Đh’rứah lâng t’nơơm hơ nghêê, taanh n’đoóh a doÓh lâng tân tung da dặ, manuýh Cơ Tu tr’haanh lấh mơ bêl nghệ thuật truyền thống prá pr’ma, bhrợ bh’noóch nắc vêy ta xay moon nắc c’cir âng k’tiếc k’ruung. Pazêng rau n’juông cr’liêng xa nay nắc lứch xay p’cắh rau pr’hay âng lang manuýh, xay p’cắh gít rau pr’hay âng văn hoá truyền thống âng manuýh Cơ Tu.

  Prá pr’ma, bhrợ bh’noóch nắc bh’rợ nghệ thuật prá xay ty đanh âng manuýh Cơ Tu, vêy ta bhrợ têng tơợ lang ahay. Nâu đoo nắc bh’rợ prá xay bhlưa prá lâng hát, bhlưa boóp p’rá lâng rau pr’hay âng bhr’ươl pr’hay âng apêê t’coóh bhươl, đợ manuýh t’coóh ta ha đoọng prá xay, pr’ắt tr’nớt đh’rứah cóh pr’ắt tr’mông.

Buôn nắc, prá pr’ma, bhrợ bh’noóch nắc ta bhrợ têng vêy bhiệc bhan, cơnh cha ha roo t’mêê, bh’rợ zr’ziêng, đoo bêl vêy ta mooi chr’nắp tước lum lêy, bêl bhươl cr’noon tước ooy t’ngay bhiệc bhan cắh cậ bh’rợ bơơn k’díc k’điêl đoọng ha k’coon…

Rau pr’hay bhlâng âng bh’rợ prá pr’ma, bhrợ bh’noóch nắc đươi dua ooy pazêng pr’đươi la lơớp đoọng xay p’cắh ooy muy rau bh’rợ, xa nay hân đoo xăl tu ng’prá xay tíh. Bêl haanh déh manuýh pân đil la liêm, apêê đoo buôn prá xay ooy pô, prá xay ooy p’nong t’rị ga mắc bêl xay moon ooy t’nơơm ga mắc… Lâng manuýh Cơ Tu, apêê đoo ta luôn vêy cr’noọ la lay âng đay ooy pazêng rau pr’đươi, cắh cơnh ty, ơy váih l’lăm.

Hát lý

Pazêng rau bhrợ t’váih đoọng ha bh’rợ bhrợ bh’noóch nắc Ka Lới, Cha chấp, Rơah, Kalâu- Kalênh lâng Nơơi. Rau pr’hay âng bh’rợ bhrợ bh’noóch nắc đươi vêy pazum crêê cơnh cr’liêng xa nay, bhr’ươl, rau haanh déh âng manuýh xơợng bêl xơợng pazêng rau cr’liêng xa nay lâng n’năl gít rau cr’noọ xa nay âng manuýh bhrợ. Apêê đoo nắc  đợ manuýh chr’nắp, manuýh bha lâng âng bh’rợ prá pr’ma, bhrợ bh’noóch.

Prá pr’ma, bhrợ bh’noóch cắh vêy đợ ơy ta bhrợ đớc cóh l’lăm đoọng đươi dua, bhrợ bh’noóch, prá pr’ma nắc xa nay bh’rợ prá xay lâng xa nay bh’rợ dưr váih cóh xoọc đêếc. Prá pr’ma, bhrợ bh’noóch vêy bấc lang, bấc xa nay chr’nắp, la lơớp bhrợ ha manuýh xơợng k’đháp đoọng bơơn n’năl nắc t’béch lấh mơ. Bấc bh’rợ prá pr’ma, bhrợ bh’noóch nắc vêy ta pa choom tơợ lang n’nâu tước ooy lang n’tốh lâng đhr’năng prá xay crêê cơnh lâng đhr’năng xoọc dưr váih. Hân đhơ cơnh đêếc, cắh vêy ngai công choom bhrợ bhrợ noóch. Đoọng n’năl gít ooy nghệ thuật n’nâu nắc vêy đợ xa nay pa choom ta níh đha nâng lâng n’năl gít ooy văn hoá âng manuýh Cơ Tu.

Hát lý

Đh’rứah lâng rau la liêm pr’hay la lay cơnh bh’rợ bhoẹ bh’noóch t’đui ooy đhr’năng dưr váih, cắh vêy bh’rợ xrặ bhrợ l’lăm nắc đợ rau chr’nắp bhlâng âng bh’rợ prá pr’ma, bhrợ bh’noóch Cơ Tu nắc bh’rợ chr’nắp ooy pazêng bh’ươl, rau chr’nắp âng cr’liêng xa nay lâng buôn lướt mót ooy a cọ a bục âng manuýh xơợng. Prá pr’ma, bhrợ bh’noóch âng manúyh Cơ Tu nắc choom bhrợ pr’liêm pazêng rau tr’vey tr’lin âng cha nắc manuýh, bhlưa pr’loọng đong, tô bhúh, bhlưa pazêng bhươl cr’noon.

Ooy bh’rợ bhrợ bh’noóch, prá pr’ma ng’moon zazum nắc công pr’hay pa bhlâng, rau đâu bêl l’lăm ahay acu lêy apêê a bhứop bhrợ têng, nắc acu k’noọ nắc n’hâu,  ha dzợ bh’rợ prá xay xa nay n’hau nắc prá xay lâng bh’rợ prá pr’ma, bhrợ bh’noóch. Pazêng rau tr’vey tr’lin nắc bhrợ bh’noóch, la liêm pr’hay. Bhrợ bh’noóch nắc vêy chr’nắp haanh déh apêê ađhi a moó tơợ Đảng, Trung ương tước ooy đâu, lướt ooy đâu, cha đắh cắh rau vêy nắc đợ a rong, r’véh n’nắc công nắc rau vêy cóh đâu đoọng đương hơnh déh apêê tước. Apêê a bhướch nắc prá xay cơnh đêếc, acu xơợng pr’hay pa bhlâng. Bơr bhươl cr’noon vêy bh’rợ tr’vey tr’lin tu ha rêê đhuốch, cắh cậ ta bơơn c’roót nắc cắh prá xay ooy apêê n’lơơng n’năl, nắc prá xay lâng bh’rợ apêê a bhướp bhrợ bh’noóch. Xang n’nắc bơr n’đắh prá xay đh’rứah, k’chăng nắc xang ặ, doọ dzợ rau cắh liêm crêê.

Hân đhơ rau tr’vey tr’lin ga mắc mơ ooy, nắc đhiệp ắt đh’rứah, đh’rứah prá xay, bhrợ bh’noóch, prá pr’ma nắc pazêng rau cắh liêm crêê nắc vêy ta bhrợ pa liêm, bơr n’đắh bhui har, đoàn kết đh’rứah. Rau đêếc nắc rau chr’nắp pa bhlâng, xay moon rau chr’nắp liêm crêê âng acoon amnuýh âng bh’rợ bhrợ bh’noóch. Nâu đoo nắc muy cóh pazêng rau pr’đơợ đoọng xay moon bhrợ bh’noóch, prá pr’ma âng Cơ Tu vêy ta xay moon nắc c’cir văn hoá phi vật thể âng k’tiếc k’ruung. T’coóh Dương Thuấn, manuýh bhrợ thơ, manuýh bhrợ bh’rợ pa chắp ch’mêết lêy văn hoá, manuýh âng Uỷ ban UNESCO VN ơy tước ooy bhươl cr’noon Cơ Tu xơơng apêê a bhướp bhrợ bh’noóch, prá pr’ma. Ađoo đoo moon, prá pr’ma Cơ Tu vêy ta xay moon c’cir văn hoá phi vật thể cấp k’tiếc k’ruung nắc cơnh đâu:

Nâu cơy pr’ắt tr’mông t’mêê apêê đoo vêy bấc cơnh đoọng tr’lum, prá xay, đoọng ắt đh’rứah tr’đăn, vêy cơnh cậ bhlưa apêê k’tiếc k’ruung. Bh’rợ ngoại giao đhanuôr công muy cơnh, cóh đêếc đươi dua bấc ooy văn hoá. Bhlưa đong n’nâu lâng đong n’tốh, bhươl cr’noon n’nâu lâng bhươl cr’noon n’tốh, cóh đhanuôr acoon cóh cơnh đhanuôr Cơ Tu, ha dang vêy dưr váih rau tr’vey tr’lin hân đhơ k’tứi, ga mắc, vêy cơnh c rau tr’vey tr’lin k’rơ pa bhlâng nắc apêê đoo công choom pr’liêm đươi ooy bh’rợ bhrợ bh’noóch prá pr’ma. Ađoo n’nắc nắc tr’thi ooy rau tr’béch, cóh x’rịa bh’rợ n’nâu nắc chô đơơng rau pr’zum, rau bhui har, pazêng rau cắh liêm crêê nắc lứch vêy ta bhrợ pa liêm, zập ngai ắt mamông đh’rứah đoàn kết lấh mơ lâng đh’rứah bhrợ pa dưr bhươl cr’noon, xã hội la liêm pr’hay lấh mơ. Bhr’ươl pr’hay Cơ Tu la liêm pr’hay pa bhlâng.

Cóh c’xêê c’moo dưr váih k’rơ ooy thông tin cóh xoọc đâu, truyền hình cắh cậ pr’đươi công nghệ số nắc chô tước ooy bhươl cr’noon, chô ooy pr’loọng đong. Bh’rợ pazêng đhanuôr kiêng xơợng pr’hát, phim ảnh lâng đơớh n’năl đươi pazêng pr’đươi t’mêê nắc cắh choom cắh ng’đoọng. Hân đhơ cơnh đêếc, hân đhơ pazêng rau pr’hát, tr’coọ xa nul t’mêê vêy dưr váih nắc cắh vêy bh’rợ hân đoo nắc choom xăl bh’rợ prá pr’ma, bhrợ bh’noóch. Lâng rau la liêm pr’hay, manuýh bhrợ nắc cắh muy cóh bh’rợ hát nắc xoọc pa gơi rau cr’noọ cr’niêng âng đay. Bhrợ bh’noóch nắc cắh muy rau la liêm pr’hay, bhrợ bh’noóch nắc dzợ rau xay p’cắh cr’noọ cr’niêng, rau chr’nắp pr’hay âng manuýh Cơ Tu. Rau đêếc nắc văn hoá ơy dưr váih tơợ lang ahay, ắt đhậu cóh cr’noọ cr’niêng âng manuýh đhanuôr cóh đâu. Hân đhơ vêy ha mơ bấc bh’rợ nghệ thuật t’mêê dưr váih nắc ahêê cắh choom cắh lâng manuýh Cơ Tu, bhrợ bh’noóch nắc rau bhr’ươl buôn pa bhlâng lướt mót ooy a cọ a búc âng manuýh xơợng. Tu cơnh đêếc, t’coóh Bh’riu Liếc- Bí thư Huyện uỷ Tây Giang, tỉnh Quảng Nam tin đươi lang ta đhâm c’mor Cơ Tu nắc choom p’têết xay bhrợ bh’rợ âng k’conh pa bhướp đay:

Bh’rợ prá pr’ma n’nâu nắc ng’năl ooy đoo, ng’năl nắc vêy choom ng’pa choom, ha dzợ êếh rau ng’học cơnh muy bài thơ, pr’háy ơy vêy cơnh cóh xuôi. Chr’nắp bhlâng cóh xoọc đâu apêê  t’coóh ta ha, manuýh g’lăng z’hai Cơ Tu pa choom, lang p’niên ta đhâm c’mor Cơ Tu vêy văn hoá, học dal lấh mơ, apêê đoo ting pa choom ooy bh’rợ n’nâu công z’zăng liêm buôn. Xoọc đâu azi xoọc t’bhlâng bhrợ têng lâng bhrợ nhâm mâng apêê câu lạc bộ văn nghệ xiêr tước ooy vel đong, vêy câu lạc bộ âng p’niên k’tứi, ta đhâm c’mor, manuýh t’coóh ta ha, pêê lang manuýh đh’rứah zư lêy lâng Gươl vêy ta bhrợ têng cóh pazêng bhươl cr;noon lâng pazêng bhiệc bhan ta luôn vêy ta bhrợ têng nắc rau đêếc nắc bh’rợ văn hoá chr’nắp đoọng bh’noóch, prá pr’ma lâng pazêng rau văn hoá ty đanh n’lơơng âng manuýh Cơ Tu vêy choom dưr váih k’rơ. Acu tin đươi nắc cơnh đêếc.

Bh’rợ xay moon prá pr’ma, bhrợ bh’noóch nắc c’cir phi vật thể âng k’tiếc k’ruung nắc bhrợ pr’đơợ đoọng bhrợ têng ta luôn lâng pa dưr rau chr’nắp cóh văn hoá âng manuýh Cơ Tu. Tước tơợt lang bêl tước ooy Gươl âng đhanuôr Cơ Tu, nắc ahêê dzợ bơơn xơợng bhr’ươl bh’noóch la liêm pr’hay, chr’va chr’đhô prang da ding k’coong./.

NGHE NÓI LÝ, HÁT LÝ

)

Cùng với cây Pơ mu, dệt thổ cẩm và điệu múa tân tung da dá, người Cơ Tu càng tự hào hơn khi nghệ thuật truyền thống nói lý, hát lý cũng được công nhận là di sản phi vật thể quốc gia. Từng câu ca, lời hát cất lên đều thấm đẫm tình đời, tình người, thể hiện rõ nét đặc sắc văn hóa truyền thống của người Cơ Tu.

Nói lý, hát lý là loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian Cơ Tu độc đáo và đặc sắc, tồn tại từ thời xa xưa. Đây là loài hình ứng khẩu kết hợp giữa nói với hát, giữa lời ăn tiếng nói với nhạc điệu mang tính tự sự của già làng, những người đàn ông lớn tuổi để giao lưu, tâm tình, quan hệ, xử sự với nhau trong cuộc sống cộng đồng.

Thông thường, nói lý, hát lý được thể hiện vào các dịp lễ như lễ ăn mừng lúa mới hay lễ kết nghĩa anh em, vào những dịp có khách quý tới thăm, khi làng đang có lễ hội hoặc đám cưới hay trong lễ hỏi cưới vợ cho con...

Cái hay nhất của nói lý, hát lý chính là dùng dùng những hình tượng, hình ảnh ẩn dụ, ví von để chỉ một sự việc, vấn đề nào đó thay cho việc nói trực tiếp. Khi khen người con gái đẹp, họ thường nhắc đến hoa, nói đến con trâu mộng sẽ nói về hình ảnh cây cổ thụ to lớn... Với người Cơ Tu, ở họ luôn có cách hình dung để mô tả về sự vật, hiện tượng theo cách của mình mà không theo bài có sẵn.

Các làn điệu làm nên âm hưởng cho hát lý là Ka lơi, Cha chấp, Rơah, Kalâu-Kalênh và điệu Nơơi. Sự hứng thú, say mê của nghệ nhân tham gia hát lý được lên cao nhờ sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa ngôn ngữ, âm điệu, sự khen ngợi của người nghe khi được thưởng thức lời ca và cảm nhận được những ý tứ sâu sắc từ người hát. Họ chính là linh hồn của buổi nói lý, hát lý.

Nói lý, hát lý không có những bài mẫu để nói, để hát mà bài nói lý, hát lý hình thành do tài ứng khẩu của người nói, người hát. Những lời nói lý, hát lý càng có nhiều lớp nghĩa, càng kín đáo, sâu xa, khiến cho đối phương càng khó hiểu để nói lý, hát lý lại thì càng tài. Nhiều bài nói lý, hát lý hay được truyền khẩu từ đời này sang đời khác và biến tấu cho phù hợp với hoàn cảnh. Tuy nhiên, không phải ai cũng có khả năng hát lý Cơ tu. Để thật sự am hiểu loại hình nghệ thuật này cần một quá trình học hỏi nghiêm túc và thực sự am hiểu sâu sắc văn hóa của người Cơ Tu.

Bên cạnh những nét độc đáo riêng có như lối hát ứng khẩu, không có bài soạn sẵn thì giá trị lớn nhất của nói lý, hát lý Cơ Tu chính là ý nghĩa nhân văn sâu sắc thấm đượm trong từng giai điệu, ý vị trong từng câu chữ và dễ đi vào trái tim người nghe. Nói lý, hát lý của người Cơ Tu có thể hóa giải mọi hiềm khích giữa cá nhân, giữa các gia đình, tộc họ, giữa các làng với nhau.

Về hát lý này nói chung là cũng rất là hay cái này trước đây mình nhìn các cụ hát hát mình tưởng cái gì, hóa ra là quan hệ cái gì là nói bằng lý. Những chuyện gây rối, cãi nhau thì hát lý nhẹ nhàng, tình cảm và rất ý nghĩa. Hát lý này có ý nghĩa như ca ngợi các anh các chị từ Đảng, Trung Ương đến đây, đi qua đây, ăn uống không có gì nhưng làm củ sắn, miếng sắn, miếng rau đó cũng là đặc sản tiếp đón Đoàn. Các cụ hát như vậy, tôi nghe rất hay. Hai làng có hiềm khích về làm rẫy hay là đốt mật ong nhưng không nói ngoài để biết, mà giải quyết với nhau bằng cách hai cụ hát lý. Sau đó hai bên thỏa thuận với nhau, cười là xong, không còn gì rắc rối nữa.

Dù mâu thuẫn có lớn như thế nào, chỉ cần ngồi lại với nhau, cùng nhau nói lý, hát lý thì mọi rắc rối đều tan biến, hai bên lại vui vẻ, đoàn kết với nhau. Đó là điều vô cùng đặc biệt, mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc của hát lý Cơ Tu. Đây chính là một trong những cơ sở quan trọng để hát lý Cơ Tu được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia. Ông Dương Thuấn, Nhà thơ, nhà nghiên cứu văn hóa, thành viên Ủy ban UNESCO Việt Nam từng đến các làng Cơ Tu nghe các cụ cao niên hát lý, nói lý. Ông nói lý do cơ bản để hát lý  Cơ Tu được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia thế này:

“ Bây giờ trong thời hiện đại người ta có nhiều cách để ngoại giao, để xích lại gần nhau, thậm chí là giữa các nước với nhau. Ngoại giao nhân dân là một hình thức, trong đó thông qua văn hóa là chủ yếu. Giữa nhà này nhà khác, làng này, làng kia, trong một cộng đồng dân tộc như người Cơ Tu, nếu mà có mâu thuẫn gì dù nhỏ, dù lớn, thậm chí là rất căng thẳng người ta cũng có thể hòa giải được thông qua hát lý. Bản chất đó là sự đấu trí với nhau, nhưng cuối cùng thì hình thức âm nhạc dân gian này nó đem lại sự hòa hợp, sự vui tươi, mọi hiềm khích đều được hóa giải, mọi người chung sống với nhau đoàn kết hơn và hiển nhiên là cùng nhau xây dựng bản làng, xã hội nhân bản hơn. Điệu lý Cơ Tu nó rất là độc đáo và nhân văn”.

Trong thời đại bùng nổ thông tin hiện nay, truyền hình hay công nghệ số đã tràn về tới tận các làng bản, tràn vào mỗi gia đình. Việc mọi người dần thích nhạc nhẹ, phim ảnh và tiếp cận nhanh với những ứng dụng công nghệ hiện đại là điều hiển nhiên. Thế nhưng, dù những bản nhạc nhẹ, nhạc hiện đại có xuất hiện thì không có bất cứ loại hình nào có thể thay thế được nói lý, hát lý. Với giai điệu nhẹ nhàng, truyền cảm, người thể hiện không chỉ dừng ở việc hát mà là đang gửi gắm những suy nghĩ, tâm tư, tình cảm của mình. Hát lý không chỉ đơn thuần là tạo ra những giai điệu đẹp, hát lý còn là một sự trải lòng, một cách trò chuyện bằng câu ca rất riêng của người Cơ Tu. Nó là nét văn hóa đã tồn tại từ bao đời nay, đã ăn sâu vào tâm hồn của mỗi người con nơi đây. Và dù cho có bao nhiêu loại hình nghệ thuật hiện đại mới xuất hiện thì chúng ta không thể phủ nhận đối với người Cơ Tu, hát lý vẫn là thể loại dễ đi vào lòng người nhất. Chính vì vậy, ông Bhriu Liếc- Bí thư Huyện ủy Tây Giang, tỉnh Quảng Nam tin rằng lớp trẻ Cơ Tu hoàn toàn có thể kế tục các bậc ông, cha mình:

“Loại hình hát lý này phải am hiểu nó, phải hiểu mới truyền dạy được chứ không phải là học như một bài thơ, bài hát lý có sẵn như dưới đồng bằng. Đặc biệt hiện nay là khi các cụ nghệ nhân Cơ Tu truyền giảng, hướng dẫn, lớp trẻ Cơ Tu có văn hóa, học cao lên, chúng tiếp cận cái này tương đối thuận lợi. Hiện nay chúng tôi tiếp tục xây dựng và củng cố các Câu lạc bộ văn nghệ dân gian xuống tận cơ sở, có cả các câu lạc bộ thiếu nhi, thanh niên, người cao tuổi, ba thế hệ kế tục nhau và chính Gươl được xây dựng ở các thôn và các lễ hội thường xuyên được tổ chức thì đó là không gian văn hóa lý tưởng để hát lý, nói lý và các loại hình văn hóa dân gian khác của người Cơ Tu có sơ sở để trường tồn. Tôi tin chắc là như vậy! “

Việc công nhận nói lý, hát lý là di sản phi vật thể Quốc gia sẽ tạo điều kiện để duy trì và phát huy nét độc đáo trong văn hóa người Cơ Tu. Mãi về sau nữa, khi ghé thăm mái nhà Gươl của đồng bào Cơ Tu, ắt hẳn chúng ta sẽ vẫn được lắng nghe những bài hát lý nhẹ nhàng mà bền bỉ, vang vọng khắp núi rừng.