Hân đhơ cơnh đêêc, đoọng dưr vaih cơnh ngành hàng nhâm mâng, vel đong năc xay bhrợ zr’lụ choh bhưah, pa têệt bh’rợ pa bhrợ lâng chế biến lâng pa câl pr’đươi

Đhị zr’lụ da ding k’coong tỉnh Quảng Ngãi, tơơm chanh angoọn xoọc bhrợ t’vaih c’lâng bhrợ cha t’mêê đoọng ha bấc đhanuôr. Lâng rau liêm choom năc pay pa chô đơơh xang 4 tước 5 c’xêê choh, chanh ơy zooi đhanuôr đơơh bơơn pay pa chô zên k’rong bhrợ. Bấc pr’loọng đong ơy bhrợ t’bhưah đhăm choh tước k’ha riêng héc - ta lâng đươi pr’đươi tưới tr’dzợt đác t’mêê.

Chr’năp bhlâng đhị chr’val Ia Chim, bh’rợ đhanuôr k’rong đh’rưah lâng doanh nghiệp năc ơy xăl pazêng cr’noọ pa bhrợ cơnh ty đanh. Liêm choom bhlâng năc cơnh amoó Y Loát coh cr’noon Plei Sar. Đh’rưah lâng pazêng Tổ hợp tác, amoó đoọng doanh nghiệp vặ k’tiếc, xang n’năc ađay dưr vaih công nhân zư lêy bhươn chanh angoọn. Doọ dzợ vaih đhr’năng bhrợ cha la leh ma muúch, căh n’năl đhị pa câl, xoọc đâu amoó Y Loát ơy vêy bh’rợ tr’nêng lâng đợ zên bơơn pay pa chô coh zập c’xêê lâh 6 ức đồng:

“L’lăm ahay, acu bhrợ m’bứi năc căh lâh liêm choom. Nâu cơy ơy k’rong bhrợ đh’rưah choh chanh angoọn, acu lêy liêm choom lâh mơ, vêy bh’rợ tr’nêng nhâm mâng. Đợ zên bơơn pay pa chô coh zập c’xêê công z’zăng, tơợ 6 tước 7 ức đồng”.

Pa dưr rau liêm choom coh tr’nơơp, chính quyền chr’val Ia Chim xoọc t’bhlâng k’rong bhrợ đh’rưah lâng doanh nghiệp đoọng quy hoạch cớ zr’lụ choh. Tơợ 50 héc -ta chanh angoọn xoọc vêy, vel đong xay moon đớc năc bhrợ t’bhưah tước 70 héc ta, ting n’năc pa dưr p’xoọng tơơm chứa đoọng t’vaih zr’lụ choh bấc cơnh đoọng ha pazêng đong máy chế biến.

Xay moon xa nay bh’rợ bha lâng năc căh choom đớc đhanuôr ma choh, xay bhrợ cơnh phong trào, chính quyền chr’val ơy đơơh loon bhrợ poong pa têệt bhlưa đhanuôr bhrợ ha rêê đhuốch lâng Công ty Cổ phần Chế biến chr’noh chr’bêệt Sao Mai. Xay truih ooy xa nay bh’rợ choh bhrợ nhâm mâng lâng crêê cơnh lâng đhr’năng k’tiếc k’bunh âng vel đong, t’cooh Ka Rô Chinh - Phó Chủ tịch UBND chr’val Ia Chim, tỉnh Kon Tum prá xay:

“Đảng uỷ chr’val Ia Chim ơy vêy nghị quyết ooy bh’rợ pa dưr bh’rợ ch’choh b’băn công nghệ dal, t’bhlâng ooy pazêng tơơm chr’noh bha lâng đoọng pa dưr kinh tế chr’val. Chr’val Ia Chim vêy bấc rau liêm crêê ooy k’tiếc k’bunh đoọng pa dưr pazêng rau tơơm chr’noh công nghiệp coh cr’chăl ha y, cơnh cao su, cà phê lâng tơơm pay cha p’lêê. Xoọc đâu, chr’val vêy k’dâng 50 héc ta chanh angoọn, coh cr’chăl ha y vêy cơnh tước 70 héc ta. Vel đong k’rong đh’rưah lâng Công ty Chiến biến nông sản Sao Mai xay moon zr’lụ choh chanh angoọn, chứa crêê cơnh, bhrợ t’vaih pr’đươi đoọng ha đong máy”.

Căh đhị chr’val Ia Chim, xa nay bh’rợ k’rong đh’rưach choh chanh angoọn xoọc bhrợ xoọc vêy ta bhrợ bhưah bấc ooy. Đhị da ding k’coong dal Sơn Tây Thượng, 12 héc -ta chanh angoọn k’rong bhrợ đh’rưah lâng pazêng công ty Tony Farm ơy z’lâh pazêng bài ch’mêệt lêy ghít bhlâng âng trung tâm SGS Việt Nam, doọ vêy đươi zơ nươu zư lêy tơơm chr’noh. Nâu đoo năc rau liêm choom bhlâng đoọng r’veh r’đoong, p’lêê p’coo âng vel đong vey ta đơơng pa câl ooy thị trường k’đhap bhlâng.

Coh bh’rợ chế biến, rau n’leh vaih anag Đông máy nông sản Sao Mai xoọc bhrợ t’vaih rau liêm choom bấc bhlâng. Hân đhơ ơy bơơn lâh 280 tỷ đồng đoọng câl pr’đươim năc lâh 580 héc - ta zr’lụ choh k’rong bhrợ coh xoọc đâu năc bơơn k’dâng 30% công suất pa bhrợ âng đong máy. Rau zr’năh k’đhap bhlâng năc đhr’năng bhrợ têng la leh ma muúch, bhrợ ha doanh nghiệp k’đhap bơơn k’đhơợng lêy rau liêm choom lâng bil bấc zên đơơng âng. K’rang ooy đhr’năng căh lâh vêy ta bhrợ bấc, t’cooh Phan Văn Hồng - Giám đốc Nông trường pa bhrợ âng Công ty Sao Mai xay truih:

“Rau zr’năh k’đhap coh xoỌc đâu năc êêh dzợ rau coh công nghệ chế biến năc coh bh’rợ pay đoọng pr’đươi. C’moo 2026, đong máy pay câl k’dâng 22.000 tấn chanh ngoọn, năc đhiệp mơ 30% công suất pa bhrợ. Zr’lụ choh pr’đươi dzợ la leh ma muuch, tr’pác năc k’đhap đoọng k’đhơợng lêy rau liêm choom, ha dợ zên đơơng âng năc bấc.”

Chế biến coh công nghiệp năc la lay cơnh lâng bh’rợ pa câl la leh coh chợ. Đông máy xay moon bhrợ têng ghít bbhlâng ooy đợ bấc, rau liêm choom zêng ma mơ mr’cơnh lâng ghít zr’lụ choh.

Tu cơnh đêêc, năc đhơ bhrợ t’bhưah đhăm choh chanh angoọn năc căh ơy choom xay moon vêy zập pr’đươi. Ha dang căh xơợng đươi cơnh xa nay lâng căh vêy cơ chế pay câl crêê cơnh, ahêê năc căh n’năl cơnh bhrợ têng: doanh nghiệp năc kiêng đươi vêy pr’đươi sạch liêm, ha dzợ đhanuôr năc k’rang đhị zr’lụ pa câl. Ta đang moon năc bhr’lậ pa liêm xa nay bhrợ têng đoọng t’bil lơi đhr’năng n’nâu, t’cooh Bùi Đức Trung - Phó Chi cục trưởng Chi cục Ch’choh lâng Zư lêy chr’noh tỉnh Quảng Ngãi prá xay:

“Ch’mêệt lêy cớ đhăm k’tiếc, tơợ đêêc t’pâh apêê tước k’rong bhrợ. Ting n’năc, bhrợ t’vaih rau liêm crêê đoọng daonh nghiệp Sao Mai bhrợ bhiệc lâng chính quyền pazêng vel đong, pa bhlâng năc đợ chr’val dzợ vêy k’tiếc căh ơy ta đươi, đoọng pa têệt bhrợ têng lâng pa câl pr’đươi”.

Lâng k’dâng 1.000 héc-ta xoọc vêy, chanh angoọn xoọc chắt vaih đhậu coh cr’loọng k’tiếc Quảng Ngãi. Hân đhơ choh đhị đhăm k’tiếc đh’rưah lâng tơơm chr’noh rau lơơng đanh c’moo, đợ bấc ng’bơơn pay pa chô coh zập héc - ta tơợ 45 tước 50 tấn năc acoon số vêy bấc rau liêm choom.

Hân đhơ cơnh đêêc, zên prặ k’rong bhrợ coh tr’nơơp bấc bhlâng, tước lâh 100 ức đồng đoọng ha zập chu lỳ. Rau đâu muy chu cớ xa moon: đoọng chanh angoọn choom la lua dưr vaih t’nơơm t’bil lơi đharựt, đhanuôr căh choom bhrợ muy ađay. Đoo bêl bơơn k’rong bhrợ đh’rưah lâng pazêng đong máy chế biền , p’lêê chanh năc vêy choom t’vail đhr’năng bấc boong p’lêê ha tộ chr’năp, bhrợ t’vaih pr’ăt tr’mông k’bhộ ngăn nhâm mâng đoọng ha đhanuôr coh zr’lụ da ding cacoong da./.

TRỒNG CHANH DÂY GẮN VỚI LIÊN KẾT TIÊU THỤ

Cây chanh dây đang mở ra hướng phát triển kinh tế mới ở vùng núi tỉnh Quảng Ngãi, thu hút ngày càng nhiều người dân và doanh nghiệp tham gia sản xuất, chế biến. Tuy nhiên, để hình thành ngành hàng bền vững, địa phương cần tổ chức lại vùng nguyên liệu, gắn chặt sản xuất với chế biến và tiêu thụ sản phẩm

Tại khu vực miền núi tỉnh Quảng Ngãi, cây chanh dây đang mở ra hướng làm ăn mới cho nhiều bà con. Với ưu điểm thu hoạch nhanh chỉ sau 4 đến 5 tháng xuống giống, chanh dây giúp người nông dân xoay vòng vốn mau lẹ. Nhiều hộ đã mạnh dạn mở rộng diện tích hàng héc-ta và ứng dụng hệ thống tưới nhỏ giọt hiện đại.

Đặc biệt tại xã Ia Chim, việc người dân 'bắt tay' với doanh nghiệp đã thay đổi hoàn toàn tư duy sản xuất cũ. Điển hình như chị Y Loát ở thôn Plei Sar. Cùng với Tổ hợp tác, chị cho doanh nghiệp thuê lại đất, rồi chính mình trở thành công nhân chăm sóc vườn chanh dây. Không còn cảnh làm ăn manh mún, loay hoay tìm đầu ra, giờ đây chị Y Loát đã có việc làm đều đặn với thu nhập từ 6 đế

“Trước đây, mình làm nhỏ lẻ nên bà con thấy không hiệu quả. Bây giờ liên kết lại để trồng chanh dây, mình thấy hiệu quả hơn, có nhiều việc làm và ổn định hơn. Thu nhập hằng tháng cũng khá, bình quân khoảng 6-7 triệu đồng”.

Phát huy những hiệu quả bước đầu, chính quyền xã Ia Chim đang tích cực 'bắt tay' với doanh nghiệp để quy hoạch lại vùng trồng. Từ 50 héc-ta chanh dây hiện có, địa phương dự kiến mở rộng lên 70 héc-ta, đồng thời phát triển thêm cây dứa để hình thành vùng nguyên liệu đa dạng cho các nhà máy chế biến.

Xác định bài toán cốt lõi là không để bà con trồng trọt tự phát, chạy theo phong trào, chính quyền xã đã chủ động làm cầu nối giữa nông dân và Công ty Cổ phần Chế biến nông sản Sao Mai. Đề cập đến chiến lược canh tác bền vững và phù hợp với thổ nhưỡng của địa phương, ông Ka Rô Chinh - Phó Chủ tịch UBND xã Ia Chim, tỉnh Kon Tum cho biết:

“Đảng ủy xã Ia Chim đã có nghị quyết về phát triển nông nghiệp công nghệ cao, tập trung vào những cây trồng chủ lực để phát triển kinh tế. Xã Ia Chim có nhiều thuận lợi về thổ nhưỡng để phát triển các loại cây công nghiệp như cao su, cà phê và cây ăn quả. Hiện nay, xã có khoảng 50 héc ta chanh dây, thời gian tới diện tích có thể tăng lên 70 héc ta. Địa phương phối hợp với Công ty Chế biến nông sản Sao Mai định hướng vùng trồng chanh dây, dứa phù hợp, tạo nguồn nguyên liệu cho nhà máy”.

Không chỉ tại Ia Chim, phong trào liên kết trồng chanh dây đang lan tỏa mạnh mẽ. Tại vùng cao Sơn Tây Thượng, 12 héc-ta chanh dây hợp tác với công ty Tony Farm đã xuất sắc vượt qua các bài kiểm định khắt khe của trung tâm SGS Việt Nam, hoàn toàn không tồn dư thuốc bảo vệ thực vật. Đây chính là 'tấm vé thông hành' để nông sản địa phương tiến vào các thị trường khó tính.

Ở khâu chế biến, sự xuất hiện của Nhà máy nông sản Sao Mai đang tạo ra cú hích lớn. Dù đã chi ra hơn 280 tỷ đồng để thu mua nguyên liệu, nhưng hơn 580 héc-ta vùng trồng liên kết hiện tại mới chỉ đáp ứng được khoảng 30% công suất khổng lồ của nhà máy. Nút thắt lớn nhất chính là tình trạng canh tác manh mún, khiến doanh nghiệp khó kiểm soát chất lượng và hao tổn chi phí vận chuyển. Trăn trở về bài toán thiếu hụt vùng nguyên liệu tập trung, ông Phan Văn Hồng – Giám đốc Nông trường sản xuất Công ty Sao Mai chia sẻ:

“Nút thắt hiện nay không còn nằm ở công nghệ chế biến mà ở khâu cung ứng nguyên liệu. Năm 2026, nhà máy thu mua khoảng 22.000 tấn chanh dây, mới đáp ứng khoảng 30% công suất. Vùng nguyên liệu còn nhỏ lẻ, phân tán nên khó kiểm soát chất lượng, trong khi chi phí vận chuyển cao”.

Chế biến công nghiệp hoàn toàn khác với việc bán lẻ ngoài chợ. Nhà máy đòi hỏi khắt khe về sản lượng lớn, chất lượng đồng đều và phải truy xuất được nguồn gốc.

Vì thế, cứ ồ ạt mở rộng diện tích chanh dây chưa chắc đã giải quyết được bài toán nguyên liệu. Nếu không tuân thủ quy trình chuẩn và thiếu cơ chế thu mua chặt chẽ, chúng ta sẽ mãi luẩn quẩn trong nghịch lý: doanh nghiệp thì 'khát' nguyên liệu sạch, còn nông dân lại nơm nớp lo đầu ra. Nhấn mạnh yêu cầu phải tổ chức lại sản xuất để chấm dứt tình trạng này, ông Bùi Đức Trung – Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Quảng Ngãi cho biết:

“Cần rà soát lại quỹ đất, trên cơ sở đó thu hút các nhà đầu tư. Đồng thời, tạo điều kiện để doanh nghiệp Sao Mai làm việc với chính quyền các địa phương, nhất là những xã còn quỹ đất chưa sử dụng, nhằm liên kết tổ chức sản xuất và tiêu thụ sản phẩm”.

Với khoảng 1.000 héc-ta hiện có, chanh dây đang dần bám rễ sâu vào đồng đất Quảng Ngãi. Dù trồng thuần trên đất cằn hay xen canh trong vườn cây lâu năm, mức năng suất 45 đến 50 tấn mỗi héc-ta là một con số đầy kỳ vọng.

Thế nhưng, chi phí đầu tư ban đầu lại không hề nhỏ, lên tới hơn 100 triệu đồng cho mỗi chu kỳ. Điều này một lần nữa khẳng định: để chanh dây thực sự là 'cây thoát nghèo', người nông dân không thể đánh cược một mình. Chỉ khi duy trì được cái bắt tay thật chặt với các nhà máy chế biến, quả chanh dây mới tránh được điệp khúc 'được mùa mất giá', mang lại cuộc sống no ấm, bền vững cho đồng bào vùng cao./.