Đhị hiên đong dal cóh zr’lụ đong đhêy ắt chr’nắp pr’hay âng acoon cóh Têrêsa, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk, muy c’bhúh apêê pr’zớc xoỌc ra lắp pa xang n’jưl T’rưng. Tơợ pazêng tr’pang têy ta béch âng anoo Tis- a đoo pân juýh manuýh Sê Đăng, manuýh bha lâng âng c’bhúh văn nghệ đong đhêy ắt Têrêsa, pazêng c’nắt c’đong nắc vêy ta ra pặ váih cơnh xa nul pr’hay tr’nơớp. N’jứah bhrợ, Tis n’jứah pa choom đoọng ha bơr a nhi pr’zớc k’tứi.

N’niên c’moo 1993, cóh cr’noon Hằng, chr’val Ea Ui, chr’hoong Krông Pắk, tỉnh Đắk Lắk, Tis tước ooy đong đhêy ắt tơợ bêl học tiểu học. Sơ Nguyên Thị Thuận, k’đhơợng lêy đong đhêy ắt Têrêsa xay moon, xang bêl học lứch phổ thông, Tis nắc vêy apêê Sơ lướt học bh’rợ mỹ nghệ lâng pa choom cớ ha apêê ađhi cóh đong đhêy ắt. Sở Nguyễn Thị Thuận bơơn lêy rau t’béch lâng n’năl xơợng ghít pazêng rau tr’coọ xa nul âng Tis nắc bhrợ pr’đơợ đoọng ha a noo pa choom cha ớh pazêng rau tr’coọ xa nul Tây Nguyên. “A đhi Tis ta béch bhlâng, muy rau tr’béch ooy tr’coọ xa nul. Tơợ bêl dzợ k’tứi k’đhơợng n’jưl guitar piáh, đhơ đhơ bêl đhơ hát nắc a đoo công choom piáh n’jưl lâng n’nắc cơnh xa nul ta béch bhlâng. Nâu đoo nắc muy cóh pazêng rau tr’béch chr’nắp, tu cơnh đêếc apêê Sơ kiêng bhrợ t’váih pr’đơợ đoọng ha apêê ađhi đoọng a pêê ađhi dưr váih liêm crêê”.

K’nặ muy c’moo chêếc pa choom, chêếc lêy n’năl lâng pazêng rau pr’đươi lâng chêếc pa choom tơợ apêê g’lăng z’hai, Tis nắc chêếc pa choom, bhrợ têng n’jưl đhâl, xang n’nắc tước ooy pazêng tr’coọ xa nul cơnh lơơng, cơnh T’rưng, a luốt n’táp, pr’đươi t’coọ… n’jứah bhrợ têng, a đoo n’jứah pa choom đươi pazêng rau tr’coọ xa nul. Tis xay moon, tu cắh vêy ta pa choom cóh trường lớp nắc a noo cắh n’năl ooy xa nay bha lâng âng tr’coọ xa nul. A noo công xoọc chêếc pa choom đoọng bhr’lậ pazêng rau cắh liêm choom n’nâu, ting n’nắc vêy p’xoọng c’năl đoọng pa choom cớ ha pazêng apêe ađhi k’tứi cóh c’bhúh văn nghệ. “Acu đớc muy c’moo đoọng pa chắp ch’mêết lêy lâng chêếc pa choom đoọng lướt zập ooy, lum apêê g’lăng z’hai lâng chêếc pazêng rau pr’đươi. Xang n’nắc nắc acu chêếc pa choom bhrợ lêy, tr’nơớp nắc bhrợ n’jưl đhâl. Xang bêl bhrợ têng xang n’jưl đhâl nắc acu tơớp pa choom bhrợ pazêng tr’coọ xa nul n’lơơng. Bêl bhrợ têng acu công lum bấc rau zr’nắh k’đháp, tr’nơớp nắc ooy pazêng nốt, pazêng cơnh cr’chăl nắc k’đháp pa bhlâng. Nắc đoo bêl đương lêy bấc pazêng rau t’ruíh lâng apêê ta ha pa choom đoọng, apêê g’lăng z’hai nắc pazêng rau cắh liêm choom tr’nơớp công doọ dzợ, nắc xoọc đâu công z’zăng lấh mơ. Lâng xoọc đâu bêl acu pa choom cớ ha apêê ađhi pazêng rau đêếc nắc apêê ađhi công lum cơnh zr’nắh k’đháp ahay âng cu”.

Rau t’béch g’lăng lâng cr’noọ kiêng lâng pazêng rau tr’coọ xa nul âng acoon bấc lấh mơ, nắc vêy Tis pa choom cớ tước ooy apêê a đhi cóh đong đhêy ắt Têrêsa, thành phố Buôn Ma Thuột. Rau t’bhlâng âng Tis nắc chrooi đoọng bhrợ ha c’bhúh văn nghệ âng đong đhêy ắt Têrêsa vêy bấc ngai n’năl tước. C’bhúh ơy lướt biểu diễn đoọng ha ta mooi du lịch cóh Buôn Đôn lâng Bảo tàng tỉnh Đắk Lắk, lâng pazêng rau tiết mục: hoà tấu: Bình Minh trên Tây Nguyên lâng Vui hội mùa hè.

Cóh c’bhúh văn nghệ, Tis vêy ta lêy nắc na noo ta ha lâng nắc vêy apêê ađhi cóh đong đhêy ắt da dêr pa bhlâng. Chắp hơnh ooy rau t’béch g’lăng âng Tis, a đhi Ngân Văn Chiến (đhanuôr Thái) ắt cóh đong đhêy ắt Têrêsa xoọc đh’rứah lâng muy bơr pr’zớc n’lơơng ting pa choom tơợ a noo Tis đoọng bơơn n’năl bấc lấh mơ pazêng rau tr’coọ xa nul âng acoon cóh. “Bêl acu mót ooy đâu nắc acu lêy apêê a noo cha ớh nắc acu công lêy lâng acu kiêng. Lêy đoo bêl apêê a noo tước ooy đâu nắc acu công ta pun tước đoỌng lêy lâng ting pa choom. Tước ooy c’moo đâu nắc a noo Tis pa choom đoọng ha zi, bh’rợ pa choom âng a noo Tis nắc công buôn n’năl, buôn hay lâng học hay cóh loom đơớh bhlâng. Acu rơơm kiêng acu công choom cha ớh cơnh anoo Tis lâng bhrợ pazêng rau tr’coọ xa nul cơnh n’jưl t’rưng, n’jưl đhâl lâng bơơn lướt biểu diễn cóh bấc ooy.”

P’căn Mai Nhiệm – Manuýh k’tiếc k’ruung hêê ắt mamông cóh k’tiếc k’ruung Úc, đoo bêl chô ooy Việt Nam nắc a đoo đớc lêy apêê ađhi cóh đong đhêy ắt Têrêsa lâng pa choom đươi pazêng rau tr’coọ xa nul acoon cóh đh’rứah lâng apêê ađhi. A đoo nắc ơy nhăn câl 7 bộ tr’coọ xa nul âng Tis bhrợ lâng chô đơơng ooy k’tiếc k’ruung Úc, cóh đêếc vêy 2 bộ n’jưl đhâl lâng 5 bộ t’rưng. Ting cơnh p’căn Mai Nhiệm, cơnh đêếc nắc bhrợ đoọng ha a đoo xay p’cắh pazêng rau tr’coọ xa nul Tây Nguyên tước ooy đhanuôr đhị a đoo ắt mamông. Tơợ pazêng chu a đoo biểu diễn đhị Úc, rau chr’nắp pr’hay tơợ xa nấp lâng tr’coọ xa nul bhrợ ha manuýh lêy kiêng pa bhlâng: “Pêê puôn c’moo ahay acu tước ooy đâu lâng apêê ađhi lâng cr’noọ nắc bơơn zúp zooi apêê đhi. Nắc tước muy t’ngay acu bơơn lêy apêê ađhi vêy bấc rau tr’coọ xa nul ang Tây Nguyên lâng apêê ađhi nắc choom bhrợ têng. Cơnh ađhi Tis n’nâu nắc a đoo choom bhrợ têng bấc rau tr’coọ xa nul. Tu cơnh đêếc nắc acu t’bhlâng đớc t’ngay c’xêê tước ooy apêê ađhi lâng acu ting pa choom lâng t’bhlâng đươi pazêng rau tr’coọ xa nul âng apêê ađhi bhrợ têng.”

Đha nui, tr’út, prá m’bứi, a đoo pân juýh manuýh Sê Đăng lêy pay tr’coọ xa nul nắc xa nul n’jưl đhâl chr’val pr’hay xa nul T’rưng bhui har đoọng xay p’cắh cr’noọ cr’niêng, xay p’cắh rau âng đay kiêng. Rau kiêng n’nắc nắc ơy pa trơơi rau ng’kiêng tước ooy apêê ađhi k’tứi lâng apêê ađhi nắc bơơn xơợng, cha ớh pazêng rau tr’coọ xa nul lâng tr’coọ xa nul truyền thống, pa dưr rau ng’kiêng âng apêê ađhi lâng đợ tr’coọ xa nul n’nâu./.

Chàng trai Sê Đăng đam mê nhạc cụ dân tộc

PV H’ Xíu

  Đam mê và có khả năng cảm âm nên tuy không được đào tạo qua trường lớp, nhưng anh Tis, dân tộc Sê Đăng ở thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk vẫn thể tự chế tác, biểu diễn các loại nhạc cụ Tây Nguyên. Anh đã chế tác được nhiều loại nhạc cụ như đàn đá, đàn T’rưng, sáo vỗ, … và truyền dạy cách làm, cách sử dụng cho các em nhỏ ở Nhà lưu trú Têrêssa (thành phố Buôn Ma Thuột). Qua đó, hình thành đội văn nghệ, thường xuyên đi biểu diễn phục vụ du khách ở nhiều nơi.,

Bên hiên nhà dài trong khuôn viên Nhà lưu trú sắc tộc Têrêsa, thành phố Buôn Ma Thuột tỉnh Đắk Lắk, một nhóm các bạn trẻ đang chăm chú lắp ráp hoàn thiện cây đàn T’rưng. Qua bàn tay khéo léo của anh Tis – chàng trai người Sê Đăng, thành viên chủ chốt của đội văn nghệ nhà lưu trú Têrêsa, những thanh nứa đã lên khuôn nhạc, vút lên những âm thanh đầu tiên. Vừa thực hiện, Tis vừa hướng dẫn cho 2 bạn nhỏ.

Sinh năm 1993, ở buôn Hằng, xã Ea Ui, huyện Krông Pắk, tỉnh Đắk Lắk, Tis đến nhà lưu trú từ khi còn học tiểu học. Sơ Nguyễn Thị Thuận, Phụ trách Nhà Lưu trú Têrêsa cho biết, sau khi học hết phổ thông, Tis được các Sơ giới thiệu đi học nghề mỹ nghệ và về dạy lại cho các em ở trong nhà lưu trú. Sơ Nguyễn Thị Thuận phát hiện khả năng cảm thụ âm nhạc của Tis rất tốt nên tạo điều kiện cho anh thử sức với nhạc cụ Tây Nguyên. “Em Tis rất có năng khiếu, một năng khiếu đặc biệt về âm nhạc. Từ nhỏ cầm cây đàn guitar đánh, bất cứ ai hát lên thì em cũng có thể đệm đàn được và có khả năng thẩm âm rất giỏi. Đây là một năng khiếu đặc biệt cho nên các Sơ muốn tạo điều kiện cho em để cho em được phát triển.”

Gần một năm tìm hiểu, trải nghiệm với các nguyên liệu và học hỏi từ các nghệ nhân, Tis đã tự mày mò, chế tác ra bộ đàn đá, rồi đến các nhạc cụ khác như T’rưng, sáo vỗ, bộ đệm gõ,… Vừa chế tác, anh vừa tự học cách sử dụng từng loại nhạc cụ. Tis chia sẻ, do chưa được đào tạo qua trường lớp nên anh còn hạn chế về nhạc lý. Bản thân anh đang tự học thêm để khắc phục những hạn chế này, đồng thời có thêm kiến thức để truyền dạy lại cho các em nhỏ trong đội văn nghệ. “Tôi bỏ ra 1 năm nghiên cứu và mày mò để làm đi khắp nơi, gặp các bệnh nhân và đi tìm nguyên liệu là chính. Rồi sau đó tôi khi bắt đầu tự mày mò làm thử, đầu tiên là đàn đá. Sau khi thành công đàn đá thì tôi mới bắt đầu làm tất cả các nhạc cụ khác. Trong quá trình chế tác tôi cũng gặp rất nhiều khó khăn như đầu tiên là về các nốt, các quãng rất khó khăn. Nhưng sau khi theo dõi rất nhiều các kênh và các thế hệ đi trước, các nghệ nhân thì những hạn chế về các nốt các quãng giờ cũng đỡ hơn. Và hiện tại khi tôi truyền lại cho các em thì những điều đó các em cũng gặp phải.”

Năng khiếu và cái duyên với nhạc cụ dân tộc trở thành niềm đam mê, được Tis truyền lửa đến các em nhỏ ở nhà lưu trú Têrêsa, thành phố Buôn Ma Thuột. Nỗ lực của Tis đã góp phần làm cho đội văn nghệ của Nhà Lưu trú Têrêsa được nhiều nơi biết đến. Đội đã đi biểu diễn cho khách du lịch ở Buôn Đôn và Bảo tàng tỉnh Đắk Lắk , với các tiết mục như: hòa tấu “Bình minh trên Tây nguyên” và “Vui hội mùa hè”.

Trong đội văn nghệ, Tis được xem là người anh cả và rất được các em trong nhà lưu trú yêu mến. Ngưỡng mộ khả năng của Tis, em Ngân Văn Chiến (dân tộc Thái) ở nhà lưu trú Têrêsa đang cùng một số bạn khác theo học Tis để biết được nhiều hơn về các loại nhạc cụ dân tộc. “Khi em vào đây thì em thấy mấy anh đánh nên em xem và em thích, đam mê. Thấy các anh khi nào lên đây thì em cũng lên để xem và tập. Đến năm nay thì được anh Tis dạy bọn em. cách truyền đạt của anh Tis khi dạy rất dễ hiểu, dễ nhớ và học thuộc rất nhanh. Em mong muốn em cũng sẽ đánh được như anh Tis và biết làm các loại đàn t'rưng, đàn đá và được đi diễn ở nhiều nơi.”

Bà Mai Nhiệm - Việt kiều Úc chia sẻ, mỗi lần về Việt Nam chơi, bà đều dành thời gian đến thăm các em ở nhà lưu trú Têrêsa và học cách sử dụng nhạc dân tộc cùng các em. Bà đã đặt hàng 7 bộ nhạc cụ do Tis làm và đưa về nước Úc, trong đó có 2 bộ đàn đá và 5 bộ T’rưng. Theo bà Mai Nhiệm, đó là cách giúp bà giới thiệu âm nhạc Tây nguyên đến với người dân nơi bà đang sống. Qua những lần bà biểu diễn tại Úc, sự độc, lạ từ bộ trang phục và nhạc cụ khiến những người xem thích thú. “Ba bốn năm về trước tôi đến đây với các em với mục đích giúp em những gì tôi có thể trong khả năng. Nhưng rồi một ngày tôi phát giác các em có nhiều âm nhạc của Tây Nguyên và các em có thể tự sáng tác. Như em Tis đây thì em làm được nhiều nhạc cụ, em chế tác nhạc cụ. Vì vậy mà tôi cố gắng dành thời gian để tới với các em và tôi học được và cố gắng sử dụng những nhạc cụ mà các em làm ra.”

Hiền lành, ít nói, chàng trai người Sê Đăng chọn âm nhạc là tiếng đàn đá thánh thót hay tiếng T’rưng vui tươi để biểu lộ tâm trạng, thỏa niềm đam mê. Sự đam mê ấy đã truyền cảm hứng để có thêm nhiều em nhỏ được tiếp xúc với âm nhạc và nhạc cụ truyền thống, nhen lên sự yêu thích của các em với những nhạc cụ này./.