. Nếu được một lần quay lại Hoàng Sa thì chắc chắn tôi sẽ khóc. Dẫu ai có nói gì đi nữa, chúng ta vẫn khẳng định Hoàng Sa là của Việt Nam. Và đừng bao giờ quên Hoàng Sa, bởi nơi đó cha ông mình đã từng gìn giữ.”

Ông Lê Lan ở phường Hội An, thành phố Đà Nẵng cũng đã 2 lần ra Hoàng Sa vào những năm 1971 và 1974, cũng với nhiệm vụ chăm sóc y tế. Ông Lê Lan nhắc lại những ngày tháng ấy như thể mọi thứ vẫn còn nguyên trước mắt. Ở đảo xa, công việc của người làm công tác y tế chủ yếu là sát trùng, thay băng, truyền nước, xử lý những ca bệnh trong điều kiện thiếu thốn. Có người đau nặng, phải chờ tàu gần một ngày mới được đưa về đất liền.

Cuộc sống trên đảo khắc nghiệt, bão gió quanh năm. Nhà cửa đổ mái bằng để hứng nước mưa, dẫn xuống hầm chứa làm nước uống. Chung quanh là rạn san hô, như một vòng chắn tự nhiên mỗi khi sóng lớn dâng lên. Mỗi lần biển động, cá bớp, cá cơm tấp vào bờ, anh em tranh thủ bắt về cải thiện bữa ăn. Rồi những mẻ rau câu chân vịt phơi khô, mọi người gói ghém mang về làm quà cho gia đình. Điều ông Lê Lan nhớ nhất không phải là gian khó, mà là những ngôi mộ nằm lặng lẽ trên đảo, có bia mộ từ những năm 1930, nơi yên nghỉ của những người đã nằm lại vì bệnh tật, vì làm nhiệm vụ. Nhớ lại những tấm bia ấy, ông Lan nói: ai cũng hiểu rằng mình đang tiếp nối một phần việc dang dở của cha ông. Giọng ông Lê Lan chậm rãi kể chuyện Hoàng Sa.“Tôi có một mong muốn rằng những ngày cuối đời, tôi được đi ra Hoàng Sa, tôi được ôm hôn mảnh đất của quê hương. Như vậy, nếu có nhắm mắt, tôi cũng thấy mãn nguyện. Tôi cũng mong muốn thế hệ trẻ hiểu rõ chủ quyền Hoàng Sa là của đất nước mình”.

Ông Nguyễn Văn Cúc, 78 tuổi, lớn lên bên biển Mỹ Khê, theo cha đi biển từ nhỏ. Năm 1973, ông có tới 3 lần ra đảo, khi thì khảo sát, khi mang vật liệu ra sửa lại hầm chứa nước cũ cho anh em trên đảo. Công việc làm hoàn toàn bằng tay nhưng với ông, đó là một phần tuổi trẻ không thể quên. Ông nhớ những ngày ở đảo, chim bay rợp trời, người và chim gần nhau đến lạ. Mỗi lần nhắc tới Hoàng Sa, ông Nguyễn Cúc  chỉ mong được quay lại nơi này để nhìn thấy nơi có dấu chân mình năm xưa:“Nói đến đảo Hoàng Sa thì tôi tự hào vì mình đã từng có mặt ở đó. Tôi sẽ kể lại cho con cháu nghe rằng người Việt Nam đã ra đảo, đã giữ đảo”.

Ở đảo Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi, biết bao thế hệ người dân trên đảo gắn liền với biển. Lớp cha ông truyền lửa cho con cháu tiếp tục vươn khơi. Giờ đây, ông Nguyễn Quốc Chinh không còn đủ sức khỏe theo những chuyến biển dài như trước. Nhưng mỗi buổi sớm, ông vẫn ra đứng ở cầu cảng, lặng lẽ nhìn theo từng con tàu rẽ nước ra khơi.

Ông Nguyễn Quốc Chinh nhắc lớp trai trẻ phải giữ nghề biển, phải bám biển như cha ông đã từng. Từ thuở những hùng binh Hoàng Sa mang theo thẻ bài ra đi, đến hôm nay, hành trình ấy chưa bao giờ dứt. Mỗi con tàu vươn khơi, lá cờ Tổ quốc bay trên mui tàu chính là dấu mốc sống giữa biển khơi. Với ông Nguyễn Quốc Chinh và nhiều ngư dân Lý Sơn, còn sống là còn hướng về biển.“Bây giờ con cháu khi ra Hoàng Sa khai thác, cuối năm, người ta thường hốt cát ở Hoàng Sa đem về bỏ vào lư nhang để đốt cho ông bà mình, chính là tưởng niệm. Vì trong cái cát san hô đó có một phần xương máu của cha ông, con cháu phải ra ngoài Hoàng Sa, vừa khai thác, vừa bảo vệ chủ quyền”.

Hoàng Sa không xa. Xa hay gần không đo bằng hải lý mà đo bằng ký ức về chủ quyền. 

Tại thành phố Đà Nẵng, hơn 300 tài liệu, bản đồ, hiện vật trong Nhà trưng bày Hoàng Sa đã kể lại hành trình cha ông khai phá, xác lập và gìn giữ chủ quyền. Nhưng có những “tư liệu sống” không nằm trong tủ kính, đó là ký ức của những con người đã từng đặt chân đến đảo. Bây giờ, họ đã già, có người đi đứng không vững, nhưng ước nguyện được trở lại Hoàng Sa luôn cháy bỏng trong tim. Với họ, nơi ấy không chỉ là một vùng biển đảo, mà là phần máu thịt đã gửi lại, là điều phải gìn giữ và trao lại cho thế hệ sau. Và khi còn những con tàu rời bến mỗi bình minh, có những ánh mắt lặng lẽ dõi theo từ bờ, thì Hoàng Sa vẫn ở đó, không chỉ để nhớ, mà để giữ./.