Cơnh lâng đha nuôr Khmer, bhiệc xay xơ nắc muy bh’rợ chr’nắp âng lang ma nứih. Đợ pân jứih pân đil Khmer tước đha đhâm c’mâr zêng ma chơớc lêy ma nứih âng đay kiêng, n’đhơ cơnh đêếc đoọng lướt tước tr’pay díc điêl nắc apêê đoo z’lấh bấc đhr’niêng xa nay. Cóh đêếc, đhr’niêng xay xơ pa cắh bấc râu liêm pr’hay văn hoá âng đha nuôr Khmer.

Hân noo xay xơ âng ma nứih Khmer Nam bộ nắc tơợp tơợ c’xêê 1 tước c’xêê 3 âm lịch, bêl hân noo bhrợ têng âi lứch xang. Cơnh bấc pr’loọng đong ma nứih Kmer ặt ma mông cóh apêê tỉnh zr’lụ ĐBSCL, pr’loọng t’coóh Châu Chân Đa ặt cóh chr’hoong Tri Tôn, tỉnh An Giang, bhrợ xay xơ đoọng ha ca coon ting bấc đhr’niêng bh’rợ ty đanh. Ca coon n’jứih âng đoo nắc Châu Lim bhrợ Công an, ha dợ ma mai nắc Thạch Thị Nhơn nắc sinh viên c’moo x’ría ngành Ngân hàng. Xang 2 cmoo chơớc bơơn năl, anhi Lim lâng Nhơn nắc moon tr’pay. Bh’rợ xơ bơơn bhrợ đhị đong pân đil. Đợ p’nooi âng đong pân jứih đơơng âng tước đong pân đil bơơn ra pặ liêm ha mắt pa zêng: apêê a pướih p’nang a bá, p’lêê p’coo, bánh tét. Lấh mơ p’nooi, đong pân jứih dzợ pa đớp đoọng ha đong pân đil zên đoọng a đoo n’đil cal pa săm xa nập xập tước bêl t’ngay ta xay. Xa nul tr’coó xa nul ngũ âm liêm pr’hay âng ma nứih Khmer bhrợ ha g’lúh bhiệc bhan bh’nhăn pr’hay liêm.

Tr’nơợp ha bh’rợ xơ, a nhi t’coóh A Char ( bhr’la, pa cắh đoọng ha mị n’đắh đong) tr’xăl tr’ơơi prá. A char nắc đợ apêê ngai chr’nắp cóh tô gộ, nắc đợ ma nứih vêy pr’loọng đong têêm ngăn lâng năl ghít ooy dhr’niêng xa nay âng acoon cóh nắc vêy bơơn k’đươi ting pấh apêê bhiệc bhan. T’coóh Châu Chan Đa, đoọng năl:

Choom ăl apêê đoo nắc ma nứih ta níh đha nâng, năl ghít nắc ahêê vêy pân k’đươi k’đhơợng bhrợ bhr’la. Ha dang cắh bơơn cơnh đêếc nắc cắh pân k’đươi. Tu cóh xay xơ vêy bấc đhr’niêng xa nay pa bhlâng k’đháp.

G’lúh prá xay ta bhrợ liêm ta níh cơnh lâng râu đương lêy âng pa cắh mặt tô gộ c’bhúh xoọng âng mị n’đắh pr’loọng đong. Nâu đoo công nắc đhr’niêng bh’rợ tr’nơợp âng bh’rợ xay xơ. Cóh bêl bhiệc n’nâu, t’ngay c’xêê bhrợ têng xay xơ bơơn mị n’đắh đong xay moon đh’rứah.

Bh’rợ xay ( Apia Pị Pia) âng ma nứih Khmer bêl ahay buôn bơơn bhrợ cóh 3 t’ngay, 2 ha dum, n’đhơ cơnh đêếc xoọc đâu đhị bấc vel đong âi pa chô bhrợ đhêêng 2 t’ngay, 2 ha dum. Đợ râu cắh lấh chr’nắp âi bơơn pay lơi, nắc đhêêng zư đớc đợ đhr’niêng bha lâng chr’nắp cơnh: đhr’niêng bh’rợ đong pân jứih tước đong pân đil, đhr’niêng bh’rợ bhuốih t’coóh Tà, bh’rợ cắt xóc, chếh pô p’nang, k’đươi apêê sư tước ca văr đoọng, đhr’niêng bh’rợ p’đhiêr đèn, đhr’niêng bh’rợ chọ a ngoọ ooy mr’nịt têy, đhr’niêng bh’rợ c’có a bhướp a dích, ca conh a că, đhr’niêng bh’rợ moọt ooy đong….

Tu ma nứih Khmer ting n’đắh ca căn, tu cơnh đêếc bh’rợ xay xơ bơơn bhrợ têng cóh đong pân đil. Tơợ đơớh ra diu, đong pân jứih đhị râu k’đhơợng xay âng bhr’la đơơng âng p’nooi tước đong pân đil. Lấh mơ p’nooi âng đong pân jứih đơơng cơnh cơnh a rác a tuônh, khăn pooi đoọng ha pân đil cóh t’ngay xay. Bêl c’bhúh đong pân jứih ra văng tước, đong pân đil groong c’riing đong lâng c’bhúh a xông pa cắh đoọng ha râu liêm ch’ngaach âng ađoo pân đil. Tước c’riing, ma nứih pa cắh mặt n’đắh đong pân jứih k’đhơợng bhoọt n’loong t’nơợt ha vâng 3 đhiêr đoọng xay moon nắc đong pân jứih âi tước. N’đắh đong pân đil t’coó goong xay trúih đoọng đong pân jứih moọt. Pân đil đh’rứah lâng apêê pân đil n’lơơng cóh xa nập liêm têy k’đhơợng đhiêr pô dzoọng đương hơnh pân jứih. Mị n’đắh pr’đớp đhiêr pô xay lâng đh’rứah bh’dzang moọt ooy đong. C’bhúh tr’coó xa nul dưr đơơr lâng zấp ngai đh’rứah hơnh déh anhi ta xay.

Xang bấc bh’rợ đhr’niêng cơnh: pa cắh mặt a dích a bhướp, a conh a căn, pa đớp a rác a tuônh lâng khăn đoọng ha pân đil, c’có đhị pa pan bha nuốih… nắc đhr’năng bh;rợ cắt xóc đoọng ha pân đil, pân jứih ta xay. Muy bh’rợ múa hát ting xa nul tr’coó đhiêr toor a nhi bơơn ta xay, đanh đanh nắc ha dưr cậ kéo cắt  bơr pêê n’jéh xóc âng anhi đoo. Pr’đươi âng bh’rợ n’nâu nắc đoọng prúh pa đhấc đợ râu mốp bênh đhị a nhi đoo. Ha dum tước, đong pân đil k’đươi apêê đong sư đhị apêê chùa cóh vel đong tước đong đoọng ca văr đoọng lâng rơơm kiêng râu liêm crêê ha nhi t’mêê xay. Nâu đoo nắc muy râu la lay cóh bh’rợ xay âng ma nứih Khmer. Bh’dzang moọt t’ngay t’tun nắc vêy ha dợ bh’rợ xay bhlâng. Cóh t’ngay n’nâu đợ đhr’niêng xa nay chr’nắp vêy ha dợ bơơn bhrợ têng cơnh đhr’niêng bh’rợ p’đhiêr đèn, chọ a ngoọn chỉ ooy têy, đhr’niêng bh’rợ moọt ooy phòng, chếh pô p’nang hơnh déh anhi ta xay. Đợ đhr’niêng n’nâu bh’nhăn bhrợ têng liêm ta níh bh’nhăn bhrợ đoọng ha nhi đoo hâng hơnh lấh ooy bh’rợ xay xơ âng đay. Thạch Thị Nhơn xay moon:

Acu pa bhlâng hâng hơnh bêl bh’rợ xay a cu bơơn bhrợ têng ting cơnh đhr’niêng âng acoon cóh. Pa bhlâng nắc đợ đhr’niêng n’nâu nắc đhêêng vêy cóh ma nứih Khmer zi a năm

T’ngay n’nâu, đợ bh’rợ xay xơ âng ma nứih Khmer n’jứah đơơng âng râu liêm pr’hay ty đanh âng acoon cóh đay, n’jứah công vêy bấc râu tr’xăl t’mêê tu cr’chăl ặt ma mông lâng giao lưu văn hoá lâng apêê acoon cóh n’lơơng cóh zr’lụ. Xang đợ đhr’niêng bh’rợ lứch âi bhrợ nắc g’lúh cha cha a ộm đoọng ha pr’zớc chr’ớh, ma nứih đong, pân jứih pân đil, đha đhâm c’mâr ting cơnh pr’ặt tr’mông t’mêê. Lâng zấp bêl công cơnh đêếc, điệu múa lâm thon âi looi âng apêê đha đhâm c’mâr cóh vel cha ớh đhị tr’coó xa nul acoon cóh nắc râu pr’lứch ha t’ngay xay xơ./.

ĐÁM CƯỚI TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI KHMER

Đối với đồng bào Khmer, lễ cưới là một sự kiện quan trọng của đời người. Những chàng trai, cô gái Khmer đến tuổi trưởng thành đều được tự do tìm hiểu, nhưng để đi đến hôn nhân họ phải trải qua nhiều nghi lễ, tập tục truyền thống. Trong đó, nghi lễ cưới thể hiện nhiều nét đẹp văn hoá  của đồng bào Khmer.  

  Mùa cưới của người Khmer Nam bộ bắt đầu từ  tháng 1 đến tháng 3 âm lịch, khi mùa màng đã thu hoạch xong. Như nhiều gia đình trong cộng đồng người Khmer sinh sống ở các tỉnh khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, gia đình ông Châu Chân Đa ở huyện Tri Tôn, tỉnh An Giang, tổ chức nghi lễ đám cưới cho con theo các nghi thức truyền thống. Con trai ông là chú rể Châu Lim làm trong ngành Công an, còn cô dâu Thạch Thị Nhơn là sinh viên năm cuối ngành Ngân hàng. Sau 2 năm tìm hiểu, đôi trai gái quyết định đi đến hôn nhân.  Lễ hỏi được tổ chức tại nhà gái. Những lễ vật do nhà trai mang đến nhà cô dâu được bày biện đẹp mắt  gồm: các mâm trầu cau, hoa trái, bánh tét. Ngoài  lễ vật, nhà trai còn trao cho nhà gái một số tiền để cô dâu sắm sửa quần áo trước khi tiến hành lễ cưới. Tiếng nhạc ngũ âm đặc trưng của người Khmer làm cho không khí buổi lễ thêm long trọng.

Mở đầu cho lễ hỏi, hai ông Achar ( chủ lễ, đại diện cho hai gia đình) thay nhau đối đáp. Achar là những người có uy tín trong họ tộc, là những người có gia đình hạnh phúc và phải am hiểu phong tục tập quán của dân tộc mới được mời tham dự các nghi lễ.  Ông Châu Chân Đa, cho biết:

 "Phải biết người ta là người đàng hoàng, hiểu biết thì mình mới dám mời đến chủ trì nghi lễ. Nếu  không được như thế thì  không dám mời. Vì trong  cưới hỏi có nhiều nghi lễ rất khó".  

Cuộc đối đáp diễn ra trong không khí trang nghiêm với sự chứng kiến của đại diện người thân họ hàng của hai bên gia đình. Đây cũng là nghi lễ đầu tiên của đám cưới. Trong lễ này, ngày tháng tổ chức lễ cưới được hai họ thống nhất với nhau.

Lễ thành hôn ( Apia pị pia ) của người Khmer trước đây thường được tiến hành trong 3 ngày, 2 đêm, nhưng hiện nay tại nhiều địa phương đã rút gọn lại chỉ còn 2 ngày, 2 đêm. Những chi tiết rườm rà đã được bỏ đi, chỉ giữ lại những nghi lễ chính như: lễ đưa chú rể sang nhà gái,  lễ cúng ông Tà, lễ cắt tóc, rắc bông cau, mời các nhà sư đến cầu nguyện, lễ xoay đèn, lễ buộc chỉ tay, lễ lạy ông bà, cha mẹ, lễ nhập phòng....

Do người Khmer theo chế độ mẫu hệ, nên lễ cưới được tổ chức ở nhà gái. Từ sáng sớm, nhà trai dưới sự hướng dẫn của ông chủ lễ (Achar ) mang lễ vật sang nhà gái. Ngoài những lễ vật thông thường nhà trai còn mang theo nữ trang và khăn quàng để tặng cô dâu trong ngày cưới. Khi đoàn nhà trai sắp đến, nhà gái rào cổng lại bằng nhánh gai tượng trưng trưng cho sự trong trắng của cô dâu. Đến cổng rào, người đại diện bên nhà trai cầm thanh gươm gỗ múa 3 vòng để báo chú rể đã đến. Bên nhà gái đánh cồng báo hiệu cho nhà trai vào. Cô dâu cùng hai phù dâu trong trang phục dân tộc lộng lẫy cầm vòng hoa ra tiếp đón chú rể. Hai bên trao vòng hoa cưới và cùng bước vào nhà. Giàn nhạc nổi lên và mọi người cùng chúc mừng cô dâu, chú rể

Sau các thủ tục như:  lễ ra mắt ông bà, cha mẹ, trao nữ trang và khăn quàng cho cô dâu, lạy bàn thờ.. là lễ cắt tóc cho cô dâu, chú rể. Một phụ lễ múa hát theo điệu nhạc đi vòng quanh cô dâu, chú rể, thỉnh thoảng đưa chiếc kéo lên cắt tượng trưng vài sợi tóc trên đầu của hai người. Ý nghĩa của việc cắt tóc nhằm xóa bỏ những điều xấu xa ra khỏi cuộc đời của đôi trai gái này. Tối đến, nhà gái mời các nhà sư tại các chùa ở địa phương đến nhà để cầu kinh và chúc phúc cho cô dâu, chú rể. Đây là một nét đặc thù trong đám cưới của người Khmer. Bước sang ngày hôm sau mới là lễ cưới chính thức. Trong ngày này những nghi lễ quan trọng mới được tiến hành như lễ xoay đèn, lễ cột chỉ tay, lễ nhập phòng, lễ rắc bông cau chúc mừng hạnh phúc cho cô dâu chú rể. Những nghi lễ này càng tổ chức chu đáo càng khiến cho cô dâu, chú rể tự hào về đám cưới của mình. Cô dâu Thạch Thị Nhơn rất xúc động:

 “ Em rất tự hào khi đám cưới của em được tổ chức theo truyền thống dân tộc. Đặc biệt những lễ nghi này chỉ có trong dân tộc Khmer chúng em”.

Ngày nay, những đám cưới của người Khmer vừa mang đặc trưng truyền thống của dân tộc mình, đồng thời cũng có nhiều đổi mới do quá trình cộng cư và giao lưu văn hoá với các dân tộc khác trong vùng. Sau những nghi thức truyền thống là bữa tiệc thiết đãi người thân bạn bè, nam nữ thanh niên theo nếp sống mới. Và bao giờ cũng vậy, điệu múa Lâm Thon quen thuộc do các thanh niên nam nữ trong làng biểu diễn trên nền nhạc đệm dân tộc sẽ kết thúc cuộc vui ngày cưới./.