Đoọng choh râu tơơm chr’noh nâu liêm chôm, đhanuôr lêy p’ghit tơợ bhiệc lêy pay đhị choh, ra văng m’ma tươc c’lâng choh bhrợ lâng zư lêy. Nâu cơy, t’ruih vêy xay truih đoọng bơr pêê c’lâng choh bhrợ đoọng đhanuôr năl lâng đươi bhrợ.

Lêy pay đhị choh lâng ra văng k’tiêc choh

Sâm t’poọl hi la mưy pô năc tơơm chr’noh kiêng đhị gâm ngut lâng đợ đhị plêệng k’tiêc dz’dzong, m’bứi đhí lâng doọ crêê nong lit. Tu cơnh đêêc, đhanuôr lêy pay đhị zr’lụ vêy dal mơ 700 mét năc a’têh ting lêy lâng đac biển, k’tiêc oó griing, bâc mùn, zư đợc đợ mơ dz’dzong lâng choom đac lươt hooi.

Bêl choh, lêy pay zr’lụ k’tiêc crâng bâc n’loong ga măc căh cậ bhrợ bhrợ cha groong đoọng têêm ngăn gâm ngut mơ 50 tươc 70%. Oó choh đhị p’răng bhlâng, k’tiêc gooh gooi căh cậ đhị zr’lụ buôn nong lít đac.

Lâng zr’lụ da ding bha đưn, lêy bhrợ zâp c’lâng choh liêm ma mơ, zâp c’lâng choh zư đợc mưy c’lâng đoọng pa xiêr bil hư k’tiêc. Oó choh bhrợ đhị bha đưn bhlâng. Ooy cr’chăl ra văng k’tiêc, mưy tal pa liêm đợ a’ngoọn bhơi ta tứi, oó col pa hư crâng n’loong ga măc.

Lêy choh đhị k’tiêc ơy vaih, oó dzợ pêch bhrợ bâc cơnh, zư đợc k’tiêc đhêl liêm choom đoọng zư lêy đhị dưr vaih k’rơ liêm âng tơơm chr’noh.

Lêy pay m’ma lâng c’lâng choh bhrợ

Sâm t’poọl hi la mưy pô choo bhrợ m’ma lâng cr’liêng căh cậ lâng riah. Ooy đâu, bhrợ m’ma lâng cr’liêng năc ta bhrợ bâc lâh.

Lâng cr’liêng, đhanuôr lêy pay đợ cr’liêng pậ k’rơ, doọ crêê g’rưy cha, mơ 5 c’moo năc a’têh. Pêêh pay p’lêê ơy đoọm, vaih pr’hoọm bhrộ tăm, buôn lêy pay k’dâng c’xêê 10 tươc c’xêê 12 zâp c’moo.

Cr’liêng xang bêl pêêh pay choom đơơng choh căh cậ puah pa gooh, zư đợc đoọng choh bêl hân noo ha pruôt c’moo t’tưn, tơợ c’xêê 1 tươc c’xêê 3.

Bêl choh, lêy pay đhị k’tiêc nhuum, bâc mùn, dzong lâng choom đac hooi liêm. Đhanuôr choom choh trực tiếp đhị n’juông bhrợ căh cậ choh ooy bầu. Ha dang đươi lâng bầu, đhanuôr choom hr’lục lâng n’căr k’bhông, phân êệ a’ọc k’rooc ơy ủ đợc lâng k’tiêc liêm sạch ting c’lâng 3 n’noh k’bhông, 1 phần phân lâng 1 phần k’tiêc liêm. Xang nặc, t’moot k’tiêc ooy bầu, zâp đoo bầu choh mơ 1 tươc 2 cr’liêng.

Xang bêl choh, lêy tưới ta luôn đoọng zư đợc dzong, bhrợ pa liêm bhơi k’tang lâng lêy cha mêêt bhươn ươm, oó đoọng vaih đhr’năng k’đoong đac, nong lit. Cr’liêng sâm ch’măt vaih căh lâh đơơh.

Ting cơnh moon pa choom âng ngành nông nghiệp, xang bêl choh k’dâng 8 c’xêê, cr’liêng năc vêy tơợp ch’măt vaih. Tơơm acoon năc lêy zư coh bhươn ươm k’dâng 12 tươc 16 c’xêê năc vêy choom pa gluh choh.

Bêl lêy pay m’ma đơơng choh, đhanuôr pay đợ bha lâng dal mơ 10cm năc a’têh, vêy m’bứi bhlâng 3 hi la t’viêng, mơ 2 riah bha lâng năc a’têh, riah dưr vaih liêm ma mơ lâng doọ crêê g’rưy.

Bêl choh bhrợ liêm choom bhlâng năc hân noo ha pruốt, tơợ c’xêê 1 tươc c’xêê 3 zâp c’moo. Bhlưa zâp t’nơơm mơ 1 mét lâng 1 mét m’pâng âng zâp n’juông, ma mơ lâng 10 r’bhâu t’nơơm đhị mưy hécta.

Bêl choh năc lêy tih liêm, riah ma mơ lâng mặt k’tiêc, xang nặc ga bung k’tiêc. Xang bêl choh, pluum mưy lang hi la răng đoọng zư dz’dzong, doọ lâh vaih bhơi k’tang lâng cha groong k’tiêc loong bil.

ZƯ LÊY LÂNG CHA GROONG G’RƯY CHA

Xang bêl choh, đhanuôr lêy ta luôn cha mêêt coh bhươn đoọng cha mêêt lêy đhr’năng dưr vaih âng tơơm chr’noh. Bhrợ pa liêm bhơi k’tang. N’jộ lơi đợ bhơi k’tang đhị choh, oó rộ lơi zêng bhơi k’tang zr’lụ bha lâng nâu. Lâh mơ, oó bhrợ bhơi k’tang bêl hân noo boo lâng cr’chăl tơơm chr’noh ăt pa đhêy bêl hân noo ha ọt doọ doọ lâh bhrợ bil hư k’tiêc.

Đhanuôr lêy zư đợc đợ mơ hi la răng hư tự vaih đhị tơơm chr’noh. Choom đươi dua đoọng răng đoọng bhrợ zư đợc hi la crâng, oó đoọng crêê đac boo ta coọng p’loong.

Đăh phân bón, zâp c’moo tơợ c’xêê 1 tươc c’xêê 4, lêy bón k’dâng 200 gam phân hữu cơ vi sinh đoọng ha zâp t’nơơm. Bêl bón, bhrợ ting c’lâng moon pa choom đăh choh bhrợ lâng p’ghit lêy oó bhrợ căh liêm crêê ooy riah n’loong.

Đoọng pa xiêr g’rưy, lêy pay  m’ma k’rơ, doọ crêê cr’ay; ta luôn pa liêm bhươn, pay lơi đợ n’loong crêê cr’ay. Oó lâh đoọng apêê lơơng lâng bh’năn băn lươt moot đhị zr’lụ choh đoọng doọ bhrợ căh lliêm crêê tươc tơơm chr’noh.

BƠƠN BHRỢ LÂNG ZƯ LÊY M’MA

Sâm t’poọl hi la mưy pô năc tơơm za nươu vêy cr’chăl dưr vaih căh lâh đơơh. Ting lêy ooy cr’noọ đươi dua, đhanuôr choom bơơn bhrợ k’lung tơợ c’moo thứ 3 xang bêl choh.

Cr’chăl bơơn bhrợ liêm choom bhlâng năc mơ c’xêê 10 tươc c’xêê 12 zâp c’moo, bêl tơơm chr’noh tơợp zroọ zêng hi la. Bêl pêch pay k’lung năc lêy bhrợ tr’xin, oó bhrợ hư riah. Lâh mơ, đhanuôr oó bơơn bhrợ zêng đợ mơ tơơm choh coh bhươn. Lêy zư đợc đợ tơơm k’rơ liêm, vêy đhr’năng vaih pô đoọng bhrợ m’ma, choh t’bhưah lâh.

Ooy cr’chăl pa dưr pa xơc tơơm za nươu nâu, đhanuôr lêy pa zưm lâng bhiệc choh lâng zư lêy crâng, oó tệch pa hư crâng lâng oó bơơn bhrợ câl pay tơơm za nươu coh crâng k’coong./.

Kỹ thuật trồng và chăm sóc sâm bảy lá một hoa      

Sâm bảy lá một hoa là cây dược liệu quý, có giá trị kinh tế và phù hợp với điều kiện sinh thái của một số vùng núi cao. Cây thường sinh trưởng dưới tán rừng, nơi có khí hậu ẩm mát, đất nhiều mùn.

Để trồng loại cây này đạt hiệu quả, bà con cần chú ý từ khâu chọn địa điểm, chuẩn bị cây giống đến kỹ thuật trồng và chăm sóc. Sau đây, chương trình giới thiệu một số kỹ thuật cơ bản để bà con tham khảo và áp dụng.

Chọn địa điểm và chuẩn bị đất trồng

Sâm bảy lá một hoa là cây ưa bóng, thích hợp với những nơi có khí hậu ẩm mát, ít gió và không bị ngập úng. Vì vậy, bà con nên chọn khu vực có độ cao từ 700 mét trở lên so với mực nước biển, đất tơi xốp, giàu mùn, giữ được độ ẩm và thoát nước tốt.

Khi trồng, nên lựa chọn khu vực dưới tán cây rừng hoặc làm giàn che, bảo đảm độ che phủ từ 50 đến 70%. Không nên trồng ở nơi nắng chiếu trực tiếp, đất khô cằn hoặc thường xuyên bị ngập nước.

Đối với khu vực đồi dốc, cần thiết kế các băng trồng theo đường đồng mức, một băng trồng xen kẽ một băng chừa lại để hạn chế xói mòn. Không bố trí vườn trồng ở đỉnh đồi dốc. Trong quá trình chuẩn bị đất, chỉ phát dọn dây leo, cây bụi cần thiết; tuyệt đối không chặt phá cây rừng, cây tái sinh.

Khuyến khích trồng trên mặt đất tự nhiên, hạn chế đào xới, giữ lại lớp mùn và đá lẫn trong đất để bảo vệ môi trường sinh trưởng của cây.

Chọn giống và kỹ thuật trồng

Sâm bảy lá một hoa có thể nhân giống bằng hạt hoặc bằng thân rễ. Trong đó, nhân giống bằng hạt là phương pháp phổ biến hơn.

Đối với hạt giống, bà con nên chọn những cây khỏe mạnh, không bị sâu bệnh, từ 5 năm tuổi trở lên. Thu hái quả khi đã chín, có màu tím đen, thường vào khoảng tháng 10 đến tháng 12 hằng năm.

Hạt sau khi thu hoạch có thể đem gieo ngay hoặc phơi khô, bảo quản để gieo vào mùa xuân năm sau, từ tháng 1 đến tháng 3.

Khi gieo ươm, cần chọn đất tơi xốp, giàu mùn, ẩm và thoát nước tốt. Bà con có thể gieo trực tiếp trên luống hoặc gieo vào túi bầu. Nếu sử dụng túi bầu, bà con có thể trộn xơ dừa, phân chuồng đã ủ hoai mục và đất sạch theo tỷ lệ 3 phần xơ dừa, 1 phần phân chuồng và 1 phần đất sạch. Sau đó, cho đất vào túi bầu, mỗi túi gieo từ 1 đến 2 hạt.

Sau khi gieo, cần thường xuyên tưới nước giữ ẩm, làm cỏ và kiểm tra vườn ươm, không để xảy ra tình trạng đọng nước, ngập úng. Hạt sâm nảy mầm khá chậm. Theo hướng dẫn kỹ thuật của ngành nông nghiệp, sau khi gieo khoảng 8 tháng, hạt mới bắt đầu nảy mầm. Cây con tiếp tục được chăm sóc trong vườn ươm khoảng 12 đến 16 tháng mới có thể xuất vườn.

Khi chọn cây giống đem trồng, bà con cần chọn cây có chiều cao thân từ 10 cm trở lên, có ít nhất 3 lá xanh, từ 2 rễ chính trở lên, bộ rễ phát triển đều và không bị sâu bệnh.

Thời vụ trồng thích hợp nhất là mùa xuân, từ tháng 1 đến tháng 3 hằng năm. Mật độ trồng theo hướng dẫn là khoảng cách 1 mét giữa các cây và 1 mét giữa các hàng, tương đương 10.000 cây trên một héc-ta.

Khi trồng, đặt cây giống thẳng đứng, cổ rễ ngang với mặt đất tự nhiên, sau đó lấp đất và ấn nhẹ quanh gốc. Trồng xong, phủ một lớp lá khô trên mặt luống để giữ ẩm, hạn chế cỏ dại và chống rửa trôi đất.

Chăm sóc và phòng trừ sâu bệnh

Sau khi trồng, bà con cần thường xuyên kiểm tra vườn để theo dõi tình trạng sinh trưởng của cây. Việc làm cỏ cần thực hiện phù hợp. Chỉ nên nhổ cỏ trong luống trồng, không dọn sạch cỏ bên ngoài luống. Đặc biệt, không làm cỏ trong mùa mưa và giai đoạn cây tàn lụi, ngủ đông để hạn chế xói mòn, rửa trôi đất.

Bà con cần giữ lại lớp lá mục và mùn hữu cơ tự nhiên trên mặt luống. Có thể sử dụng cành cây khô để chèn, giữ lớp lá cây rừng, tránh bị nước mưa cuốn trôi.

Về phân bón, hằng năm, từ tháng 1 đến tháng 4, tiến hành bón khoảng 200 gam phân hữu cơ vi sinh cho mỗi cây. Khi bón, thực hiện theo hướng dẫn kỹ thuật và chú ý không làm tổn thương thân rễ.

Để hạn chế sâu bệnh, cần chọn cây giống khỏe mạnh, sạch bệnh; thường xuyên vệ sinh vườn, thu gom và cách ly cây bị bệnh. Hạn chế người lạ và gia súc đi vào khu vực trồng để tránh làm ảnh hưởng đến cây.

Thu hoạch và bảo tồn nguồn giống

Sâm bảy lá một hoa là cây dược liệu lâu năm, có thời gian sinh trưởng tương đối chậm. Tùy mục đích sử dụng, bà con có thể thu hoạch củ từ năm thứ 3 sau khi trồng trở đi.

Thời điểm thu hoạch thích hợp là từ tháng 10 đến tháng 12 hằng năm, khi cây bắt đầu tàn lụi phần lá trên mặt đất. Khi đào củ, cần thực hiện nhẹ nhàng, tránh làm dập nát thân rễ. Đặc biệt, bà con không nên thu hoạch toàn bộ cây trong vườn. Cần giữ lại những cây khỏe mạnh, có khả năng ra hoa, kết quả tốt để lấy hạt làm giống, tiếp tục nhân rộng diện tích trồng.

Trong quá trình phát triển cây dược liệu, bà con cần gắn việc gây trồng với bảo vệ rừng, không chặt phá cây rừng và không khai thác tận thu cây thuốc trong tự nhiên./.