Đhr’nong đong đh’rơơng âng t’coóh Pơloong Din (77 c’moo) cóh vel A Bhat, chr’val Chà Vàl, chr’hoong da ding ca coong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam ặt đhị c’lâng bhlâng 14D đấc ooy Cửa khẩu Đắk Tà Oọc lâng k’tiếc k’ruung pr’zớc Lào. Cóh đong ra pặ bấc ơl pr’đươi pr’dua taanh dzắc ty đanh, cóh đêếc vêy bấc râu xr’looh zong cơnh lâng dal đệ la lay mơ. Xr’loóc zong đhị tr’pang têy z’hai g’lăng âng t’coóh Pơloong Din liêm lấh mơ âng apêê n’lơơng. T’coóh Pơloong Din xay trúih, nắc ting ooy apêê zong, nắc t’coóh cloom xr’looh liêm glặp. N’đhang k’đháp bhlâng cóh cloom xr’looh zong nắc đoo taanh p’têệt a ngoọn. Đoọng bơơn vêy xr’looh zong liêm mâng. Nắc n’jéh c’rêê đoọng cloom choom pay tơợ crâng râu ta tứi. Lâng ting ooy zong ga mắc, k’tứi lâng ng’cơnh đươi dua âng ma nứih dua nắc xr’looh zong choom p’têệt xa loóh ooy zong. Bêl cắh đươi, đha nuôr đơơng dông hấc ooy tir, ch’rung, tu cơnh đêếc nắc zong lâng xr’looh vêy pr’hoọm n’năng bhlác, pa bhlâng mâng tu doó vêy c’moọt crêếh, doó buôn ha úh. Buôn nắc 1 bêệ zong âng t’coóh Pơloong Din choom đươi dua đanh tơợ 10-15 c’moo.

Xang bêl bơơn chơớih pay c’rêê k’tứi zấp, t’coóh Pơloong Din nắc tơợp chrêếh lâng chíah. Bh’rợ chíah c’rêê nắc kiêng ma ứih âi loóih lâng z’hai têy. Pa bhlâng nắc, chrêêh c’rêê choom c’đắ, bêl xang chrêếh, nắc k’tuốih n’jéh c’rêê ng’cơnh choom xa xil lâng mr’cơnh, đoọng bêl cloom nắc choom u cạch, doó vêy b’boọng. Kiêng vêy bơơn bêệ zong liêm lâng mâng nắc choom xay bhrợ n’jéh a ngoọn c’rêê bêl xang chíah pa liêm ghít. C’xêê chíah xang nắc đơơng chong cóh zợ đh’rứah lâng dâng mpâng kg bhoóc đanh 1-2 c’xêê. Bêl đêếc, bhoóc clấp ooy c’rêê vêy ha dưr đơơng cloom xr’looh zong. Cơnh đêếc bêl ta bắc guy ooy chr’lang u l’boọt doó u proọng bhrợ ca ay chr’lang.

Muy bêệ xr’looh zong nắc ting ặt ooy mơ dal đệ t’coóh Din cloom bil tơợ 2-3 t’ngay, zên pa câl tơợ 150-250 r’bhâu. Bh’rự cloom xr’loóh zong cóh bêl doó tr’vâng cắh cậ moọt hân noo boo cắh choom lướt bhrợ ha rêê, công zooi t’coóh Pơloong Din vêy p’xoọng râu pa chô. N’dhdơ cơnh đêếc, lang p’niên Cơ Tu cóh vel nâu câi cắh ngai lấh kiêng pa choom bh’rợ cloom xr’loóh zong. Cóh vel Abhat xoọc đâu, nắc đhêêng dzợ bơr pêê ngai choom taanh zong liêm, lâng nắc muy t’coóh Din a năm dzợ zư bh’rợ cloom xr’loóh zong. N’đhang xoọc đâu, t’ Din âi t’coóh t’ha, mắt cắh dzợ ghít la lêy, têy dzung đhur ặ, cắh dợ mặ moọt ooy crâng trêếh c’rêê cloom xr’loóh zong dzợ. Lêy tr’pang têy t’coóh Din ta bách đa đơớh cloom đợ n’jéh c’rêê đoọng bhrợ t’váih apêê xr’loóh zơng, k’dâng lêy cơnh ngoọ u buôn lâng a zi bơơn lêy râu k’rang pa chắp bấc râu cóh t’coóh.

Pa bhlâng k’đháp, chr’nắp âng apêê xr’loóh zong âu moon pa cắh râu t’bách z’hai âng tr’pang têy t’coóh Pơloong Din. Xr’loóh zong nắc râu pr’đươi pa cắh loom luônh công cơnh râu bơơn năl ooy crâng ca coong, pr’ặt tr’mông ting cơnh lêy, cơnh pa chăp, n’đhang nắc công k’rong bấc râu văn hóa la lay âng ma nứih Cơ Tu. Lâng t’coóh Pơloong Din nắc ma nứih xoọc t’bhlâng zư đớc đợ chr’nắp âng văn hóa ty đanh, cóh đêếc vêy bh’rợ cloom xr’loóh zong âng acoon cóh đay đhị zr’lụ da ding ca coong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam./.

BÍ QUYẾT GIỮ NGHỀ ĐAN DÂY GÙI CỦA GIÀ PƠLONG DIN

                                                         Nguyễn Văn Sơn

Đối với người Cơ Tu ở vùng núi tỉnh Quảng Nam, chiếc gùi luôn đóng vai trò quan trọng trong đời sống sản xuất,  giảm bớt sức vận chuyển của phụ nữ. Để có một chiếc gùi hoàn chỉnh nhất thiết phải có dây gùi bền, đẹp. Già Pơlong Din là một trong số rất ít người đàn ông Cơ Tu hiện còn giữ được bí quyết đan dây gùi.

      Ngôi nhà sàn truyền thống của ông Pơlong Din (77 tuổi) ở thôn A Bhát, xã Chà Vàl, huyện vùng cao Nam Giang, tỉnh Quảng Nam nằm ngay trục Quốc lộ 14D lên Cửa khẩu Đắk Tà Oọc với nước bạn Lào. Trong nhà bày biện  rất nhiều vật dụng đan lát thủ công truyền thống, trong đó có những loại dây gùi với kích thước dài ngắn khác nhau. Dây gùi qua bàn tay khéo léo của già làng Pơ Long Din đẹp và tinh xảo hơn hẳn của những người khác. Ông Pơlong Din chia sẻ, tùy thuộc vào các loại gùi mà ông dùng kỹ thuật đan theo kiểu cài lóng mốt cho dây gùi. Nhưng khó nhất trong đan dây gùi là công đoạn kết dây. Để kết được dây gùi bền đẹp, thì  sợi mây đan phải  lấy từ mây xà phun hoặc mây rã. Và tùy thuộc vào gùi lớn, nhỏ và cách sử dụng của người dùng mà dây gùi có thể gắn kết với gùi. Khi không dùng, bà con đem treo gùi trên giàn bếp, vì thế mà gùi và dây của nó có màu cánh gián, rất bền vì không mối mọt hay bị ẩm mốc.Thường 1 chiếc gùi của ông Pơ Long Din là ra có thể sử dụng được từ 10-15 năm.

Sau khi đã chọn được mây xà phun hoặc mây rã đủ tiêu chuẩn, ông Pơlong Din  bắt tay vào chẻ và vót dây mây. Công đoạn vót dây mây đòi hỏi phải có kinh nghiệm và sự khéo léo. Đặc biệt, chẻ mây phải mỏng,  khi chẻ xong, thì phải chuốt lại sợi mây sao cho nhẵn và đều, để khi đan nó khít vào nhau, không tạo ra kẽ hở. Muốn có được chiếc dây gùi đẹp và bền thì phải xử lý kỹ sợi mây sau khi vót. Mây vót xong đem ngâm trong ché cùng với khoảng 1/2 kg muối trong thời gian từ 1-2 tháng. Khi đó, muối thấm vào sợi mây mới mang ra đan dây gùi. Như thế khi quàng gùi vào vai sẽ rất êm mà sợi mây lại bền nữa.

Mỗi chiếc dây gùi tùy vào độ dài hay ngắn ông Din đan mất từ 2-3 ngày, giá bán từ 150-250 ngàn . Việc đan dây gùi trong lúc nông nhàn hoặc vào mùa mưa không đi rẫy được, cũng giúp ông Pơlong Din có thêm thu nhập. Thế nhưng, lớp trẻ thanh niên Cơtu trong thôn bây giờ không mấy ai mặn mà học nghề đan gùi. Trong thôn Ah Bát hiện nay, chỉ còn vài người đan gùi đẹp, và chỉ mỗi ông Din là giữ nghề đan dây gùi mà thôi. Song hiện nay, ông Din đã lớn tuổi, mắt cũng đã mờ, tay chân đã yếu, không còn vào rừng bứt mây về đan dây gùi được nữa. Nhìn đôi tay ông Din thoăn thoắt luồn qua những sợi mây để tạo nên những sợi dây gùi, tưởng chừng như đơn giản và chúng tôi bắt gặp ánh mắt xa xăm ẩn chứa nhiều nỗi niềm trong ông thật khó tả.

       Sự kỳ công, giá trị của những dây gùi đã nói lên sự tài hoa, khéo léo của đôi bài tay ông Pơlong Din. Dây gùi là vật dụng gửi gắm tình cảm cũng như sự cảm nhận về thiên nhiên, cuộc sống theo cách nhìn, cách nghĩ, nhưng nó cũng hàm chứa đựng những yếu tố văn hóa riêng của tộc người Cơ Tu. Và Ông Pơlong Din là người đang nỗ lực bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có nghề đan dây gùi của dân tộc mình trên vùng cao Nam Giang, tỉnh Quảng Nam./.