J’niêng bh’rợ nâu bhrợ pa xiêr bh’rợ bhrợ cha âng đhanuôr, đhanuôr ăt ha ul đha rưt. Xa nay bh’rợ k’tiêc k’ruung pa dưr pr’ăt tr’mung zr’lụ đhanuôr acoon coh lâng da ding k’coong ơy zooi đhanuôr pa dưr dal pr’ăt tr’mung, chrooi pa xoọng bhrợ tr’xăl c’năl bh’rợ âng đhanuôr. Đươi vêy cơnh đêêc, tươc đâu bâc j’niêng bh’rợ căh liêm crêê ơy ta lơi jợ.

Ting cơnh j’niêng ty ahay âng manưih Khùa, bơr a’nhi diịc điêl hân đhơ ơy ăt ma mung đh’rưah lâng vaih k’coon năc cung dzợ bhrợ bhiệc bhan xay xơ tươc 3 chu đoọng p’căh râu liêm ta nih, ăt ma mung nhâm mâng lâng trách nhiệm âng manưih k’diịc k’điêl lâng pr’loọng đông bơr đăh. Bâc diịc điêl manưih Khùa k’noọ 50 c’moo năc vêy xay xơ liêm zâp 3 chu. Vêy đợ apêê diịc điêl bêl ơy bhrợ bhrợ a’dich a’bhướp năc vêy vaih diịc điêl bhlâng. Cung vêy bâc ngai căh loon xay xơ năc k’diịc căh cậ k’điêl lăm bil. Ha dang vaih cơnh đâu năc k’coon lêy vêy trách nhiệm bhrợ bhiệc xay xơ đoọng ha k’conh k’căn lâng manưih lâh bil.

Anoo Hồ Văn Xai, coh vêêl La Trọng, chr’val Dân Hoá moon, bêl ahay, đăh xay xơ, zâp ngai vêy bhrợ 3 chu, ha dợ xoọc đâu năc bhrợ pa đệ dzợ 1, 2 chu. Lăm ahay, j’niêng bh’rợ xay xơ bhrợ 3 chu zr’năh bil bâc râu, pr’ăt tr’mung zr’năh k’đhạp ha dợ bâc pr’loọng đông chơơc lêy vặ zên prặ đoọng bhrợ. Xọoc đâu, bh’rợ xay xơ ơy pa đệ lâh. Cr’chăl nâu, lâng manưih lâh bil, bêl ahay buôn đợc c’lêng 3 r’dưm, nâu cơy năc bhrợ liêm choom lâh, bhrợ c’lêng ooy mưy r’dưm lâng mưy t’ngay năc đơơng tập lơi. Đươi vêy cơnh đêêc, pr’ăt tr’mung xoọc đâu vêy râu tr’xăl liêm ghit lâh lâng lăm ahay.

Bêl ahay, zâp bêl k’ay, trạm xá chr’ngai, ha dợ zâp j’niêng bh’rợ căh ơy lơi jợ năc đhanuôr căh đơơng manưih k’ay ooy trạm y tế. Ha dợ nâu cơy, bêl k’ay, đhanuôr đơơng ooy bệnh viện, tơợ trạm y tế coh chr’val chô tươc ooy tỉnh. Anoo Hồ Văn Xai moon:“Nâu cơy pr’ăt tr’mung liêm choom lâh, lang 4.0 ơy, ting cơnh lang t’mêê năc đhanuôr ơy năl liêm ghit lâng lơi jợ bơr pêê j’niêng bh’rợ căh liêm choom. Nâu cơy pr’ăt tr’mung liêm choom lâh, tiến bộ lâh năc đhanuôr cung năl ghit lâh, ơy lơi jợ bơr pêê j’niêng bh’rợ căh liêm choom”.

Bêl ahay, bêl pân đil manưih Khùa, manưih Mày lâng bâc đhanuôr acoon coh lơơng k’noọ tươc t’ngay n’niên k’coon, đhanuôr bhrợ pợ đăn crâng căh cậ toor tọm đoọng đương n’niên k’coon. Đhr’năng n’niên vaih căh liêm crêê đoọng ha c’rơ tr’mung âng k’căn lâng k’coon. Chính quyền lâng cán bộ y tế ta luôn xay moon lơi jợ đợ j’niêng bh’rợ nâu. Ting năc, ooy đợ g’luh khám cr’ay đhị Trạm y tế cung cơnh sinh hoạt lâng vêêl bhươl, bác sĩ pa zưm xay moon liêm ghit ta luôn đoọng đhanuôr pa dưr dal c’năl đăh bh’rợ zư lêy c’rơ tr’mung. R’dợ bêl k’ay k’nanh, đhanuôr doọ dzợ k’đươi giang pa dưah năc lươt ooy Trạm y tế. Cấp uỷ, chính quyền vêêl đông pa zưm lâng apêê Bộ đội Biên phòng lâng apêê y, bác sĩ ơy lâng xoọc xay bhrợ bâc c’lâng bh’rợ la lua đoọng lơi jợ đợ j’niêng bh’rợ căh liêm crêê, pa dưr pr’ăt tr’mung đhanuôr acoon coh Chứt.

Bác sĩ Đinh Nhật Huy, Giám đốc Trạm Y tế chr’val Dân Hoá, tỉnh Quảng Trị moon, bơr pêê j’niêng bh’rợ âng đhanuôr acoon coh đhị chr’val Dân Hoá bêl ahay căh liêm choom, ăt vaih coh zr’lụ k’coong ch’ngai. Tu cơnh đêêc, cán bộ y tế t’bhlâng k’đươi moon đhanuôr lơi jợ đợ j’niêng bh’rợ căh liêm choom, tr’xăl cr’noọ bh’rợ:“Bêl ahay, đợ đhị vêêl đông coh ch’ngai trung tâm cơnh vêêl Lòm, vêêl Dồ, dzợ vêy đhr’năng đhanuôr k’ay căh lươt ooy cơ sở y tế, ăt coh đông đươi za nươu âng đay bơơn bhrợ. Cán bộ trạm y tế ơy t’bhlâng chô tươc đông xay moon, k’đươi ting bhr’dzang zooi đhanuôr năl ghit lâng cha mêêt khám pa dưah cr’ay”.

Đh’rưah lâng bhiệc lơi jợ j’niêng bh’rợ căh liêm crêê, pa dưr dal c’năl âng đhanuôr, chr’val Dân Hoá p’loon zâp đăh c’rơ bh’rợ âng Đảng, Nhà nước, zâp xa nay bh’rợ, dự án lâng râu zooi đoọng âng zâp apêê liêm loom luônh đoọng k’rong bhrợ hạ tầng, pa liêm pr’đơợ sinh hoạt, bhrợ cha đoọng ha đhanuôr acoon coh.

Lâh mơ, ooy xa nay bh’rợ k’tiêc k’ruung pa dưr pa xơc pr’ăt tr’mung zr’lụ đhanuôr acoon coh lâng da ding k’coong, manưih Mày, manưih Khùa vêy zooi đoọng m’ma chr’noh, bhrợ pa dưr bh’rợ bhrợ cha, ting bhr’dzang tr’xăl c’lâng bhrợ cha. Tơợ mưy năl g’nưm ooy crâng k’coong, bhrợ cha k’tứi la lêêh, đhanuôr k’rang lâh mơ tươc bhiệc pa dưr pa xơc pr’ăt tr’mung pr’loọng đông, lêy cha mêêt bhrợ cha lâng chơơc lêy c’lâng dưr zi lâh đha rứt.

Pr’ăt tr’mung ting bhr’dzang pa dưr cung chrooi pa xoọng bhrợ tr’xăl c’năl bh’rpự âng đhanuôr. Bêl pr’ăt tr’mung dưr z’zăng lâh, zâp pr’loọng đông vêy pr’đơợ k’rang lêy đoọng ha k’coon cha học, bơơn pa đăn đươi dịch vụ y tế, bhrợ bhiệc xay xơ liêm crêê cơnh lâng pr’ăt tr’mung âng đay, doọ dzợ chơơc vặ zên, bhrợ têng bil bâc zên. Nâu đoo năc pr’đơợ chr’năp đoọng đợ râu tr’xăl đăh c’năl bh’rợ lâng pr’ăt tr’mung liêm chr’năp vêy zư đợc liêm nhâm.

Pr’căn Hồ Thị Keo, Chủ tịch Hội Nông dân chr’val Dân Hoá đoọng năl, đh’rưah lâng pa dưr pr’ăt tr’mung, vêêl đông p’ghit lêy tươc bhiệc zư lêy, pa dưr đợ râu chr’năp văn hoá ty ahay âng manưih Chứt. Zâp j’niêng bh’rợ, sinh hoạt văn hoá cơnh j’niêng bhuôih a’bhô dang Cu Lôông Cà Tôốc, j’niêng chọ a’ngoọn k’paih coh têy, zâp râu chr’ơh bh’lêê bh’la cơnh panh p’nanh, lươt đhơợc đh’lơợc, tr’chưt... vêy k’rang zư lêy lâng bhrợ chi ơh. Ooy đâu, đhanuôr n’jưah vêy pr’đơợ zư lêy đợ râu liêm chr’năp âng acoon coh, n’jưah lơi jợ đợ j’niêng bh’rợ căh liêm crêê. Ting cơnh pr’căn Hồ Thị Keo, đợ apêê bâc ngai chăp coh đhanuôr vêy bh’rợ chr’năp đăh bhiệc k’đươi moon đhanuôr tr’xăl cr’noọ bh’rợ. Pr’căn Hồ Thị Keo đoọng năl, xa nay bh’rợ k’tiêc k’ruung pa dưr pa xơc pr’ăt tr’mung zr’lụ đhanuôr acoon coh p’loon râu ma bhưy chr’năp âng apêê t’cooh vêêl, trưởng vêêl ooy đăh bh’rợ k’đươi moon đhanuôr:“Bêl ahay, đhanuôr vêy j’niêng bh’rợ cơnh bêl k’ay năc lươt đoọng c’bhru, lươt ooy dang. Ha dợ tơợ bêl vêy râu pa zưm bhrợ âng chính quyền vêêl đông, ban ngành đoàn thể xay moon, k’đươi năc đhanuôr lơi jợ j’niêng bh’rợ nâu. Xọoc đâu đhanuôr cung năl ghit ha dang bêl k’ay năc lươt ooy bệnh viện, pr’ăt tr’mung tr’xăl liêm lâh mơ”.

Xa nay bh’rợ k’tiêc k’ruung đăh pa dưr pr’ăt tr’mung zr’lụ đhanuôr acoon coh lâng da ding k’coong ơy chrooi pa xoọng chr’năp đăh bhiệc tr’xăl cr’noọ bh’rợ, pa dưr pr’ăt tr’mung, ting bhr’dzang lơi jợ đợ j’niêng bh’rợ căh liêm crêê dzợ ăt vaih. Căh mưy zooi đoọng bhrợ cha, xa nay bh’rợ nâu dzợ bhrợ pr’đơợ đoọng đhanuôr bhrợ pa dưr pr’ăt tr’mung liêm crêê, zư đợc đợ văn hoá liêm chr’năp, ting bhr’dzang dưr zi lâh đha rưt nhâm mâng./.

TỪ CHƯƠNG TRÌNH MỤC TIÊU QUỐC GIA, DÂN TỘC CHỨT XÓA BỎ HỦ TỤC, VƯƠN LÊN PHÁT TRIỂN KINH TẾ

Nhiều năm trước, tại vùng núi Giăng Màn, xã biên giới Dân Hóa, tỉnh Quảng Trị (huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình cũ) từng tồn tại không ít các hủ tục của người Mày và người Khùa (dân tộc Chứt). Hủ tục kìm hãm sự phát triển kinh tế xã hội của đồng bào, bó buộc người dân vào những vòng luẩn quẩn của đói nghèo, lạc hậu. Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đã hỗ trợ bà con nâng cao đời sống, góp phần làm thay đổi nhận thức của người dân. Nhờ đó, đến nay nhiều hủ tục đã được đẩy lùi.

Theo phong tục xưa của người Khùa, một cặp đôi dù đã chung sống và có con vẫn lần lượt tổ chức đến 3 lễ cưới trong đời để khẳng định sự thủy chung, gắn bó và trách nhiệm của người chồng, người vợ đối với gia đình hai bên. Đa số vợ chồng người Khùa gần 50 tuổi mới cưới đủ 3 lần. Có những cặp vợ chồng khi đã làm ông bà rồi mới trở nên vợ chồng thực thụ. Cũng không ít trường hợp chưa kịp cưới nhau thì người chồng hoặc người vợ đã nhắm mắt xuôi tay. Trường hợp này con cái phải có trách nhiệm làm lễ cưới cho bố, mẹ với người đã khuất.

Anh Hồ Văn Xai, ở bản La Trọng, xã Dân Hóa cho biết, ngày xưa, trong lễ cưới xin, mỗi người phải tổ chức 3 lần, nhưng hiện tại bây giờ đã rút gọn lại chỉ còn 1 hoặc 2 lần. Trước đây, phong tục cưới xin ba lần rất tốn kém, trong khi cuộc sống lại khó khăn khiến nhiều gia đình phải đi vay mượn để lo liệu. Hiện tại, thủ tục cưới xin đã được rút gọn lại. Bên cạnh đó, đối với người qua đời, trước đây thường để tang ba đêm, nhưng bây giờ người ta đã văn minh hơn, chỉ tổ chức tang lễ trong một đêm và một ngày là đưa đi chôn cất. Nhờ đó, cuộc sống bây giờ đã có sự thay đổi rõ rệt hơn so với trước đây.

Ngày xưa, mỗi khi ốm đau, trạm xá ở xa, lại thêm các phong tục chưa được xóa bỏ hoàn toàn nên người dân không đưa bệnh nhân đến trạm y tế. Còn bây giờ, khi đau ốm, bà con đã đưa người bệnh đến bệnh viện, từ trạm y tế tuyến xã cho đến các bệnh viện tuyến huyện, tuyến tỉnh. Anh Hồ Văn Xai nói:“Bây giờ thì thực hiện cuộc sống văn minh, thời 4.0 rồi, theo thời đại mới cho nên bà con đã nhận thức được và bỏ đi một số phong tục không không phù hợp giống như ngày xưa. Bây giờ thì cuộc sống đã văn minh, tiến bộ hơn nên bà con cũng nhân dân sáng dạ hơn và nhìn thấy được với thế giới văn minh hơn, nên đã bỏ đi một số phong tục tập quán lạc hậu”.

Ngày xưa, khi phụ nữ người Khùa, người Mày và nhiều đồng bào dân tộc thiểu số khác gần đến ngày sinh, người dân sẽ dựng chòi ở bìa rừng hoặc bờ suối để sinh nở. Nguy cơ xảy ra biến chứng xấu cho sức khỏe của sản phụ và trẻ là rất cao. Chính quyền cùng cán bộ y tế thường xuyên tuyên truyền xóa bỏ tập tục này. Theo đó, qua những buổi khám bệnh tại Trạm Y tế cũng như sinh hoạt với thôn bản, bác sĩ kết hợp tuyên truyền bằng cách “mưa dầm thấm lâu” để đồng bào nâng cao nhận thức trong công tác chăm sóc sức khỏe. Dần dần khi có bệnh, bà con không còn đến nhờ thầy cúng mà tìm đến Trạm Y tế. Cấp ủy, chính quyền địa phương phối hợp cùng lực lượng Bộ đội Biên phòng và đội ngũ y, bác sĩ đã và đang triển khai nhiều giải pháp thiết thực để đẩy lùi hủ tục lạc hậu, nâng cao đời sống cho đồng bào dân tộc Chứt

Bác sĩ Đinh Nhật Huy, Giám đốc Trạm Y tế xã Dân Hóa, tỉnh Quảng Trị kể, một số tập tục của đồng bào dân tộc tại xã Dân Hóa trước đây còn lạc hậu, tồn tại ở các bản vùng sâu, vùng xa. Vì vậy, cán bộ y tế phải kiên trì vận động người dân xóa bỏ tập tục, thay đổi nhận thức:“Trước đây, tại những bản ở xa trung tâm như bản Lòm, bản Dồ, vẫn còn tình trạng người dân đau ốm nhưng không đến cơ sở y tế, chủ yếu ở nhà sử dụng thuốc nam, thuốc lá. Cán bộ trạm y tế đã kiên trì đến tận nhà tuyên truyền, vận động, từng bước giúp người dân thay đổi nhận thức và chủ động khám, chữa bệnh”.

Cùng với việc đẩy lùi hủ tục, nâng cao nhận thức, xã Dân Hóa tranh thủ các nguồn lực của Đảng, Nhà nước, các chương trình, dự án và sự hỗ trợ của các nhà hảo tâm để đầu tư cơ sở hạ tầng, cải thiện điều kiện sinh hoạt, tạo sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số.

Đặc biệt, thông qua Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, người Mày, người Khùa được hỗ trợ cây, con giống, xây dựng các mô hình phát triển sản xuất, từng bước thay đổi phương thức canh tác. Từ chỗ chủ yếu dựa vào tự nhiên, sản xuất nhỏ lẻ, bà con ngày càng quan tâm hơn đến việc phát triển kinh tế hộ gia đình, chủ động lao động, sản xuất và tìm hướng vươn lên thoát nghèo.

Đời sống từng bước được cải thiện cũng góp phần làm thay đổi nhận thức của người dân. Khi kinh tế khá hơn, các gia đình có điều kiện chăm lo cho con cái học hành, tiếp cận dịch vụ y tế, tổ chức cưới hỏi phù hợp với hoàn cảnh, không còn phải vay mượn, chạy vạy để duy trì những nghi lễ tốn kém. Đây cũng là nền tảng quan trọng để những thay đổi trong nhận thức và nếp sống văn minh được duy trì bền vững.

Bà Hồ Thị Keo, Chủ tịch Hội Nông dân xã Dân Hóa cho biết, song song với phát triển kinh tế, địa phương chú trọng bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của người Chứt. Các lễ hội, sinh hoạt văn hóa như lễ cúng thần Cu Lôông Cà Tôốc, lễ buộc chỉ cổ tay, các trò chơi dân gian như bắn cung, đi cà kheo, đẩy gậy... được quan tâm gìn giữ và tổ chức. Qua đó, đồng bào vừa có điều kiện bảo tồn bản sắc dân tộc, vừa từng bước loại bỏ những tập tục lạc hậu, mê tín dị đoan. Theo bà Hồ Thị Keo, những người có uy tín trong cộng đồng giữ vai trò rất quan trọng trong việc vận động bà con thay đổi nếp nghĩ, cách làm. Bà Hồ Thị Keo cho biết, chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số tranh thủ uy tín của các già làng, trưởng bản trong công tác vận động nhân dân:“Trước đây, bà con có hủ tục như đau ốm thì đi thổi, đi thầy cúng. Nhưng từ khi có sự phối hợp của chính quyền địa phương, ban ngành đoàn thể tuyên truyền, vận động thì bà con bỏ hủ tục đó. Hiện nay bà con cũng nhận thức được nếu đau ốm thì đi bệnh viện, cuộc sống thay đổi tiến bộ hơn”.

Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đã góp phần quan trọng trong việc thay đổi nhận thức, cải thiện đời sống, từng bước đẩy lùi những hủ tục tồn tại lâu đời. Không chỉ hỗ trợ sinh kế, chương trình còn tạo nền tảng để đồng bào xây dựng nếp sống văn minh, gìn giữ bản sắc văn hóa tốt đẹp, từng bước vươn lên thoát nghèo bền vững./.