Pa tệêt lâng bh’rợ bhrợ pr’đươi k’ool tợơ đanh, ha dợ pa căn  Vì Thị Lanh, ặt đhị Nong Ten, chr’val Mường Chanh, chr’hoong Mai Sơn, tỉnh Sơn La cung căh năl bh’rợ pr’đươi k’ool Mường Chanh vêy tợơ ha bêl. Tợơ bêl p’niên k’tứi tước ta ha, a ngắh ơy bơơn lêy aconh căn bhrợ bh’rợ pr’đươi k’ool. Bêl ta ha a ngắh cung ting pa choom bh’rợ tợơ a mế a ma đay lâng tợơp bhrợ têng tợơ c’moo 1977 tước nâu kêi. “Lalăm a hay đhị Mường Chanh nâu nắc vêy bấc ma nuýh bhrợ pr’đươi k’ool, ngai căh choom bhrợ cung k’đươi ma nuýh lơơng bhrợ. Pr’lọong đong zi bấc acoon cha châu, lâng lêy bấc ma nuýh căh bhrợ pr’đươi k’ool dzợ, ha dang căh dzợ vêy bh’rợ truyền thống nâu nắc chợơ pa bhlầng, tu cơnh đếêc pa zay bhrợ têng.  Đươi vêy rau k’rang lêy âng Nhà nước tu cơnh đếêc a zi nắc vêy bơơn zư lêy bh’rợ nâu tước t’ngay đâu”.

K’tiếc đoọng bhrợ pr’đươi k’ool đhị Mường Chanh nắc rau k’tiếc tệêt vêy bh’nơơn liêm. K’tiếc ta pay tợơ zập đhăm ruộng âng pr’loọng đong lâng bơơn đơơng chô ooy đong. Pay k’tiếc xang bhrợ têng pa đấh căh cợ nắc đớc đhị doó vêy đhí đoọng đươi dua.

  Lalăm mai tốc k’ool, k’tiếc ơy pị nhar bhlầng, pa ghít lơi rau nha nhự lơơng. T’tun đếêc, ma nuýh bhrợ têng lâng tr’pang têy g’lăng t’béch ơy bhrợ t’váih đhang âng k’ool liêm bấc rau bấc cơnh. X’xrắ cóh pr’đươi k’ool pa tệêt lâng pr’ặt tr’mông âng đhanuôr cơnh đhang a xiu, k’ruung đác, k’tiếc k’bunh… Pr’đươi buôn đươi dua đhị bhrợ k’ool âng ma nuýh Thái nắc pa pan đhiêr lâng n’loong ta bhrợ vil, pậ mơ 40cm, k’tọp cóh t’nol ơy tập cóh dứp k’tiếc âng bha nên đong. Apêê bhrợ k’ool cóh đâu dzợ đươi dua lơơng cơnh đhao bhrợ lâng cram đoọng cắt lâng bọoc x’xrắ mai tốc.

Pr’đươi k’ool tợơ bhrợ têng xang nắc đớc pa goóh đhị 1 c’xêê xang nắc đơơng boóh. Nâu đoo nắc c’nặt x’rịa lâng nắc cung c’nặt chr’nắp bhlầng âng pr’đươi. Đhị bhrợ k’ool Mường Chanh nắc rau lò cóh boọng, căh đoọng xây ha dợ nắc lêy pếch cóh dứp k’tiếc. Cr’chăl boóh pr’đươi k’ool đanh mơ 16 tiếng đồng hồ, xang đếêc nắc k’đấp pr’loọng đhị boóh đanh mơ 5 t’ngay 4 ri dưm đương tước pr’đươi k’ool chệên lâng mâng. Đọong t’váih pr’hoọm ha pr’đươi k’ool, ma nuýh bhrợ nắc moọt ooy crâng pếêp hi la đh’muônh, lalăm t’pắt oih, apêê ta moọt hi la đh’muônh đhị đớc boóh xang nắc g’lấp pr’loọng zr’lụ boóh lâng k’tiếc, cóh đhr’năng boóh, hi la nâu roóh lâng váih pr’hoọm tăm lalay âng pr’đươi k’ool Mường Chanh. N’đhơ cơnh bhrợ têng doó k’đháp, ha dợ pr’đươi k’ool Mường Chanh âng acoon cóh Thái tăm ơy tợơ đanh nắc tr’haanh bhlầng cóh zr’lụ da ding k’coong Tây Bắc. Pa căn Vì Thị Lanh đoọng năl:“Kiêng bhrợ pr’đươi liêm mâng nắc lêy pay k’tiếc tợơ liêm, oó tr’lúc lâng chuốh đhêl. Đơơng chô bhrợ pa  nhar đọong liêm tệêt. Xang đếêc nắc lêy bhrợ, bêl bhrợ cung lêy ma nuýh choom bhrợ nắc pr’đươi vêy u liêm. Bêl boóh nắc boóh đoọng liêm chệên oó đoọng k’đoóh, vêy cơnh đếêc đươi dua vêy liêm choom”

XoỌc đâu, apêê pr’đươi bhrợ k’ool đhị Mường Chanh âng đong pa căn Vì Thị Lanh bhrợ têng vêy bấc rau, lấh 19 rau lâng bấc cơnh kị, ga mắc, k’tứi, lâng pazêng pr’đươi đoọng đươi dua cóh pr’ặt tr’mông âng đhanuôr cơnh: Bhụ zập cơnh, goó gooi, n’je c’lóh, choom, đhia… Apêê pr’đươi nâu vêy ta đươi dua bấc cơnh: đớc đác, đớc k’bhum bhai, đớc bhoóh, bhrợ zr’rụa…. đớc đanh doó váih bh’lúu bhoọc, pay đớc m’ma chr’nóh, đớc ha roo cha néh lâng pr’đươi rau lơơng. Tu cơnh đếêc, apêê pr’đươi bhrợ k’ool bơơn đhanuôr vel bhươl kiêng pa bhlầng.

Bh’rợ bhrợ k’ool Mường Chanh lalăm a hay zăng ha dưr. Đhị bêl doó trơ vâng zập đoo pr’loọng zêng bhrợ k’ool. Đhơ cơnh đếêc, nâu kêi pr’ặt tr’mông âng đhanuôr ơy ha dưr dal, kinh tế thị trường ha dưr, bh’rợ k’ool Mường Chanh nắc zâng lâng c’rơ tr’zệêng âng apêê pr’đươi lơơng cơnh  sành, sứ, nhựa coh thị trường lâng muy rau dzợ căh lấh bấc nắc óih đoọng câm booh tu cơnh đếêc bấc pr’loọng đong căh dzợ zư đớc bh’rợ bhrợ k’ool, muy pr’loọng đong pa căn Lanh ha dợ zư đớc. Ha dợ xoọc đâu, mị nhi díc điêl zêng ta coóh đhưr ặ, apêê acoon cha châu cóh đong nắc zooi a nhi bhrợ bh’rợ ha lệêng cơnh pay k’tiếc, pay óih… tu cơnh đếêc nắc zập c’moo pr’loọng đong cung mặ jbhrợ 5 g’lúh, zập g’lúh 60-70 pr’đươi, lâng mai bhrợ bấc rau. Lâng zập g’lúh ơy ta bhrợ têng xang, ha dang căh vêy bấc pr’đươi  u hư nắc pr’loọng đong t’coóh vêy bơơn mơ 10 ức đồng muy g’lúh cơnh đếêc. Ha dang bấc rau căh liêm nắc bơơn mơ 8 ức đồng.

Đoọng zư đớc lâng pa dưr bh’rợ bhrợ k’ool  tợơ lang a hay đhị Mường Chanh, nắc lêy vêy cơnh k’rang tước âng zập cấp, ngành cóh bh’rợ pa căh, ta bhứah thị trường, k’rang tước bh’rợ pa too pa choom đoọng ha lang t’tun đoọng zư lêy lâng pa dưr bh’rợ bhrợ k’ool ty đanh âng chr’val Mường Chanh moon lalay lâng ma nuýh Thái tăm moon za zưm. T’coóh Hà Văn Hè, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân chr’val Mường Chanh k’đươi moon:“Tập thể lãnh đạo cung cơnh đhanuôr rơơm kiêng zư đớc lâng pa dưr bh’rợ bhrợ k’ool Mường Chanh. Ha dợ nắc tu pr’đợơ k’đháp k’ra đăh óih boóh tu cơnh đếêc nắc rơớm cấp piing vêy cơnh lướt lêy xay moon đoọng ha đhanuôr bhrợ têng cơnh liêm t’mêê, zư đớc bh’rợ bhrợ k’ool âng Mường Chanh”./.

NGHỀ GỐM TRUYỀN THỐNG Ở MƯỜNG CHANH, SƠN LA

                                          Cà Thành

Nói đến nghề làm gốm - một trong những nghề thủ công truyền thống có từ lâu đời của dân tộc Thái tại Sơn La,  nổi tiếng nhất phải kể đến nghề gốm ở xã Mường Chanh, huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La. Vậy nghề gốm ở Mường Chanh bây giờ như thế nào?

Gắn bó với nghề làm gốm từ lâu, nhưng bà Vì Thị Lanh, ở bản Nong Ten, xã Mường Chanh, huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La cũng không biết nghề gốm ở quê hương Mường Chanh có từ bao giờ. Bởi từ khi sinh ra và lớn lên, bà đã thấy bố mẹ mình làm nghề gốm.  Khi lớn lên thì bà cũng học nghề từ chính bố mẹ đẻ của mình và gắn bó với nghề gốm từ năm 1977 đến nay: “Ngày xưa ở Mường Chanh này thì có nhiều người làm gốm, ai không làm được thì cũng thuê để làm. Gia đình chúng tôi  nhiều con nhiều cháu, lại thấy nhiều người không làm gốm nữa, nếu không còn nghề  truyền thống này rất tiếc  nên phải cố gắng làm. Nhờ có sự quan  tâm, động viên của Nhà nước nên chúng tôi mới duy trì được nghề làm gốm đến tật hôm nay”

Đất để làm gốm ở Mường Chanh là loại đất dẻo có chất lượng tốt. Đất được khai thác trên mỗi thửa ruộng của gia đình và được chuyển về nhà. Khai thác đất lên đem sản xuất ngay hoặc bảo quản nơi kín gió để dùng dần.

Trước khi tạo hình gốm, đất được gia công thật nhuyễn, bằng cách đập nặn thật kỹ để loại bỏ tạp chất. Sau đó, người thợ sử dụng đôi bàn tay khéo léo và những công cụ tạo hình đơn giản để tạo ra những hình gốm phong phú và đa dạng. Hoa văn trên các đồ gốm đơn giản gắn liền với đời sống của người dân như hình ảnh con cá, sóng nước, dải đất… Công cụ chủ yếu nhất trong việc tạo bình gốm của người Thái là bàn xoay bằng thớt gỗ tròn, đường kính khoảng 40 cm, úp trên một trụ gỗ chôn chặt xuống nền nhà. Thợ gốm ở đây còn dùng một số công cụ thô sơ khác như dụng cụ miết thành gốm, dao tre để cắt và khắc văn chìm.

Gốm sau khi được tạo hình và hong khô trong khoảng 1 tháng thì được đem đi nung. Đây là khâu cuối cùng cũng là khâu quan trọng nhất và quyết định phần lớn chất lượng của sản phẩm. Lò gốm Mường Chanh là loại lò hầm, không được xây mà được đào sâu dưới đất hoặc đào vào sườn đồi, bao gồm có: cửa lò, bầu đốt, buồng nung và ống khói. Thời gian nung gốm mất khoảng 16 tiếng, sau đó sẽ đóng cửa lò bằng cách dùng đất đắp kín cửa lò và ống khói, giữ 5 ngày 4 đêm ở trong lò để cho gốm chín đều và tạo độ chắc, bền cho gốm. Để tạo màu sắc cho gốm, người thợ sẽ lên rừng hái lá dẻ, trước khi dừng lửa, họ cho lá dẻ vào lò rồi mới lấp cửa lò, lấp ống khói, trong quá trình ủ, lá cây này khi cháy tạo thành khói đen ám vào sản phẩm và sinh ra màu xám đen rất đặc trưng của gốm Mường Chanh. Tuy kỹ thuật còn đơn giản, nhưng gốm Mường Chanh của dân tộc Thái đen từ lâu đã có thương hiệu trong vùng các dân tộc miền núi Tây Bắc. Bà Vì Thị Lanh cho biết thêm:“Muốn làm ra được một sản phẩm tốt thì đầu tiên phải chọn được chỗ đất tốt, không có sỏi có đá. Mang về rồi mình phải gia công thật nhuyễn, thật dẻo. Sau đó mới gia công thành những sản phẩm lúc gia công thì tay ngề cũng phải cao, khi làm ra được sản phẩm rồi thì mình mới vẽ, khắc hoa văn cho sản phẩm. Lúc nung cần phải nung thật kỹ gốm mới không bị nứt, không bị rò rỉ như vậy sản phẩm mới dùng được”

Hiện nay, các sản phẩm gốm ở Mường Chanh do nhà bà Vì Thị Lanh làm ra khá phong phú, gồm hơn 19  loại với nhiều hình dáng, kích cỡ khác nhau, với các sản phẩm chính nhằm phục vụ nhu cầu sinh hoạt đời sống của người dân như: Chum, vại, hũ, lọ, bình có quai, nồi nấu cách thủy, chày cối, bát giã chẳm chéo, bát đánh tiết canh….Các sản phẩm này được dùng với rất nhiều công dụng: đựng nước, ngâm chàm nhuộm vải, đựng mỡ, muối, mắm cá, muối dưa, đựng măng chua có vị thơm ngon đặc biệt, để lâu không bị váng, dùng để chứa hạt giống, đựng thóc, sắn, thức ăn và làm công cụ chăn nuôi. Vì thế, các sản phẩm gốm được người dân địa phương rất ưa chuộng.

Nghề gốm Mường Chanh trước đây khá phát triển. Vào lúc nông nhàn hầu như gia đình nào cũng làm gốm. Tuy nhiên, cho tới nay do đời sống của người dân được nâng lên, kinh tế thị trường phát triển, gốm Mường Chanh phải chịu sức ép cạnh tranh của các sản phẩm khác như sành, sứ, nhựa trên thị trường và một nguyên nhân chính đó chính là nguyên liệu để đốt lò rất hạn chế nên nhiều gia đình đã không còn giữ được nghề làm gốm, chỉ còn duy nhất hộ gia đình bà Lanh còn giữ được nghề. Nhưng hiện nay ông bà cũng đã có tuổi, con cháu trong gia đình thì chỉ phụ giúp ông bà những công việc nặng như lấy đất, lấy củi, ra lò sản phẩm, nên mỗi năm gia đình bà cũng chỉ cho ra lò được 5 mẻ, mỗi mẻ khoảng 60 – 70 sản phẩm, với nhiều thể lại khác nhau. Với mỗi mẻ ra lò, nếu không có nhiều sản phẩm bị lỗi thì gia đình ông bà thu được khoảng 10 triệu đồng môt mẻ. Còn bị nhiều sản phẩm lỗi, thì mỗi mẻ gia đình ông bà thu được khoảng 8 triệu đồng.

Để duy trì, phát triển nghề gốm truyền thống ở Mường Chanh,  rất cần được sự quan tâm của các cấp, các ngành  trong việc giới thiệu, quảng bá, mở rộng thị trường, phổ biến và quan tâm tới việc truyền dạy kỹ thuật cho các thế hệ tiếp theo nhằm giữ gìn và phát triển nghề gốm truyền thống của xã Mường Chanh nói riêng và của dân tộc Thái đen nói chung. Ông Hà Văn Hè, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Mường Chanh kiến nghị: “Tập thể lãnh đạo cũng như bà con nhân dân mong muốn được duy trì nghề gốm Mường Chanh. Nhưng do điều kiện khó khăn liên quan đến nhiên liệu đốt vì thế mong cấp trên có đoàn công tác nào đó về tư vấn cho bà con sản xuất theo công nghệ mới, để duy trì và phát triên đồ gốm của Mường Chanh”./.