Tơợ đhanuôr coh zâp tổ zư lêy crâng vêêl bhươl tươc apêê zư lêy crâng âng bhươn k’tiêc k’ruung Chư Mom Ray, zêng t’bhlâng zư lêy crâng, zư lêy pr’ăt tr’mung lâng zư lêy đợ râu chr’năp liêm sinh học pr’hăt âng crâng k’coong.

Mưy ra diu tơợp tuần, anoo A Phú (39 c’moo) lâng zâp apêê coh tổ zư lêy crâng vêêl Bar Gok, chr’val Sa Thầy, tỉnh Quảng Ngãi (chr’hoong Sa Thầy, tỉnh Kon Tum ty) ra văng lươt lêy cha mêêt crâng. Xe máy đợc đhị dzung da ding, zâp ngai zêng lươt dzung truih c’lâng k’tiêc đoọng lêy cha mêêt đhr’năng bh’rợ coh crâng k’coong.

Zr’lụ lêy cha mêêt nâu năc đhị zr’lụ đăn k’noong k’tiêc lâng đợ đhị đhăm crâng zr’lụ Bhươn k’tiêc k’ruung Chư Mom Ray. Bâc lêy truih c’lâng lươt dzung nâu zi lâh zâp đhị bha đưn da ding, bâc đhị ha rêê ha lai âng đhanuôr. Bhiệc bhrợ zr’năh k’đhạp, ha dợ đhanuôr coh vêêl đông cung dzợ p’zay bhrợ liêm ghit. Ooy k’noọ 2 c’moo ting por zư lêy crâng, tổ âng anoo A Phú doọ ơy bơơn lêy ngai moot col tệch pa hư crâng:“Zâp tuần tổ zi lươt lêy coh crâng mưy chu. Lâh mơ năc lươt truih toor crâng, ha rêê đoọng lêy doọ ngai bhrợ pa hư crâng. Acu cung moon p’too đhanuôr coh vêê oó col tệch pa hư crâng đoọng zư lêy crâng ha y chroo”.

Chô đăh vêêl Bar Gok, lươt truih c’lâng k’tiêc r’rang chô moot đhộ coh bhươn k’tiêc k’ruung Chư Mom Ray, tơợ ta rựp brương, zâp apêê cán bộ zư lêy crâng tơợp lươt dzung coh crâng, lêy cha mêêt zâp c’leh bh’rợ âng acoon manưih cung cơnh lêy cha mêêt bh’rợ âng a’đhăh dzăm. Zâp c’leh bh’rợ bơơn lêy zêng vêy ta chụp đợc lâng t’moot ooy phần mềm Smart coh điện thoại đoọng k’đhơợng zư đợc.

Bâc đhị coh crâng vêy đợc cha nụp đoọng buôn chụp đợc đợ râu n’leh vaih âng a’tưch bhơi, chr’gơơng, a’đhăh... Ooy cr’chăl lêy cha mêêt, apêê cán bộ cung ta luôn bơơn lêy lâng trưah bhlêh đợ biêng praih âng đhanuôr đăc đợc coh crâng, lâng xay moon đhanuôr oó panh bơơn a’đhăh dzăm, bhrợ pa hư crâng k’coong.

Ting ăt pa bhrợ lâng bh’rợ zư lêy crâng mơ 14 c’moo đâu, anoo Phạm Văn Thắng, c’bhuh zư lêy crâng Mo Ray, âng Ban k’đhơợng zư bhươn k’tiêc k’ruung Chư Mom Ray ta luôn zư lêy crâng, lươt cha mêêt lêy crâng k’coong bâc t’ngay. Lâng anoo Phạm Văn Thắng, bhiệc lêy cha mêêt đợ c’leh dzung coh crâng, trưah bhlêh lơi biêng praih căh cậ bơơn lêy đợ cha nụp ooy a’đhăh dzăm năc đoo bh’rợ ta luôn lâng anoo:“Azi lươt dzung coh crâng, vêy lưm lêy n’hâu, cơnh leh a’chim, a’đhăh dzăm căh cậ âng acoon manưih năc lêy cha mêêt chụp đợc ooy phần mềm Smart lươt ooy crâng. Xọoc đâu azi đươi dua Smart lâng zâp máy chụp đợc đoọng buôn lêy chụp, quay đợ râu manưih bhrợ pa hư căh cậ râu lươt vôch âng a’đhăh dzăm. Bêl ra diu, ha dang năl ghit đăh ooy lươt ch’ngai năc azi đơơng a’vị, cha bêl ra diu xang năc tôm đơơng a’vị đoọng cha, tươc mơ đăl k’năm vêy chô tươc... vêy bêl bêch ăt coh crâng. Mưy c’xêê azi lươt mơ 15 tươc 17 t’ngay”.

Bhươn k’tiêc k’ruung Chư Mom Ray ăt đhị zr’lụ k’noong k’tiêc đăh Tây tỉnh Quảng Ngãi, ta moon cơnh “hi la xooh t’viêng” âng zr’lụ Tây Nguyên, đhị dzợ zư đợc bâc râu chr’năp liêm coh crâng k’coong. Xọoc đơn vị k’đhơợng zư lâh 60.636 hécta crâng, ooy đâu vêy 56.249 hécta crâng pr’đươi lâng k’dâng 4.400 hécta crâng bhrợ têng cha.

Ban k’đhơợng zư lêy k’đươi 10 c’bhuh zư lêy crâng k’đhơợng zư đhị zâp chr’val Sa Thầy, Rờ Kơi, Mô Rai, Ya Ly, Sa Loong lâng Bờ Y lâng k’dâng 70 cán bộ, nhân viên zư lêy crâng. Zâp ngai k’đhơợng zư k’noọ 1,000 hécta crâng, bâc lâh mơ ta moon lâng crâng pr’đươi.

Đhị zâp g’luh lêy cha mêêt, zâp đông khoa học bơơn lêy đhị đâu vêy 1.895 râu tơơm n’loong, ooy đâu 182 râu crêê ăt ooy t’nooi vêy đhr’năng bil pât, chr’năp pr’hăt ăt coh bha ar bhrông Việt Nam lâng bha lang k’tiêc. A’đhăh dzăm cung bâc lâng 1.005 râu, pa zêng bâc râu a’đhăh dzăm chr’năp pr’hăt lêy zư pa liêm.

Đợ c’moo đăn đâu, bh’rợ zư lêy crâng vêy t’bhlâng zư lêy lâng bhiệc đươi dua cha nụp lâng pr’đươi Smart đoọng lêy cha mêêt đợ râu chr’năp liêm coh crâng. Bâc c’leh cha nụp liêm chr’năp ooy a’đhăh dzăm cơnh bhọt, gr’bhái, k’rooc crâng lâng a’chim chr’năp ơy bơơn lêy, chrooi pa xoọng ha bhiệc lêy cha mêêt lâng bhrợ pa dưr c’lâng bh’rợ zư lêy.

T’cooh Đào Xuân Thuỷ, Giám đốc Ban k’đhơợng zư bhươn k’tiêc k’ruung Chư Mom Ray đoọng năl, đơn vị k’đhơợng zư lâh 60.000 hécta crâng lâng bâc râu chr’năp pr’hăt:“Cr’chăl nâu a’tôh, azi pa zưm lêy cha mêêt zư pa liêm crâng; pa dưr k’rơ bh’rợ xay moon đoọng đhanuôr năl ghit; lêy cha mêêt liêm ghit đợ râu chr’năp liêm coh crâng k’coong đoọng vêy c’lâng bh’rợ zư lêy liêm choom lâh. Lâng, đơn vị cung p’ghit lêy bhrợ pa dưr pr’ăt tr’mung đhanuôr, bhrợ ha cơnh đoọng bêl đhanuôr pa dưr pa xơc pr’ăt tr’mung liêm choom năc đh’rưah ting zư lêy crâng. Cr’chăl nâu, xay bhrợ bh’rợ pa dưr pa xơc du lịch sinh thái đoọng bhrợ đoọng bhiệc bhrợ ha đhanuôr, cung cơnh bhrợ đoọng ha đơn vị vêy bơơn pa xoọng zên”./.

GIỮ RỪNG CHƯ MOM RAY – BẢO VỆ ĐA DẠNG SINH HỌC VÙNG BIÊN

Giữa những cánh rừng già nơi biên giới phía Tây tỉnh Quảng Ngãi, những bước chân tuần tra vẫn lặng lẽ băng rừng mỗi ngày. Từ người dân ở các tổ bảo vệ rừng cộng đồng đến lực lượng bảo vệ rừng của Vườn Quốc gia Chư Mom Ray, tất cả cùng nỗ lực giữ rừng, giữ nguồn sinh kế và gìn giữ kho tàng đa dạng sinh học quý hiếm của đại ngàn.

Một buổi sáng đầu tuần, anh A Phú (39 tuổi) cùng các thành viên trong tổ bảo vệ rừng của thôn Bar Gok, xã Sa Thầy, tỉnh Quảng Ngãi (huyện Sa Thầy, tỉnh Kon Tum cũ) chuẩn bị đi tuần tra. Xe máy được gửi lại dưới chân đồi, cả nhóm đi bộ men theo những lối mòn quanh bìa rừng, bìa rẫy để kiểm tra tình hình.

Khu vực tuần tra chủ yếu nằm ở vùng rừng giáp ranh với những cánh rừng thuộc Vườn Quốc gia Chư Mom Ray. Phần lớn quãng đường phải đi bộ qua các triền đồi, băng qua các khu rẫy của người dân. Công việc vất vả nhưng bà con trong thôn vẫn duy trì đều đặn. Trong gần hai năm tham gia bảo vệ rừng, tổ của anh A Phú chưa phát hiện trường hợp nào chặt phá rừng.“Mỗi tuần tổ mình đi rừng một lần. Chủ yếu đi dọc bìa rừng, bìa rẫy để xem có ai phát rừng lấn chiếm hay không. Mình cũng nhắc bà con trong làng đừng chặt phá rừng để giữ rừng cho sau này”.

Rời thôn Bar Gok, men theo những con đường đất đỏ dẫn sâu vào vùng lõi của Vườn Quốc gia Chư Mom Ray, ngay từ sáng sớm, các cán bộ bảo vệ rừng bắt đầu hành trình đi bộ xuyên rừng, kiểm tra dấu hiệu tác động của con người cũng như theo dõi hoạt động của động vật hoang dã. Mỗi dấu vết phát hiện được đều được chụp lại và cập nhật vào phần mềm Smart trên điện thoại, phục vụ công tác quản lý.

Nhiều vị trí trong rừng được đặt bẫy ảnh để ghi nhận sự xuất hiện của các loài thú hoang dã. Qua đó, lực lượng bảo vệ rừng ghi nhận nhiều hình ảnh của gà rừng, nai, heo rừng… Trong quá trình tuần tra, các cán bộ cũng thường xuyên phát hiện và tháo gỡ những chiếc bẫy thú do người dân đặt trong rừng, đồng thời tuyên truyền để bà con không săn bắt, không xâm hại tài nguyên rừng.

Gắn bó với công việc bảo vệ rừng suốt 14 năm, anh Phạm Văn Thắng, Đội bảo vệ rừng Mo Ray, thuộc Ban Quản lý Vườn Quốc gia Chư Mom Ray luôn bám rừng, quen với những chuyến tuần tra dài ngày giữa đại ngàn. Với anh Phạm Văn Thắng, việc theo dõi từng dấu vết trong rừng, tháo gỡ bẫy thú hay ghi nhận hình ảnh động vật qua bẫy ảnh đã trở thành công việc quen thuộc.“Chúng tôi đi bộ trong rừng hễ gặp dấu vết gì, ví dụ như chim, thú hay con người thì quan sát rồi chụp lại qua phần mềm Smart đi rừng. Hiện nay chúng tôi đang sử dụng ứng dụng Smart với các máy bẫy ảnh để quay, chụp những tác động của con người hoặc sự đi lại của thú trong rừng. Buổi sáng, nếu xác định tuyến nào xa thì chúng tôi nấu cơm, ăn sáng xong rồi đùm cơm theo để đến chiều muộn, hoặc có khi tối khuya mới về được tới nơi... có hôm thì ngủ lại trong rừng. Tháng chúng tôi đi khoảng 15 đến 17 ngày”.

Vườn Quốc gia Chư Mom Ray nằm ở khu vực biên giới phía Tây tỉnh Quảng Ngãi, được ví như “lá phổi xanh” của vùng Tây Nguyên, nơi vẫn giữ được hệ sinh thái rừng nguyên sinh và đa dạng sinh học quý hiếm. Hiện đơn vị quản lý hơn 60.636 héc ta rừng, trong đó có 56.249 héc ta rừng đặc dụng và khoảng 4.400 héc ta rừng sản xuất.

Ban Quản lý bố trí 10 đội bảo vệ rừng chuyên trách tại các xã Sa Thầy, Rờ Kơi, Mô Rai, Ya Ly, Sa Loong và Bờ Y với khoảng 70 cán bộ, nhân viên bảo vệ rừng. Bình quân mỗi người phụ trách gần 1.000 héc ta rừng, cao gần gấp đôi định mức đối với rừng đặc dụng.

Qua các đợt điều tra, các nhà khoa học ghi nhận tại đây có 1.895 loài thực vật, trong đó 182 loài thuộc diện nguy cấp, quý hiếm nằm trong Sách đỏ Việt Nam và thế giới. Hệ động vật cũng rất phong phú với 1.005 loài, bao gồm nhiều loài thú quý hiếm cần được bảo tồn.

Những năm gần đây, công tác bảo vệ rừng được tăng cường bằng việc ứng dụng bẫy ảnh và công cụ Smart để giám sát đa dạng sinh học. Nhiều hình ảnh quý về các loài linh trưởng, gấu, bò rừng và chim hiếm đã được ghi nhận, góp phần phục vụ nghiên cứu và xây dựng phương án bảo tồn.

Ông Đào Xuân Thủy, Giám đốc Ban Quản lý Vườn Quốc gia Chư Mom Ray cho biết, đơn vị quản lý hơn 60.000 héc ta rừng với hệ sinh thái phong phú:“Thời gian tới, chúng tôi tập trung tuần tra, kiểm soát bảo vệ rừng; đẩy mạnh hoạt động tuyên truyền, truyền thông nâng cao nhận thức cho cộng đồng; điều tra, nghiên cứu và giám sát đa dạng sinh học để có phương án, kế hoạch bảo vệ tốt hơn. Đồng thời, đơn vị cũng chú trọng cải thiện sinh kế cho cộng đồng, làm sao để khi người dân phát triển được kinh tế thì sẽ chung tay bảo vệ rừng. Bên cạnh đó, triển khai đề án phát triển du lịch sinh thái nhằm tạo việc làm cho cộng đồng, cũng như tạo nguồn thu cho đơn vị”./.