Manứih Tà Ôi cắh năl bh’rợ taanh Zèng tơợp váih ha bêl. Nắc mưy năl, tơợ lang a’conh a’bhướp, lang apêê a’dích âng đay nắc ặt pa zưm lâng tr’xâu. Pân đil Tà Ôi dưr pậ lêy pa choom taanh Zèng tơợ apêê a’mế, a’moó, xang nặc lêy bhrợ têng đợ n’đoóh a’doóh vêy bấc pr’hoọm liêm chr’nắp đoọng xập ooy t’ngay bhiệc bhan, lễ tết ty chr’nắp âng đhanuôr. Taanh Zèng tước lâng apêê n’đil Tà Ôi mưy cơnh tự nhiên lâng ắt pazưm lâng apêê tước bêl bơơ k’diịc, bêl váih k’coon, váih da dích. Amoó Hồ Thị Tha, cóh chr’val Nhâm, chr’hoong A Lưới c’moo đâu 31 c’moo, hân đhơ cơnh đêếc nắc ơy vêy 19 c’moo ting bh’rợ taanh Zèng nâu. Lâng amoó Tha, apêê n’đil Tà Ôi nắc lêy choom taanh Zèng, taanh bhrợ Zèng liêm choom nắc râu tự hào, n’jứah pa xoọng thu nhập đoọng ha pr’loọng đông, n’jứah chrooi pa xoọng zư lêy bh’rợ ty chr’nắp âng a’dích a’bhướp ahay: “Xoọc bêl 12 c’moo, acu bơơn amế pa choom đoọng taanh Zèng. Xoọc đâu nắc ắt pazưm lâng pa bhlâng kiêng bh’rợ nâu. Bêl choom taanh bhrợ Zèng nắc pa bhlâng tự hào. Tu nâu đoo nắc bh’rợ ty chr’nắp ơy váih tơợ đenh âng a’dich a’bhướp đay. C’moo 2012, acu pấh bhrợ cóh Hợp tác xã, bơơn hợp tác xã p’cắh bh’nơơn pr’đươi, chấc lêy pr’đươi liêm  chr’nắp  nắc zâp c’xêê vêy pa chô mơ 3 ực đồng.”

Xoọc đâu cóh vel đông chr’hoong A Lưới vêy 5 tổ hợp tác xã taanh Zèng t’pấh k’ha riêng apêê ađhi amoó pấh bhrợ. Ha dang cơnh bêl ahay bhai Zèng nắc đươi đoọng íh n’đoóh a’doóh, nắc xoọc đâu pân đil Tà Ôi ơy bhrợ t’váih bấc cơnh bh’nơơn pr’đươi lalay, cơnh: khăn quàng, chi đhung, ví, cà vạt, pr’nơng, giày, dép... đợ cơnh lêy bhrợ têng, pr’hoọm cung tr’xăl laliêm, bhrợ liêm crêê cơnh cr’noọ cr’niêng âng apêê lêy câl đươi. Zâp hợp tác xã cung vêy đợ chính sách p’too p’zương, t’bhlâng lêy p’cắh, bhrợ pa glúh c’lâng pa câl têêm ngăn đoọng ha bh’nơơn pr’đươi âng xã viên. P’căn Mai Thị Hợp, Gíam đốc Hợp tác xã taanh Zèng, n’đoóh a’doóh thị trấn A Lưới đoọng năl: Taanh Zèng nắc bh’rợ ty chr’nắp âng acoon cóh Tà Ôi. Tu cơnh đâu, c’la t’coóh nắc rơơm kiêng bh’nơơn pr’đươi âng đhanuôr nắc ting t’ngay ting bơơn bấc ngai năl tước: “Hợp tác xã ta luôn pấh lêy chi ớh, xay moon p’cắh taanh Zèng đhị zâp bhiệc bhan âng chr’hoong, tỉnh lâng zâp vel đông n’lơơng bhrợ têng. Azi kiêng ooy đâu zâp bhiệc bhan nâu đoọng xay moon, p’cắh bh’rợ taanh Zèng âng manứih Tà Ôi chô tước zâp ngai đhanuôr cóh cr’loọng k’tiếc k’ruung lâng cóh k’tiếc k’ruung lơơng. Lấh mơ, azi cung chấc lêy, ta moóh pa choom đoọng vêy bấc bh’nơơn pr’đươi, padưr mẫu mã, bhrợ ha cơnh đoọng bh’nơơn pr’đươi ting t’ngay ting vêy mặt bấc cóh thị trường.”

Bh’nơơn pr’đươi Zèng xoọc đâu nắc ơy vêy váih đhị bấc vel đông cóh tỉnh, zâp tỉnh pr’zợc lâng lêy chô tước thị trường bha lang k’tiếc. Bấc đông bhrợ têng thời trang ơy lêy pay bhai Zèng đoọng lêy bhrợ têng đợ xa’nập p’cắh ooy zâp bhiệc bhan cóh cr’loọng k’tiếc k’ruung lâng cóh k’tiếc k’ruung lơơng. Manứih bhrợ têng p’cắh xa’nập xập Minh Hạnh moon, g’lúh tr’nơợp lướt ooy A Lưới, lêy đợ apêê pân đil Tà Ôi taanh Zèng, amoó nắc lêy chắp kiêng bhlâng pr’đươi nâu. Tu Zèng bơơn ta taanh bhrợ lâng râu tự hào, râu lêy chắp, rơơm kiêng zư lêy bh’rợ ty chr’nắp âng manứih Tà Ôi. Ooy đợ g’lúh lướt chi ớh p’cắh xa nập xập cóh k’tiếc k’ruung lơơng, amoó nắc zêng p’loon p’cắh Zèng đoọng zâp apêê bhrợ têng xa’nập xập cóh bha lang k’tiếc lêy cha mêết. Cung cơnh amoó, zâp apêê lêy bhrợ p’cắh xa’nập xập đắh k’tiếc k’ruung lơơng zêng xay moon bhai Zèng nắc đoo chr’nắp liêm, vêy cơnh chr’nắp lalay đắh pr’chăm, pr’hoọm lâng buôn lêy đươi dua: “Bêl lêy ắt prá lâng pân đil taanh Zèng cóh A Lưới, acu lêy apêê nắc vêy râu bhrợ liêm ta níh, chr’nắp bhlâng. Ha dợ râu liêm chr’nắp nâu cắh mưy acu lêy, bấc chu acu lướt ooy Nhật, lướt Pháp nắc đợ apêê bhrợ p’cắh xa’nập cóh đâu cung zêng lêy. Ha dang manứih Tà Ôi taanh Zèng nắc mưy lêy đoọng pa câl nắc đoo pr’đươi Zèng ơy vêy mưy tinh thần lalay. Nâu đoo nắc mưy ooy đợ râu chr’nắp đoọng zư đợc râu ma bhưy chr’nắp âng Zèng. Nắc tr’pang têy zay ta bách, liêm ta níh âng apêê pân đil Tà Ôi nắc ơy bhrợ váih râu chr’nắp ma bhưy âng Zèng.”

C’moo 2017, bh’rợ taanh Zèng âng đhanuôr Tà Ôi bơơn ta moon nắc c’cir văn hoá phi vật thể cấp k’tiếc k’ruung. Đoọng lêy bhrợ padưr lâng pa dưr pa xớc lấh mơ bh’rợ taanh Zèng ty chr’nắp, UBND chr’hoong A Lưới nắc ơy bhrợ dự án lêy bhrợ pa dưr bh’rợ nâu đhị zâp chr’val Hương Lâm, A Đớt, Nhâm, thị trấn A Lưới lâng A Roàng. Chr’hoong cung vêy chính sách zooi zúp zên lêy pa choom đoọng đhanuôr lêy bhrợ t’váih đợ bh’nơơn pr’đươi liêm crêê cơnh cr’noọ thị trường. lấh mơ, dự án pa dưr pa xớc du lịch Mê Công đhị Thừa Thiên Huế pa zưm lâng Công ty Ella Việt lêy bhrợ zâp bh’rợ xay moon bhrợ têng ting cơnh cr’noọ thị trường, moon pa choom đhanuôr lêy pa đăn đươi lâng zâp chất liệu, kỹ thuật đoọng pa dưr dal râu chr’nắp liêm âng bh’nơơn pr’đươi. T’coóh Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch UBND chr’hoong A Lưới đoọng năl: “Taanh Zèng nắc bh’rợ ty chr’nắp âng đhanuôr Tà Ôi ơy bơơn bhrợ pa dưr lâng moon nắc c’cir văn hoá phi vật thể, lâng nắc ơy bơơn Cục Sở hữu trí tuệ âng Bộ Khoa học lâng Công nghệ zư lêy nhãn mác zr’nưm. Ooy cr’chăl hanua, chr’hoong vêy bấc chính sách. Tr’nơợp nắc bhrợ têng zâp lớp pa choom ha lang p’niên, bhrợ pa dưr zâp hợp tác xã, zâp tổ hợp tác đoọng p’têết pazưm đắh bhrợ têng bhai zèng, chấc lêy thị trường đoọng pa câl bh’nơơn pr’đươi, chr’hoong ơy bhrợ têng zâp g’lúh thi bhrợ têng pr’đươi Zèng liêm crêê cơnh cr’noọ đươi dua âng manứih câl đươi. Chr’hoong cung pa zưm lâng zâp đông bhrợ têng đoọng âng đơơng zâp mẫu mã, zâp đoo xa’nập liêm crêê cơnh cr’noọ âng lang apêê p’niên xoọc đâu lâng nắc tước cóh bha lang k’tiếc.”

 Lâng tr’pang têy zay ta bách, râu liêm choom ooy đắh pr’chăm, đắh a’rạc, bhai, taanh Zèng âng manứih Tà Ôi ting t’ngay ting bơơn bấc ngai chắp kiêng. Bh’nơơn pr’đươi Zèng cắh dzợ mưy cóh chr’hoong, cóh tỉnh cơnh bêl ahay dzợ, nắc ơy băr dzang tước thị trường bha lang k’tiếc./.

Bảo tồn và phát triển nghề

dệt Zèng truyền thống của phụ nữ Tà Ôi

                                                                                                                                  PV Kim Thu

Trong khi nhiều nghề truyền thống của đồng bào các dân tộc sống trên dãy Trưởng Sơn có nguy cơ mai một thì dệt Zèng của người Tà Ôi ở huyện vùng cao A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế đang hồi sinh mạnh mẽ nhờ sự nỗ lực của chính quyền và người dân nơi đây. Để vải Zèng ngày càng được nhiều người biết đến và vươn ra thế giới, những người phụ nữ Tà Ôi đã cải tiến, thay đổi mẫu mã, màu sắc sản phẩm phù hợp với thị trường. Chính quyền địa phương cũng có những cơ chế, chính sách phù hợp để khuyến khích người dân bảo tồn và phát triển nghề dệt, góp phần nâng cao thu nhập, xóa đói giảm nghèo cho bà con.

Người Tà Ôi không biết nghề dệt Zèng có từ bao giờ. Chỉ biết rằng, từ đời ông, đời bà mình đã gắn bó với chiếc khung dệt. Cô gái Tà Ôi lớn lên học dệt Zèng từ chị, từ mẹ, rồi làm nên những tấm thổ cẩm đầy màu sắc để mặc vào mùa lễ hội, ngày lễ, tết truyền thống của đồng bào. Dệt Zèng đến với người con gái Tà Ôi một cách tự nhiên và gắn bó với họ đến tuổi lấy chồng, khi đã thành mẹ, thành bà. Chị Hồ Thị Tha, ở xã Nhâm, huyện A Lưới năm nay 31 tuổi thì đã có 19 năm theo nghề dệt Zèng. Đối với chị Tha, con gái Tà Ôi phải biết dệt Zèng, dệt nên tấm vải đẹp là niềm tự hào, vừa có thêm thu nhập cho gia đình vừa góp phần bảo tồn nghề truyền thống của ông bà: “Năm 12 tuổi em được mẹ dạy dệt Zèng. Nay thì đã gắn bó và rất yêu nghề dệt. Khi mình biết dệt tấm Zèng thì mình rất tự hào. Vì đây là nghề truyền thống có từ lâu đời của ông bà mình. Năm 2012, em tham gia Hợp tác xã, được Hợp tác xã quảng bá sản phẩm, tìm nguyên liệu tốt nên mỗi tháng thu nhập được khoảng 3 triệu đồng.”

Hiện ở huyện A Lưới có 5 hợp tác xã dệt Zèng thu hút hàng trăm chị em tham gia. Nếu như trước đây vải Zèng chỉ dùng để may váy, áo, thì nay, người phụ nữ Tà Ôi đã sáng tạo ra nhiều sản phẩm khác như: khăn quàng, túi xách, ví, cà vạt, mũ, giày, dép…Mẫu mã, màu sắc cũng được thay đổi cho phù hợp với thị hiếu của khách hàng. Các hợp tác xã cũng có những chính sách khuyến khích, tăng cường quảng bá, tạo đầu ra ổn định cho sản phẩm của xã viên. Bà Mai Thị Hợp, Giám đốc Hợp tác xã dệt Dzèng- Thổ cẩm thị trấn A Lưới cho biết: Dệt Zèng là nghề truyền thống độc đáo của dân tộc Tà Ôi. Bà Hợp luôn mong sản phẩm của bà con ngày càng được nhiều người biết đến: “Hợp tác xã thường tham gia trình diễn, giới thiệu dệt zèng tại các lễ hội do huyện, tỉnh và các địa phương khác tổ chức. Chúng tôi muốn thông qua các lễ hội này để giới thiệu, quảng bá nghề dệt Zèng của người Tà Ôi đến với mọi người dân và du khách trong và ngoài nước. Ngoài ra, chúng tôi cũng tìm tòi, học hỏi để đa dạng sản phẩm, cải tiến mẫu mã, làm thế nào sản phẩm ngày càng có mặt nhiều trên thị trường.”

Sản phẩm thổ cẩm Zèng ngày nay đã có mặt ở nhiều nơi. Nhiều nhà thiết kế thời trang đã chọn vải Zèng để thiết kế bộ sưu tập trình diễn trong các lễ hội trong và ngoài nước. Nhà thiết kế thời trang Minh Hạnh chia sẻ: Lần đầu tiên đến A Lưới, tận mắt chứng kiến người phụ nữ Tà Ôi dệt Zèng, chị đã cảm thấy yêu quý sản phẩm này. Bởi, Zèng được dệt bằng niềm tự hào, sự trân trọng, yêu quý, mong muốn bảo tồn nghề truyền thống của người Tà Ôi. Trong những lần ra nước ngoài lưu diễn, chị đều tranh thủ giới thiệu sản phẩm Zèng cho các nhà thiết kế nối tiếng. Cũng như chị, các nhà thiết kế nước ngoài đều đánh giá vải Zèng là sản phẩm cao cấp, có tính sáng tạo trong hoa văn, màu sắc và dễ ứng dụng vào thực tế. “Khi tiếp túc với những người phụ nữ dệt Zèng ở A Lưới, tôi thấy họ có sự tinh tế đáng trân trọng. Mà sự tinh tế đó không chỉ mình tôi thấy mà qua những lần tôi mời họ đi Nhật, đi Pháp thì những nhà thiết kế ở đây đều thấy. Nếu người Tà Ôi dệt Zèng chỉ vì tính thương mại thì sản phẩm Zèng đã có một tinh thần khác. Đó là một trong những mấu chốt quan trọng để giữ được cái hồn của Zèng. Chính đôi bàn tay khéo léo, tính cách hồn hậu, vui tươi của người phụ nữ Tà Ôi đã làm nên cái hồn của Zèng.”

Năm 2017, nghề dệt Zèng của đồng bào Tà Ôi được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Để khôi phục và phát triển nghề dệt Zèng truyền thống, UBND huyện A Lưới đã lập dự án khôi phục nghề này ở các xã Hương Lâm, A Ðớt, Nhâm, thị trấn A Lưới và A Roàng. Huyện cũng có chính sách hỗ trợ kinh phí đào tạo, tập huấn kỹ thuật giúp bà con tạo ra những sản phẩm đáp ứng nhu cầu thị trường.  Ngoài ra, dự án phát triển du lịch Mê Công tại Thừa Thiên - Huế phối hợp với Công ty Ella Viet tiến hành các hoạt động tư vấn thiết kế mẫu theo nhu cầu thị trường, hướng dẫn bà con tiếp cận với các chất liệu, kỹ thuật để nâng cao tính ứng dụng của sản phẩm. Ông Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch UBND huyện A Lưới cho biết: “Dệt Zèng là nghề truyền thống của đồng bào Tà Ôi đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể; đồng thời đã được Cục Sở hữu trí tuệ của Bộ Khoa học và Công nghệ bảo hộ nhãn hiệu tập thể. Trong thời gian qua, huyện có nhiều chính sách. Thứ nhất là tổ chức các lớp truyền dạy cho thế hệ trẻ; thành lập các hợp tác xã, các tổ hợp tác để liên kết trong sản xuất ra vải zèng; tìm kiếm thị trường để tạo đầu ra  sản phẩm; huyện đã tổ chức các cuộc thi thiết kế tạo sản phẩm Zèng đáp ứng thị hiếu người tiêu dùng. Huyện cũng phối hợp với các nhà thiết kế để đưa ra các mẫu mã, các bộ sưu tập thời trang đáp ứng được nhu cầu của thế hệ trẻ hiện nay và vươn ra tầm quốc tế.”

Với đôi bàn tay khéo léo, sự tinh tế trong tạo hoa văn, kết cườm, dệt vải, thổ cẩm Zèng của người Tà Ôi ngày càng được nhiều người yêu thích. Sản phẩm Zèng không còn bó hẹp trong huyện, trong tỉnh như trước đây nữa mà đã vươn ra thị trường thế giới./.