Tết nâu nắc c’moo g’luh 2, đhanuôr Hrê đhị vel Làng Teng, chr’val Ba Thành, chr’hoong Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi chô k’rong coh zr’lụ “Zư lêy lâng pa dưr chr’năp văn hoá vel bhươl Làng Teng” đọong cha tết za zưm. Coh pazêng đong đh’rơơng t’mêê ta bhrợ padưr, đhanuôr đh’rưah cha tết ty đanh. P’niên k’tứi, ta cooh ta ha ặt coh đong đh’rơơng tôm pó. Bánh nâu nắc rau đoọng đớc bhrợ bha nuôih lâng đoọng t’mooi cha bêl apêê tước cha ơh coh đong, bánh nâu nắc ta zệê bhrợ lâng đệêp ha rêê. A xậ jau pếêh pay tợơ crâng. Pa căn Đinh Thị Đin, ặt đhị chr’val Ba Thành, chr’hoong Ba Tơ đọong năl, bánh a xậ jau căh choom căh vêy coh pươih bha nuôih tết âng ma nuyh Hrê: “Nâu đoo nắc pọ. Đhanuôr coh đâu ha dang căh vêy pọ nắc lêy cơnh căh vêy Tết.”

Coh t’ngay Tết, j’niêng chr’năp bhlầng âng ma nuyh Hrê nắc bhuôih a bhô dang t’đang chô cha Tết. Ma nuyh Hrê lêy nâu đoo  nắc bhiệc bhan năl ơn apêê a bhô dang ơy zup zooi đoọng đhanuôr coh  vel bơơn lưm rau pr’đoọng; rơơm c’moo t’mêê bhui har tệêm ngăn. Bhuôih dang xang, coh pazêng đhr’nong đong đhr’rơơng ty đanh, đhanuôr vel bhươl bhui har đh’rưah âm buôh, prá xay lơi pazêng rau căh liêm pr’hay coh c’moo ty, đh’rưah t’hước tước rau liêm pr’hay. A noo Phạm Văn Sây, ặt đhị vel Làng Teng, chr’val Ba Thành, chr’hoong Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi moon, lâng ma nuyh Hrê, t’rị nắc rau ma bhuy pa tệêt lâng pr’ặt tr’mông âng đhanuôr. Lalăm cha Tết vel, zập pr’loọng đong bhuôih c’rọol t’rị lalăm. “Đhanuôr Hrê đhị đâu bhuôih t’rị tợơ lâh muy c’moo nắc ting ma mông k’rơ lâh. Rơơm đoọng t’rị lướt cày lướt bừa k’rơ, oó crêê pr’luh. Bhiệc bhuôih vêy a tứch rơơm đoọng rau pa tệêt lâng acoon ma nuyh g’bọ lâng đhanuôr Hrê coh đâu.”

T’cooh Lê Cao Đỉnh, Phó Trưởng phòng Văn hóa - Thông tin chr’hoong Ba Tơ đọong năl: T’ngay lalăm a hay, đhanuôr vel Hrê cha tết hân noo, ha dợ nâu kêi nắc đhanuôr cha tết Nguyênd dác cơnh apêê a đhuốc. Ma nuyh Hrê buôn cha tết ting k’bhuh vel bhươl pa tệêt lâng t’pâh ha pruốt âng zập pr’loọng đong: “Bh’rợ tết âng ma nuyh Hrê đhị đâu bhui har, tệêm ngăn. Chr’năp văn hoá âng a pêê cung k’nặ mr’cơnh lâng chr’năp văn hoá âng acoon coh lơơng ha dợ cơnh cha tết âng apêê nắc cha tết ting pr’loọng đong. Coh muy vel, t’cooh bhươl nắc lêy t’ngay c’xêê lâng đoọng đhanuôr k’rong cha tết.”

T’ngay ha pruốt, coh crâng ca coong, lêy bran mặt âng apêê đha đhâm c’mor Hrê zập ngai cung liêm cra. Coh t’ngay bhiệc bhan tết tọc, apêê nắc xập n’đoóh adoóh bơơn taanh bhrợ tợơ tr’pang têy âng apêê a mế, a moó. Zập chr’năp pô x’xrặ n’leh vaih coh xa nập lâng pr’họom bhrôông, tăm lâng bhooc. Pa căn Phạm Thị Điền, c’moo đâu ơy lâh 70 c’moo ha dợ zập t’ngay dzợ pa zay pazêng c’nặt bh’rợ taanh n’đooh a dooh ty đanh âng ma nuyh Hrê. Pa căn Điền nắc muy coh m’bứi nghệ nhân âng Làng Teng dzợ zư đớc lâng pa choom bh’rợ ty đanh nâu đoọng ha coon cha châu: “A cu ơy choom taanh tợơ dzợ p’niên. A dich pa choom đoọng ha cu. Nâu kêi nắc a cu taanh liêm lâh, pa choom cớ đoọng ha pêê p’niên k’tứi A cu bhrợ hớơ. Taanh tước pặt r’hơơm.”

Bơơn ca căn pa choom taanh n’đoó a dooh, coon n’đil pa căh Điền nắc a moó Phạm Thị Sung ơy bhrợ shop Hrê đhị vel đong, vel Làng Teng, chr’val Ba Thành. Pazêng xa nập ty đanh, pr’đươi pa bhrợ ta têng, zập rau tr’cọo x’nưl… pa tệêt lâng pr’ặt tr’mông âng ma nuyh Hrê bơơn amoó Sung xay moon đoọng, pa căh lâng pa câl tước zập ngai ch’ngai đăn ting câl đươi. Apêê pr’đươi nâu pa câl ting bấc lâh mơ. Bấc a đhi amoó Hrê đhị Làng Teng, chr’val Ba Thành đươi tợơ đếêc nắc cung vêy pa xoọng bh’nơơn bh’rợ, pa dưr dal pr’ặt tr’mông pr’loọng đong. Nâu đoo nắc cung cơnh đoọng pazêng ma nuyh p’niên cơnh Phạm Thị Sung n’jưah bhrợ têng cha, n’jưah chroi k’rong, pa dưr apêê chr’năp văn hoá ty đanh âng ma nuyh Hrê: “A cu bhrợ shop nâu, chroi k’rong coh bhiệc zư lêy chr’năp văn hoá âng ma nuyh Hrê. Căh muy zư đớc bh’rợ âng ma nuyh Hrê tợơ lang nâu tước lang n’tôh nắc dzợ t’vaih bh’nơơn bh’rợ tệêm ngăn đoọng ha đhanuôr coh đâu.”

Xọoc đâu, mơ 70% đhanuôr âng chr’hoong da ding ca coong Ba Tơ nắc đhanuôr acoon coh Hrê. Grăng văn hoá ty đanh âng ma nuyh Hrê bấc rau, bấc cơnh. N’jưah lâng bhiệc bhan, j’niêng cr’bưn lâng bấc rau tr’cọ x’nưl acoon coh nắc đhanuôr Hrê dzợ zư đớc pazêng pr’hát ta lêu, ka choi chr’năp pr’hay. T’cooh Trần Trung Triết, Chủ tịch UBND chr’hoong Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi đọong năl, vel đong k’rang lêy lâh mơ dzợ  bh’rợ zư lêy lâng pa dưr chr’năp văn hoá pa tệêt lâng du lịch. “Taanh n’đoóh a dooh Hrê Làng Teng bơơn xay moon nắc c’kir văn hoá phi vật thể cấp k’tiếc k’ruung. Nâu đoo nắc pr’đợơ đoọng zư lêy. Chr’hoong ơy pa choom  bh’rợ lâng t’vaih pr’đợơ đoọng ha pêê pa dưr bh’rợ tr’nêng. Lalăm nắc zư lêy bh’rợ, t’tun nắc pa dưr ting c’lâng kinh tế. Chr’năp bhlầng nắc zư lêy chr’năp văn hoá âng đhanuôr pa tệêt lâng pa dưr du lịch âng vel đong./.”

“Giữ lửa” văn hóa Hrê

                                 PV Vinh Thông

Với đồng bào Hrê ở miền núi phía Tây tỉnh Quảng Ngãi, tiếng cồng, tiếng chiêng là tiếng nói tâm tình, là vật thiêng giao cảm giữa họ với thần linh. Còn các làn điệu dân ca ta lêu, ka choi truyền thống cũng chứa chan những cung bậc cảm xúc, khát vọng cháy bỏng của người Hrê. Bây giờ, các bậc cao niên nơi này vẫn miệt mài truyền lửa cho thế hệ trẻ.

Tết này là năm thứ hai, đồng bào Hrê ở thôn Làng Teng, xã Ba Thành, huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi sum họp trong không gian “Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa thôn Làng Teng” để ăn Tết chung. Dưới những ngôi nhà sàn truyền thống vừa phục dựng, bà con hòa mình trong không gian Tết cổ truyền xưa. Già trẻ, gái trai quây quần dưới mái nhà sàn, gói bánh lá dong. Loại bánh này, người Hrê dâng cúng Giàng và đãi bạn bè, xóm giềng khi ghé thăm nhà, chúc Tết. Bánh lá dong của người Hrê gồm hai loại là bánh đơn và bánh đôi, được nấu từ nếp thơm ngon trồng trên rẫy cao. Lá dong gói bánh được cánh đàn ông trong làng lên rừng hái mang về. Bà Đinh Thị Đin, ở xã Ba Thành, huyện Ba Tơ cho biết, bánh lá dong không thể thiếu trong mâm cỗ Tết của người Hrê: “Đây là bánh lá dong. Đồng bào ở đây không có bánh lá dong thì không có Tết.”

Trong ngày Tết, nghi lễ quan trọng nhất của người Hrê là lễ cúng rước thần linh, tổ tiên về ăn Tết. Người Hrê xem đây là lễ tạ ơn các vị thần linh, ông bà tổ tiên đã phù hộ cho con dân trong làng gặp may mắn; cầu mong năm mới bình an, mạnh khỏe. Sau lễ cúng Giàng, trong những ngôi nhà sàn truyền thống, dân làng quây quần bên ché rượu cần, trò chuyện tâm tình, gạt bỏ những chuyện không vui trong năm cũ, cùng hướng tới những điều tốt lành. Anh Phạm Văn Sây, ở thôn Làng Teng, xã Ba Thành, huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi bảo rằng, với người Hrê, con trâu là con vật linh thiêng gắn bó mật thiết với đời sống người dân. Trước khi ăn Tết làng, mỗi gia đình làm lễ cúng chuồng trâu. “Đồng bào Hrê ở đây cúng con trâu qua một năm tăng thêm tuổi thọ. Cầu mong con trâu đi ăn, đi bừa, đi cày khỏe mạnh, không bị dịch bệnh. Lễ cúng có con gà cầu mong phù hộ cho vật linh gắn bó với đồng bào H’rê nơi đây.”

Ông Lê Cao Đỉnh, Phó Trưởng phòng Văn hóa - Thông tin huyện Ba Tơ cho biết: Ngày trước, dân làng Hrê ăn Tết theo mùa, nhưng nay đa số bà con đã ăn Tết Nguyên đán như đồng bào dưới xuôi. Người Hrê thường tổ chức ăn Tết theo làng gắn với không khí vui xuân trong từng gia đình: “Hoạt động Tết của người Hrê ở đây rất đầm ấm, vui vẻ. Giá trị bản sắc văn hóa của họ cũng tương đồng với giá trị văn hóa của dân tộc khác nhưng cách ăn Tết của họ là ăn Tết từng nhà. Trong một làng, già làng sẽ coi ngày và đặt ra cho người dân tập trung ăn Tết.”

Ngày xuân, giữa không gian đại ngàn, trên từng gương mặt của các thiếu nữ, chàng trai Hrê, ai nấy cũng ánh lên nét rạng ngời. Trong ngày lễ Tết, những chiếc khố, chiếc váy, áo thổ cẩm đẹp nhất do các mẹ, các chị dày công thêu dệt trong năm được dân làng mang ra khoe sắc. Từng nét hoa văn tỉ mỉ ẩn hiện tinh tế trong các gam màu đỏ, đen và trắng. Bà Phạm Thị Điền, năm nay đã ngoài 70 tuổi nhưng hàng ngày vẫn miệt mài với những công đoạn dệt thổ cẩm truyền thống của người Hrê. Bà Điền là một trong số ít các nghệ nhân của Làng Teng giữ được nghề và truyền dạy cho con cháu: “Tôi dệt từ nhỏ. Bà hồi trước dạy cho tôi, chỉ biết làm, cuốn, dệt thôi. Bây giờ tôi dệt đẹp hơn, xinh hơn, dạy mấy đứa cháu, mấy đứa con dệt. Tôi làm miết, không bỏ. Còn sống thì làm, chết thì thôi.”

Được người mẹ truyền dạy nghề dệt thổ cẩm, con gái của bà Điền là chị Phạm Thị Sung đã mạnh dạn mở shop Hrê ngay tại quê nhà, thôn Làng Teng, xã Ba Thành. Những trang phục truyền thống, công cụ lao động, các loại nhạc cụ… gắn liền với đời sống của người Hrê được chị Sung giới thiệu, quảng bá và bán rộng rãi đến bạn bè, khách hàng gần xa. Các mặt hàng này bán ngày càng nhiều hơn. Nhiều chị em Hrê ở Làng Teng, xã Ba Thành nhờ vậy cũng có thêm thu nhập, nâng cao đời sống gia đình. Đây cũng là cách để những người trẻ như Phạm Thị Sung vừa làm kinh tế, vừa góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của người Hrê: “Em mở shop này, góp phần trong việc bảo tồn nét văn hóa của người Hrê. Không những lưu truyền nghề của người Hrê từ đời này sang đời khác mà còn tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân ở đây.”

Hiện nay, khoảng 70% dân số của huyện miền núi Ba Tơ là đồng bào dân tộc Hrê. Kho tàng văn hóa truyền thống của người Hrê phong phú, đa dạng. Bên cạnh các lễ hội, phong tục tập quán cùng nhiều nhạc cụ dân tộc thì đồng bào Hrê còn lưu truyền những làn điệu dân ca ta lêu, ka choi độc đáo. Ông Trần Trung Triết, Chủ tịch UBND huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi cho biết, địa phương tiếp tục quan tâm công tác bảo tồn phát huy các giá trị văn hóa gắn với phát triển du lịch. “Dệt thổ cẩm Hrê Làng Teng được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia. Đây cũng là cơ sở để bảo tồn. Huyện đã chỉ đạo việc đào tạo, bồi dưỡng nghệ nhân, tạo điều kiện để họ phát triển nghề. Trước mắt là giữ gìn cái nghề, sau đó phát triển theo hướng làm kinh tế. Đặc biệt là giữ gìn bản sắc văn hóa của đồng bào gắn kết với phát triển du lịch của địa phương”./.