Năc tu: tr’kiêng đơơh, năc pay k’diic đơơh… m’mơ 16 c’moo, Pơloong Thị Tây ăt coh chr’val A Tiêng, chr’hoong da ding k’coong c’noong k’tiêc Tây Giang, tỉnh Quảng Nam năc k’căn âng 2 p’nong k’coon pân juyh 2 c’moo. Coh cr’chăl c’moo: cha căh ơy k’bhộ, xay bhrợ căh ơy tươc, xăl tu bơơn tươc ooy trường, ăt bhui har đh’rưah lâng apêê pr’zơc năc nâu cơy ađhi n’jưah bhrợ ruộng, n’jưah bhrợ ha rêê ta bơơn cr’liêng ch’neh, arong băn k’diic k’coon lâng k’căn k’diic t’cooh đhur. Pr’ăt tr’mông đharựt, đha răh zr’năh k’đhap, năc ta luôn blơớc đanh, dưr đơơh zư lêy k’coon xoọc oom oóch, jeh k’ăy ta luôn… bhrợ ha Tây t’cooh lâh mơ tuổi âng đoo. Pr’ăt tr’mông lâng bâc râu k’rang bhrợ ha pr’loọng đong Tây căh lâh bhui har, nâu cơy năc zr’năh k’đhap lâh mơ, diic điêl ta luôn tr’moon, căh crêê cơnh cr’noọ. Chơợ hay, ăt mamông k’đhap… bâc bêl năc chêêc lêy axậ mr’nghêê đoọng t’bil pr’ăt tr’mông âng đay năc tu k’er k’coon dzợ k’tứi, ađhi căh dzợ bhrợ cr’noọ bh’rợ căh liêm crêê n’năc lâng năc ăt mamông cơnh đêêc:

PV: Ađhi n’hau a chăc?

Tây: Pơloong Thị Tây

PV: K’diic may hâu a chăc?

Tây: Zơ Râm Lý

PV: Xoọc đâu amay ăt lâng ngai?

Tây: Lâng k’diic, k’căn k’diic, k’conh k’diic năc căh dzợ.

PV: Bơơn xơợng apêê moon k’diic lướt bhrợ cha ooy lơơng?

Tây: Căh, k’diic ăt coh đong, căh bhrợ râu rị, năc đhiệp bhrợ ruộng, ha rêê.

PV: Ha dzợ amay, vêy râu mơ bhrợ căh?

Tây: Năc acu công bhrợ ruộng a năm.

PV: Năc vêy zập zên ng’băn k’coon n’nâu căh?

Tây: Cha năc vêy, ha dzợ zên năc căh vêy

PV: Vêy k’diic, k’coon đơơh cơnh đêêc năc amay vêy hay hoọng loom đay căh?

Tây, Vêy, chơợ hay bhlâng tu đơơh pay k’diic.

Pr’ăt tr’mông âng Pơloong Duyên coh cr’noon Tà Pơ, chr’val Tà Pơơ, chr’hoong da ding k’coong Nam Giang năc zr’năh k’đhap lâh mơ. Mơ 12 c’moo, xoọc học lớp 7 trường bán trú âng chr’val, Duyên năc lơi học đoọng ăt coh đong bhrợ k’điêl, bhrợ k’căn. K’diic Duyên, anoo Bhơ Nướch Cháy, 19 c’moo năc manuyh mr’đoo bhươl cr’noon công năc k’coon âng nga ngăh, da dêy âng Duyên. Pay k’diic coh mr’đoo bhuh xoọng lâng n’niên k’coon coh cr’chăl x’dơơr năc acoon p’niên xang bêl n’niên năc crêê cr’ăy Down. K’ăy ha k’coon, 2 diic điêl Duyên đơơng k’coon tươc bâc ooy đoọng pa dưah, năc bác sĩ moon căh choom pa dưah. Pr’ăt tr’mông âng anhi diic điêl p’niên n’nâu căh vêy zên prặ, căh vêy ma bh’rợ tr’nêng, tỵ ơy zr’năh k’đhap năc dzợ tr’vey tr’lin ta luôn. Căh cậ cơnh đhr’năng âng Bhơ Nướch Bôi lâng A Lăng Mương, ăt coh chr’val Tà Pơơ công tu tr’pun năc acoon p’niên vêy ta n’niên căh mơ đanh năc dưr bil, tu crêê cr’ăy da dul lâng coh a bục vaih đác… Amoó A Lăng Oanh, Chủ tịch Hội Liên hiệp pân đil chr’val Tà Pơơ, chr’hoong da ding k’coong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam k’rang, c’moo hân đoo đhị chr’val công vaih bơr pêê apêê p’niên đơơh pay k’diic k’điêl, tr’pun. Ha dang cơnh ahay, p’niên đơơh pay k’diic k’điêl căh cậ tr’pun năc tu j’niêng cr’bưn tơợ lang ahay cơnh đêêc, k’conh k’căn k’dua k’coon pay k’điêl, đoọng k’coon pân đil đơơh đoọng vêy p’xoọng manuyh pa bhrợ, pa xiêr zr’năh k’đhap ha pr’loọng đong lâng đơc cr’van doọ choom xó ooy lơơng; năc nâu cơy đợ apêê đơơh pay k’diic k’điêl, tr’pun bâc bhlâng năc tu lươt học ch’ngai, lâh vêy a chăc k’đhap năc x’rịa pay k’diic, bhrợ k’căn: “Ooy xa nay p’niên k’tứi đơơh pay k’diíc, k’điêl, bêl t’mêê ta bhrợ t’vaih chr’val công bâc p’niên đơơh pay k’diic, k’điêl. Hội pân đil chr’val ơy bhrợ Câu lạc bộ t’bil lơi đhr’năng đơơh pay k’diic k’điêl lâng tr’pun coh cr’noon Vinh. Tơợ bêl vêy câu lạc bộ n’nâu năc 3 c’moo n’nâu coh cr’noon Vinh doọ dzợ vaih p’niên đơơh pay k’diic k’điêl, tr’pun hân đoo. Hân đhơ cơnh đêêc, coh chr’val công dzợ u vaih, c’moo hân đoo công vêy tơợ 1 tươc 3 apêê p’niên đơơh pay k’diic k’điêl lâng vêy tr’pun. Zr’năh k’đhap coh đâu năc apêê đoo lướt học ch’ngai, ăt ch’ngai k’conh k’căn, chêêc tr’ziêng năc vêy a chăc k’đhap năc ng’bhrợ bhiệc. Râu bơr cậ dzợ vêy cr’noọ k’coon ơy vêy a chăc k’đhap năc ng’bhrợ bhiệc bhan ha dang năc crêê jeh k’ăy. Vel đông công vêy bh’rợ toom, apêê p’niên đơơh pay k’diic k’điêl căh crêê c’moo năc ta toom tơợ 700 tươc 1 ức đồng, năc tơợ 2 tươc 3 c’moo đâu xiêr dzợ mơ 700 a năm. Năc bh’rợ n’nâu căh lâh liêm choom, ha dzợ bh’rợ xay moon, p’too pa choom năc bhrợ ta luôn.”

Tà Pơơ năc chr’val tr’nơơp lâng công năc chr’val bha lâng coh chr’hoong da ding k’coong Nam Giang bhrợ bh’rợ xay moon, p’too pa choom đh’rưah lâng toom zên lâng đợ apêê p’niên đơơh pay k’dii k’điêl lâng tr’pun. Hân đhơ cơnh đêêc, ting cơnh p’căn A Rất Hoa, Chủ tịch Hội Liên hiệp pân đil chr’hoong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam, bh’rợ toom zên căh vêy buôn ng’bhrợ bêl pr’ăt tr’mông âng đhanuôr da ding k’coong dzợ bâc râu zr’năh k’đhap. Đợ p’niên đơơh pay k’diic k’điêl, tr’pun năc zêng pr’loọng đong đharựt. Tu cơnh đêêc, xa nay bha lâng năc ng’bhrợ cơnh ooy pa dưr dal c’năl âng đhanuôrr, pa bhlâng năc ha lang p’niên ooy xa nay đơơh pay k’diic k’điêl lâng tr’pun: “Hội Liên hiệp pân đil chr’hoong công t’mêê xay bhrợ bh’rợ: Xay moon căh lâng xa nay đơơh pay k’diic k’điêl lâng tr’pun đhị 2 chr’val Đăkpring lâng Đắk Re lâng bhrợ bh’rợ prá xay pa xiêr đhr’năng p’niên đơơh pay k’diic k’điêl lâng tr’pun lâng ting pâh âng Đảng uỷ, UB, apêê ngành đoàn thể, Biên phòng lâng pazêng trường. Coh ha y năc bhrợ bh’rợ prá xay coh 8 chr’val da ding k’coong. Ting n’năc năc k’dua 3 đồn Biên phòng lâng đoàn Kinh tế Quốc phòng 207 lâng trường THCS apêê chr’val Đăkpring- Đăk Re, La Êê- Cha Chun; La Dêê- Đăk Tôi; Zuôih- Cha Val. Đảng uỷ năc ký gr’hoot lâng pazêng trường, ha dzợ chr’val năc ký gr’hoÓt lâng pr’loọng đong đoọng xay bhrợ liêm choom bh’rợ p’niên đơơh pay k’diic k’điêl, tr’pun lâng zâl cha groong tr’vey tr’lin coh pr’loọng đong.”

Tỉnh Quảng Nam vêy 9 chr’hoong da ding k’coong, coh đêêc vêy 6 chr’hoong da ding k’coong dal, zr’lụ ăt mamông đanh đươnh âng đhanuôr pazêng acoon coh Cơ Tu, Xê Đăng, Giẻ Triêng… lâng muy bơr acoon coh tơơi n’đăh Bắc cơnh Tày, Nùng, Mường… Ting cơnh số liệu âng Ban Acoon coh lâng da ding k’coong tỉnh Quảng Nam, pazêng c’moo l’lăm ahay, đhr’năng p’niên đơơh pay k’diic k’điêl lâng tr’pun dưr vaih bâc coh 68 chr’val âng 6 chr’hoong da ding k’coong coh tỉnh. Ghít năc, cr’chăl c’moo 2010- 2015, coh vel đong tỉnh dưr vaih lâh 1.500 apêê p’niên đơơh pay k’diic k’điêl, bâc bhlâng năc Nam Giang laang mơ 278 apêê diic điêl, Nam Trà My 277 apêê diic điêl; Đông Giang 269 apêê diic điêl, Tây Giang 219 apêê diic điêl… Đhr’năng apêê diic điêl tr’pun công dưr vaih k’rơ đhị 6 chr’hoong da ding k’coong n’nâu lâng lâh 100 apeê diic điêl. Năc coh c’moo ahay, đhị 4 chr’hoong Bắc Trà My, Phước Sơn, Nam Giang lâng Đông Giang vêy 80 apêê p’niên đơơh pay k’diic k’điêl lâng tr’pun. Đoọng zâl cha groong đhr’năng n’nâu, tỉnh Quảng Nam ơy bhrợ Đề án: Pa xiêr đhr’năng p’niên đơơh pay k’diic k’điêl lâng tr’pun coh zr’lụ đhanuôr acoon coh đhị vel đong tỉnh cr’chăl c’moo 2021- 2025, lâng cr’noọ xa nay tươc c’moo 2025 năc choom zâl cha groong đhr’năng p’niên đơơh pay k’diic k’điêl lâng tr’pay diic điêl tr’pun. Hân đhơ cơnh đêêc, đhr’năng p’niên đơơh pay k’diic k’điêl công dzợ u vaih, bhrợ râu căh liêm crêê ha cha năc manuyh, pr’loọng đong lâng xã hội: “P’niên đơơh pay k’diic k’điêl bhrợ râu căh liêm crêê ooy a chăc azân, cr’noọ xa nay, c’rơ n’niên k’coon âng p’niên pân đil. Ha dzợ lâng đhr’năng tr’pun năc pa xiêr c’rơ, pa dưr đhr’năng vaih đh’reh cr’ăy, bhrợ râu căh liêm crêê ooy c’rơ, pr’ăt tr’mông âng acoon manuyh ha y chroo. P’niên k’tứi n’niên buôn pa bhlâng crêê đợ pr’luh cr’ăy cơnh: L’lương aham, khúch goo, căh lâh choom la lêy, bhoọc a chăc a zân lâng bâc cr’ăy cơnh lơơng.”

Râu đêêc năc boóp p’rá xay moon pa rơợt âng Thạc sĩ Hoàng Trọng Phán, Khoa Di truyền lâng Tiến hoá âng Đại học Sư phạm Huế. Azi xay moon cớ xa nay n’nâu lâng cr’noọ rơơm kiêng, zập ngai, pa bhlâng năc lang apêê ta đhâm c’mor n’năl ghít ooy Luật tr’pay diic điêl lâng pr’loọng đong bêl k’nặ tươc ooy c’moo choom pay k’diic k’điêl, doọ doọ ngai dưr ăt lâng râu căy liêm crêê tơợ bh’rợ p’niên đơơh pay k’diic k’điêl lâng tr’pun bhrợ t’vaih./.

Vùng cao Quảng Nam

Hướng đến nói không với tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống 

PV/VOV-Miền Trung

Mặc dù ngành chức năng và chính quyền các địa phương đã đẩy mạnh tuyên truyền và thực hiện những biện pháp mạnh nhưng tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống vẫn âm ỉ tồn tại ở nhiều địa phương vùng cao ở tỉnh Quảng Nam. Lấy vợ, lấy chồng ở tuổi vị thành niên không chỉ vi phạm pháp luật, ảnh hưởng đến chất lượng giống nòi mà còn dẫn đến nhiều hệ lụy cho gia đình và xã hội.  

Chỉ vì “yêu đương sớm, lấy chồng sớm”…mà mới 16 tuổi, Pơloong Thị Tây ở xã A Tiêng, huyện vùng cao biên giới Tây Giang, tỉnh Quảng Nam đã là mẹ của đứa con trai 2 tuổi. Ở cái tuổi “ ăn chưa no, lo chưa tới” thay vì được đến trường, vui đùa cùng chúng bạn thì nay em vừa phải làm ruộng, làm rẫy kiếm hạt gạo, củ sắn nuôi chồng con và mẹ chồng già yếu. Nghèo túng, vất vả, lại phải thức khuya, dậy sớm chăm con suy dinh dưỡng, đau ốm liên miên …khiến Tây già trước tuổi. Cuộc sống với bao điều lo toan khiến gia đình Tây không mấy ngày được vui vẻ, nay càng nên ngột ngạt, vợ chồng thường xuyên cãi vã, bất hòa. Tiếc nuối, buồn chán, đã có lúc …tìm đến lá ngón để giải thoát bản thân nhưng vì thương con trai còn quá nhỏ, em đã từ bỏ ý định dại dột và lại tiếp tục cuộc sống chịu đựng.

PV : Em tên chi?

Tây: Pơloong Thị Tây

PV: Chồng tên gì

Tây: Zơ râm Lý

PV: Hiện em ở với ai?

Tây: Với chồng và mẹ chồng, bố chồng mất rồi

PV: Nghe nói chồng đi làm ăn xa à?

Tây: Không chồng ở nhà không làm gì, chỉ làm ruộng, rẫy

PV: Còn em, có làm gì không?

Tây: Dạ cũng chỉ làm ruộng thôi

PV: Thế có đủ tiền nuôi bé không

Tây: Dạ ăn thì có nhưng tiền không có

PV: Có chồng, con sớm có hối tiếc không

Tây: Dạ có, hồi tiếc vì có chồng sớm

Hoàn cảnh của Pơloong Duyên ở thôn Tà Pơ, xã Tà Pơơ, huyện miền núi Nam Giang còn trớ trêu hơn. Mới 12 tuổi, đang học lớp 7 trường bán trú của xã Duyên đã phải bỏ dở việc học để ở nhà làm vợ, làm mẹ. Chồng Duyên, anh Bnước Cháy, 19 tuổi là người cùng thôn cũng là con cô, con cậu với em. Lấy chồng cùng dòng họ và đẻ con ở tuổi vị thành niên nên đứa bé khi mới sinh ra đã mắc hội chứng Down. Xót con, 2 vợ chồng Duyên đưa cháu đến mấy nơi để chữa trị nhưng bác sĩ đều lắc đầu. Cuộc sống của cặp vợ chồng “trẻ con” không tiền bạc, không nghề nghiệp vốn đã cơ cực nay càng thêm lục đục. Hay như trường hợp của Bhnước Bôi và A Lăng Mương, ở xã Tà Pơơ cũng vì lấy nhau trong cùng dòng họ mà cháu bé sinh ra chưa được bao lâu đã bị mất vì bị tim bẩm sinh và não úng thủy…..Chị A Lăng Oanh, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Tà Pơơ huyện miền núi Nam Giang, tỉnh Quảng Nam trăn trở, năm nào trên địa bàn xã cũng xảy ra đôi ba trường hợp tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống. Nếu như ngày trước, tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống phần lớn do hủ tục lạc hậu ràng buộc, cha mẹ ép con lấy vợ, gả chồng sớm để có thêm người làm, giảm bớt gánh nặng cho gia đình và để của cải không chạy ra ngoài; thì nay những trường hợp tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống chủ yếu do các em đi học xa, lỡ có thai ngoài ý muốn nên phải lấy chồng, làm mẹ: "Về vấn nạn tảo hôn, khi mới thành lập xã cũng có nhiều trường hợp xảy ra. Hội Phụ nữ xã đã thành lập Câu lạc bộ xóa bỏ tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống ở thôn Vinh. Từ khi có câu lạc bộ này thì 3 năm nay ở thôn Vinh không xảy ra trường hợp tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống nào. Tuy nhiên ở xã thì vẫn xảy ra, năm nào cũng có từ 1 đến 3 trường hợp tảo hôn và cả hôn nhân cận huyết thống. Khó khăn ở đây là các em đi học xa gia đình, yêu đương rồi lỡ có thai nên phải cưới hỏi. Thứ hai là vẫn còn quan niệm con có thai đưa về nhà là phải cưới nếu không sẽ bị bệnh tật, ốm đau. Địa phương cũng có chế tài xử phạt, trường hợp tảo hôn bị phạt 700 đến 1 triệu nhưng 2, 3 năm nay giảm xuống còn 700 ngàn đồng. Nhưng biện pháp này thực sự vẫn chưa hiệu quả nhưng tuyên truyền thì vẫn tuyên truyền"

Tà Pơơ là xã đầu tiên và cũng là xã duy nhất ở huyện miền núi Nam Giang thực hiện tuyên truyền kết hợp với xử phạt hành chính đối với những trường hợp tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Tuy nhiên, theo bà A Rất Hoa, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam, hình thức xử phạt hành chính không dễ để thực hiện một khi đời sống bà con vùng cao còn lắm khó khăn. Những trường hợp tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống đều nằm trong danh sách hộ nghèo. Vì thế, vấn đề cốt lõi vẫn là làm sao nâng cao được nhận thức của bà con, đặc biệt là giới trẻ về tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống: "HLHPN huyện cùng mới triển khai mô hình “ Nói không với tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống” tại 2 xã Đăkpring và Đắk Re và tổ chức tọa đàm để giảm tỏa hôn và hôn nhân cận huyết thống với sự tham gia của Đảng ủy, UB, các ngành đoàn thể, Biên phòng và các trường. Thời gian đến sẽ tổ chức tọa đàm ở 8 xã vùng cao. Bên cạnh đó thì mời 3 đồn Biên phòng và đoàn Kinh tế Quốc phòng 207 và trường THCS liên xã Đăkpring- Đắk Re, Laêê -Cha chun; La Dêê-Đắk Tôi; Zui-Chà vàl. Đảng ủy sẽ ký cam kết với các trường, còn xã sẽ ký cam kết với hộ gia đình để thực hiện tốt phòng chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống và phòng chống bạo lực gia đình"

Tỉnh Quảng Nam có 9 huyện miền núi, trong đó có 6 huyện vùng cao, nơi cư ngụ lâu đời của đồng bào các dân tộc Cơ Tu, Xê Đăng, Giẻ Triêng…và một số dân tộc khác di cư từ phía Bắc vào như Tày, Nùng, Mường…Theo số liệu của Ban Dân tộc và miền núi tỉnh Quảng Nam, những năm trước đây, tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyện thống xảy ra khá phổ biến ở 68 xã thuộc 6 huyện vùng cao trong tỉnh. Cụ thể, giai đoạn 2010-2015, trên địa bàn tỉnh xảy ra hơn 1.500 trường hợp tảo hôn, nhiều nhất vẫn là Nam Giang với 278 trường hợp, Nam Trà My 277 trường hợp; Đông Giang 269 trường hợp, Tây Giang 219 trường hợp…Tình trạng hôn nhận cận huyết thống cũng xảy ra phức tạp tại 6 huyện vùng cao này với hơn 100 trường hợp. Riêng trong năm ngoái, tại 4 huyện Bắc Trà My, Phước Sơn, Nam Giang và Đông Giang ghi nhận gần 80 trường hợp tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Để giải bài toán tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống, tỉnh Quảng Nam đã xây dựng Đề án “ Giảm thiểu tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2021-2025”, với mục tiêu đến năm 2025 cơ bản đẩy lùi và ngăn chặn tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống. Tuy nhiên, tình trạng tảo hôn vẫn âm ỉ tồn tại, gây nhiều hệ lụy cho cá nhân, gia đình và xã hội:“Tảo hôn ảnh hưởng trực tiếp đến thể chất, tâm sinh lý, sức khỏe sinh sản của trẻ em gái. Cón hôn nhân cận huyết thống làm suy giảm sức khỏe, tăng tỷ lệ bệnh tật do kết hợp, gây suy thoái chất lượng giống nòi. Trẻ sinh ra có nguy cơ mắc các bệnh như : Tan máu bẩm sinh, dị dạng, mù màu, bạch tạng và nhiều bệnh nguy hiểm khác”

Đó là cảnh báo của Thạc sĩ Hoàng Trọng Phán, Khoa Di truyền và Tiến hóa của Đại học Sư phạm Huế. Chúng tôi nhắc lại thông tin này với mong muốn mọi người, nhất là giới trẻ hãy tìm hiểu thật kỹ và nhận thức đầy đủ về Luật hôn nhân & Gia đình trước khi bước vào ngưỡng cửa hôn nhân để không còn ai rơi vào tình cảnh đáng tiếc do tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống gây ra./.