Tơợ xang bh’rợ prá xay k’rong bhrợ pa dưr sâm Ngọc Linh lâng pazêng z’nươu rau lơơng nắc vêy tỉnh Kon Tum bhrợ têng cóh c’xêê 9/2018, xoọc đâu vêy bh’rợ k’rơ pa bhlâng k’đơơng apêê tước k’ring bhrợ ooy vel đong. Tước nâu cơy, nắc vêy 10 doanh nghiệp vêy tỉnh pazao đoọng k’tiếc, đoọng vặ k’tiếc, pazao đoọng crâng, đoọng vặ crâng đoọng bhrợ têng pazêng dự án, pa dưr, bhrợ têng z’nươu lâng pazêng đhăm ga mắc lấh 7.600 héc ta đhị bơr chr’hoong Đăk Glei lâng Tu Mơ Rông. Cóh đêếc, pazêng đhăm crâng nắc lứch crâng g’mrâng. Đh’rứah lâng rau ng’bhui har cóh bh’rợ k’đơơng apêê doanh nghiệp pa dưr t’nơơm z’nươu, chr’nắp bhlâng nắc t’nơơm sâm Ngọc Linh nắc công vêy đợ rau ng’k’rang lâng bh’rợ k’đhơợng lêy crâng. T’coóh A Hơn, Chủ tịch UBND chr’hoong Tu Mơ Rông xay moon: “Bêl đoọng vặ nắc cắh ơy ch’mêết lêy xay moon ha mơ bấc n’loong, pazêng rau n’loong, pazêng n’loong n’nắc nắc cơnh ooy. Doanh nghiệp hà dang bhrợ cha liêm choom nắc cắh ng’xay. Muy bơr doanh nghiệp bhrợ cha cắh liêm crêê đoọng u văh nắc lứch u groong ga ving. Cắh n’năl nắc n’loong cơnh ooy, tu bêl chóh z’nươu nắc đh’léh đoong n’loong, crêê tước ooy môi trường. Ha dum mơ 1, 2 giờ ra diu chở đơơng n’loong nắc ngai n’năl. Zr’lụ n’nắc ơy pazao đoọng ooy apêê đoo nắc k’đháp đoọng k’đhơợng xay bh’rợ n’nâu.

Bh’rợ tal xraách bhơi xấc, bhrợ c’lâng lướt, bhrợ hân luung chóh sâm… bh’rợ bhrợ têng la lấh bấc ooy crâng k’coong nắc bhrợ ha crâng k’coong cắh dzợ cơnh ty đanh, k’tiếc chóh sâm nắc vêy cơnh choom hr’lang hr’cấh đoo bêl pleng k’tiếc váih cắh liêm crêê, bhrợ ha sâm Ngọc Linh chắt váih cắh liêm. Đh’rưáh lâng n’nắc bh’rợ chóh pa bhlâng bấc, bhrợ têng ting cơnh bh’rợ công nghiệp công nắc muy cóh pazêng rau tu bhrợ ha pr’lúh dưr váih.

T’coóh Nguyễn Thành Chung, Giám đốc Công ty TNHH muy thành viên lâm nghiệp Đăk Tô, doanh nghiệp Nhà nước nắc vêy tỉnh Kon Tum pazao bh’rợ tr’nêng zư lêy lâng pa dưr m’ma sâm Ngọc Linh tơợ k’zệt c’moo đâu xay moon, tơợ c’moo 2017 tước nâu cơy đơn vị bơơn lêy cóh t’nơơm sâm Ngọc Linh n’léh bấc rau pr’lúh ngân pa bhlâng: “Vêy bơr rau pr’lúh bha lâng pa bhlâng cắh liêm crêê, pr’lúh bhrợ ra boót bha lâng xang n’nắc n’xọ riáh. Pr’lúh n’nâu ha dang cắh đơớh bơơn lêy, cắh loon zâl t’bil nắc đhr’năng trơơi boọ đơớh pa bhlâng, k’dâng 10 t’ngay nắc prang tước ooy pazêng bhươn ươm lứch ma răng. Pr’lúh rau bơr nắc pr’lúh l’glập bhoóc, pr’lúh n’nâu váih cóh pazêng bhươn sâm m’ma váih pô, váih p’lêê. Crêê rơớc a xậ, n’xọ a xậ, n’tộ a xậ, tr’đéh bha lâng. Pr’lúh n’nâu công trơơi boọ đơớh. Ha dang cắh đơớh ng’bơơn lêy, cắh loon zâl cha groong nắc cóh 1 c’xêê nắc u trơơi prang bhươn chóh.”

Cóh pazêng c’moo đăn đâu, đoọng bhrợ pa dưr rau chr’nắp pr’đươi âng k’tiếc k’ruung sâm Ngọc Linh, tỉnh Kon Tum nắc ơy k’rong pazêng c’rơ, bhrợ t’váih bấc rau liêm buôn đoỌng ha doanh nghiệp lâng vêy đợ bh’rợ tr’nêng liêm choom bhlâng đoỌng pa dưr rau chr’nắp liêm.

Bh’rợ triển lãm: C’kir Văn hoá – Sâm Ngọc Linh Kon Tum pr’đươi chr’nắp âng crâng k’coong ga mắc vêy ta bhrợ têng tr’nơớp c’moo 2019 đhị Bản tàng Lịch sử k’tiếc k’ruung cóh Thủ đô Hà Nội nắc muy cơnh ng’xay p’cắh ta béch pa bhlâng âng tỉnh Kon Tum. Hân đhơ cơnh đêếc pazêng rau xa nay bha lâng đoọng xay moon rau chr’nắp âng pr’đươi sâm Ngọc Linh nắc dzợ m’bứi pa bhlâng.

Ba bi cơnh nắc cắh lấh bấc pr’đươi vêy ta bhrợ têng tơợ sâm Ngọc Linh. Manuýh đươi dua ha dang cáh câl k’lung sâm nắc đhiệp câl muy bơr rau a năm pr’đươi, cơnh buáh sâm, đác vêy ta pị tơợ sâm, trà sâm…. Ting n’nắc rau chr’nắp pr’hay la lay lâng đợ bấc rau văn hoá cóh pazêng pr’đươi nắc cắh lấh.

Tước nâu cơy đhăm sâm Ngọc Linh âng tỉnh Kon Tum chóh bhrợ nắc đhiệp mơ 600 héc ta, cắh zập pr’đươi đoọng ha bh’rợ công nghiệp bhrợ têng cơnh lơơng.

Cóh bh’rợ chóh t’nơơm sâm Ngọc Linh cơnh xoọc đâu cóh tỉnh Kon Tum, bh’rợ k’đhơợng lêy xa nay xay moon đhị zr’lụ chóh bhrợ z’nươu chr’nắp n’nâu xoọc nắc n’jứah rau liêm choom âng vel đong, doanh nghiệp, nắc công bhrợ zíh lâng rau t’bhlâng đươi dua khoa học công nghệ ha bh’rợ chóh sâm.

Xoọc đâu apêê doanh nghiệp lâng đhanuôr vel đong bấc bhlâng chóh sâm Ngọc Linh ting cơnh bh’rợ ty đanh cóh crâng Ngọc Linh dal tơợ 1.800 tước 2.500 mét. Ha dzợ ting cơnh Giáo sư – Tiến sĩ Nguyễn Minh Đức, Trưởng khoa Dược, Trường Đại học Tôn Đức Thắng, nắc đhiệp ng’đươi khoa học công nghệ k’rơ lấh mơ nắc vêy choom bơơn rau liêm choom bhlâng cóh bh’rợ chóh sâm: “Nắc ơy vêy bấc rau t’bhlâng đoọng pa dưr t’nơơm sâm nắc tước nâu cơy bấc bhlâng nắc lứch lâng bh’rợ ty đanh đhiệp chóh cóh crâng k’coong Ngọc Linh. Hân đhơ cơnh đêếc nắc ha dang xay bhrợ cơnh c’lâng bh’rợ n’nâu đợ bấc u váih zíh bhlâng, cắh zập đoọng ooy thị trường lâng bhrợ ha chr’nắp ng’câl bấc lấh mơ lâng ting n’nắc rau liêm choom công cắh lấh mơ. Tu cơnh đêếc bh’rợ chóh ting cơnh bh’rợ t’mêê đhị đhăm k’tiếc clung lâng cóh xr’pợ âng manuýh bhrợ nắc công nghệ chóh cóh pazêng k’tiếc k’ruung Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản, bhrợ t’váih c’lâng bh’rợ liêm choom bhlâng đoọng pa dưr t’nơơm sâm cóh cr’chăl ha y.”./.

Thách thức trong phát triển cây sâm Ngọc Linh ở Kon Tum

                                  PV Khoa Điềm

Với giá trị dược liệu đặc biệt riêng có, cây sâm Ngọc Linh được tỉnh Kon Tum xác định là cây trồng chủ lực và đang tạo ra làn sóng mạnh mẽ thu hút các nhà đầu tư. Cây sâm Ngọc Linh hứa hẹn mang lại giá trị kinh tế lớn, đồng thời giúp địa phương hình thành được ngành công nghiệp chế biến dược liệu. Tuy nhiên đi cùng cơ hội luôn là những thách thức và việc phát triển cây sâm Ngọc Linh ở Kon Tum cũng không ngoại lệ.

Từ sau Hội nghị đầu tư phát triển sâm Ngọc Linh và các loại dược liệu khác được tỉnh Kon Tum tổ chức vào tháng 9/ 2018, đang có một làn sóng mạnh mẽ thu hút các nhà đầu tư vào địa phương. Đến nay, đã có 10 doanh nghiệp được tỉnh giao đất, cho thuê đất, giao rừng, cho thuê rừng để thực hiện các dự án đầu tư, phát triển, chế biến dược liệu với tổng diện tích trên 7.600 ha tại hai huyện Đăk Glei và Tu Mơ Rông. Trong đó, hầu hết diện tích là rừng tự nhiên. Cùng với tín hiệu đáng mừng trong việc thu hút doanh nghiệp phát triển dược liệu, đặc biệt là cây sâm Ngọc Linh thì cũng có những lo ngại đối với công tác quản lý tài nguyên rừng. Ông A Hơn, Chủ tịch UBND huyện Tu Mơ Rông cho biết: “Khi mà cho thuê chưa thống kê phụ lục bao nhiêu gỗ, chủng loại, các loại gỗ như thế nào. Doanh nghiệp nếu mà làm ăn tốt thì không nói. Một số doanh nghiệp không làm tốt cho thuê doanh nghiệp sẽ rào chắn hết. Không biết gỗ sẽ ra như thế nào vì khi phát triển dược liệu chắc chắn phải tỉa thứ, tác động môi trường nữa. Đêm 1, 2 giờ sáng chở gỗ ra ai mà biết được. Khu của người ta đã giao rồi huyện cũng khó quản lý cái này”. 

Việc phát dọn thực bì, làm đường đi, chia lô, đánh luống để trồng sâm… can thiệp quá mạnh vào tự nhiên khiến môi trường gốc không nguyên vẹn, đất trồng sâm bị rửa trôi cộng với tình trạng biến đổi khí hậu khiến cây sâm Ngọc Linh có dấu hiệu sinh trưởng phát triển kém. Cùng với đó việc trồng sâm mật độ dày, quy mô công nghiệp cũng là một trong những nguyên nhân khiến dịch bệnh nảy sinh.

Ông Nguyễn Thành Chung, Giám đốc Công ty TNHH Một thành viên lâm nghiệp Đăk Tô, doanh nghiệp Nhà nước được tỉnh Kon Tum giao thực hiện nhiệm vụ bảo tồn phát triển giống sâm Ngọc Linh từ hàng chục năm nay cho biết, từ năm 2017 đến nay đơn vị ghi nhận trên cây sâm Ngọc Linh đã xuất hiện nhiều loại bệnh nguy hiểm:“Có hai bệnh chính rất nguy hiểm, bệnh nhũn thân rồi thối củ. Bệnh này nếu không phát hiện, không chữa trị kịp thời tốc độ lây lan rất nhanh chỉ trong vòng cỡ 10 ngày thì có thể cả vườn ươm bị thiêu hủy luôn. Bệnh thứ hai nữa là bệnh nấm thán thư, bệnh này xuất hiện ở những vườn sâm giống cho hoa, cho trái. Bị vàng lá, thối lá rồi rụng lá, rụng luôn cả thân. Bệnh này cũng phát tán rất nhanh. Nếu như không phát hiện, không xử lý kịp thời thì cũng trong vòng 1 tháng đổ lại là cả vườn cũng ra đi luôn”.

Trong những năm gần đây để xây dựng thương hiệu sản phẩm quốc gia sâm Ngọc Linh, tỉnh Kon Tum đã đầu tư nguồn lực, tạo nhiều thuận lợi cho doanh nghiệp và có những bước đi bài bản nhằm “nâng tầm thương hiệu”.

Sự kiện Triển lãm “Di sản Văn hóa- Sâm Ngọc Linh Kon Tum báu vật đại ngàn” diễn ra đầu năm 2019 tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Thủ đô Hà Nội là một cách giới thiệu, quảng bá độc đáo và sáng tạo của tỉnh Kon Tum. Tuy nhiên các yếu tố cơ bản để định vị thương hiệu sản phẩm quốc gia sâm Ngọc Linh còn đang ở mức rất khiêm tốn.  

Ví dụ cụ thể là sự đơn điệu của sản phẩm chế biến từ sâm Ngọc Linh. Người tiêu dùng nếu không mua sâm ở dạng nguyên củ thì cũng chỉ có một vài sản phẩm để lựa chọn, như rượu sâm, trà sâm, dịch chất sâm…. Bên cạnh đó bản sắc riêng và hàm lượng văn hóa trong sản phẩm còn khá mờ nhạt.

Đến nay tổng diện tích sâm Ngọc Linh mà tỉnh Kon Tum phát triển được cũng mới vào khoảng 600ha, chưa đủ nguyên liệu cho công nghiệp chế biến.

Trong việc phát triển cây sâm Ngọc Linh hiện nay ở tỉnh Kon Tum, việc được sở hữu chỉ dẫn địa lý loại dược liệu quý này đang vừa là lợi thế của địa phương, doanh nghiệp song cũng là sức ì đối với nỗ lực tiếp cận khoa học công nghệ phục vụ cho việc trồng sâm.

Hiện tại các doanh nghiệp và người dân địa phương chủ yếu trồng sâm Ngọc Linh theo phương pháp truyền thống dưới tán rừng tự nhiên ở độ cao từ 1.800 đến 2.500m trên vùng núi Ngọc Linh. Trong khi đó theo Giáo sư- Tiến sĩ Nguyễn Minh Đức, Trưởng khoa Dược, Trường Đại học Tôn Đức Thắng, chỉ áp dụng khoa học công nghệ mới có thể nhanh chóng tạo được đột phá trong việc trồng sâm:“Đã có rất nhiều nỗ lực để phát triển trồng cây sâm nhưng cho đến nay chủ yếu là bằng phương pháp truyền thống trồng dưới tán rừng tự nhiên ở vùng bản địa Ngọc Linh. Tuy nhiên nếu phát triển hướng này thì sản lượng tăng rất chậm không đủ cung cấp cho thị trường làm cho giá cả ngày càng tăng lên và đồng thời chất lượng cũng rất đáng báo động. Vì vậy việc trồng sâm theo công nghệ mới trồng dưới đất phẳng và dưới mái che nhân tạo như là công nghệ trồng ở các nước Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản mở ra một hướng rất là đột phá để phát triển cây sâm trong thời gian tới”./.