Đhanuôr lâng pr’zợc chắp da dêr! Azi xoọc vêy mặt đhị tổ 14, phường Thuận Lộc, thành phố Huế. Nâu đhị nắc k’rong âng 186 pr’loọng đong đhanuôr xoọc ặt ma mông cóh zr’lụ Thượng Thành, Eo Bầu âng zr’lụ 1 k’cir Kinh thành Huế. Nắc đh’rứah lâng zi pa prá lâng đhanuôr cóh đâu:

• Nhăn chào a ngắh, doó chô lô đoọng t’moóh a chắc a ngắh n’hau ?
• Acu chắc Huỳnh Thị Út
• A ngắh ặt cóh đâu mơ c’moo ơy?
• Ô pleng, đanh ặ, tợơ lâng bhứơp a dích, ơy lấh k’ha riêng c’moo!
• Cơnh đếêc a hêê ặt ma mông cóh đâu lêy k’đháp k’ra cơnh ooy?
• K’đháp cơnh đâu: Đong xang k’nặ ha rập ạ ha dợ căh vêy ngai pân pa liêm xa luân. Tu xợơng apêê moon giải toả, ha dợ apêê ơy bhrợ, cắh vêy zên pa liêm dzợ. Đong xang tía xiên lâng nha nhự nha nhiệt, ma nuýh bấc lâng ặt tr’đăn.

         Pa căn Huỳnh Thị Út, ặt đhị tổ 14, phường Thuận Lộc, thành phố Huế t’mêê đoọng năl pr’ặt tr’mông âng pr’loọng đonh đoo lâng đhanuôr cóh đâu. Rơơm kiêng tợơ đanh a hay âng đhanuôr nắc bơơn đhấc ặt đhị t’mêê đoọng tệêm ngăn pr’ặt tr’mông, pa chô k’tiếc đoọng ha k’cir Kinh thành Huế.

        Zr’lụ đhanuôr ặt nâu đắh Đông-Nam âng Thượng Thành zr’lụ 1 k’cir Kinh thành Huế, ch’ngai tợơ Đại Nội mơ 1km. Đhơ cơnh đếêc, k’zệt c’moo đâu, cóh m’pâng cố đô Húê, đhị muy k’cir văn hoá bha lang k’tiếc dưr váih bấc ơl “đong ặt t’rắh, ty đanh”. Đọong bơơn moọt tước đong cóh mặt Thượng Thành, đhanuôr nắc lướt dzung, pa chêêng ma nuýh đay vêy choom lướt cóh acoon c’lâng lalấh k’tứi. K’ra bhầu pr’loọng đong ặt ma mông “g’bọ” cón bha nên c’kir văn hoá bha lang k’tiếc nâu. Đớc nắc đong ha dợ đhị ặt âng bấc lang ma nuýh cóh pr’loọng đong nắc đhiệp mơ 3, 4 mét vuông a năm. Bấc đong nắc choom t’moọt đhiệp muy bệê giường bếch k’tứi a năm. Zập rau pr’đươi cóh đong cơnh, a gọ gooi, choom, đhia zêng dông đớc cóh za đêr, bha bhung đong. Vêy đoo đong nắc đươi đhị bọong ta boóc cóh za đêr Kinh thành Huế bhrợ đong pr’noong, vất lơi n’nóh bing zr’lụ k’cir. T’coóh Trần Văn Cẩm, Tổ trưởng tổ 14, phường Thuận Lộc ta ớh, tu zr’nắh k’đháp đhị ặt, đhanuôr nắc lêy chếêc bhrợ đong ba bơơ, chóh bhơi ra véh cóh k’tiếc k’cir:“Đong xang nắc tía xiên, xây đong cung cắh choom, Nhà nước căh đoọng xây, lêy chếêc bhr’lậ đoọng ặt. Mơ chu boo đhí, nắc phường chô ooy đâu pa mâng đong xang đoọng ha đhanuôr, pa đhấc đhanuôr, dzợ bấc rau k’đháp zr’nắh. A coon nại cắh bơơn học hành, bấc p’niên học tước lớp 8, 9 nắc đhêy học lướt bhrợ cha, pr’ặt tr’mông k’đháp zr’nắh pa bhlầng”.

       Pa căn Lê Thị Ngọc Thuý, ặt đhị tổ 14, phường Thuận Lộc, thành phố Huế moon, pr’loọng đong vêy 5 a đhi noo, lalăm a hay ặt muy đhị lâng a conh căn. Nâu kêi, zập ngai cung cơnh k’díc k’điêl ặt lalay. Pa căn Thuý pay bạt bhrợ pớ bhứah mơ 5 mét vuông đhị toor za đêr Kinh thành Huế đoọng ặt ma mông. Mơ chu boo đhí nắc đác boo hooi t’rắh zập tợơ, pazêng ma nuýh cóh đong ta pa zước lứơt ặt cóh đong k’bhúh xoọng. T’coóh Lê Văn Hồng, ma nuýh ặt đăn đong pa căn Thuý xay tước đhr’năng “đương ặt ma mông” đhị zr’lụ k’đháp zr’nắh, tía xiên” âng đhanuôr cóh đâu.“Cóh piing thành, ha dang vêy ma nuýh chệêt nắc đớc hòm cóh dứp đâu tước bêl đơơng tập. Tu căh vêy đong, đong lalấh tịa xiên căh đhị đớc t’rang. Đơơng pa glúh ma nuýh choom, ha dợ căh choom t’moọt t’rang. C’lâng tợơ pIing đhuônh căh vêy c’lâng lướt, c’lâng đhiệp đoọng xe máy lướt a năm, zập ngai cung tr’zệêng ặt”.

       C’moo 1993, k’bhúh k’cir Cố đô Huế bơơn Tổ chức Giáo dục, Khoa học lâng Văn hoá Liên hiệp quốc xay moon nắc k’cir Văn hoá bha lang k’tiếc, Thượng Thành-Eo Bầu Kinh thành Huế dưr váih zr’lụ 1 âng k’cir bơơn ta zư lêy liêm ghít. Tợơ đếêc, đhanuôr cóh đâu nắc ting xợơng cơnh xa nay Luật k’cir Văn hoá. Đong ặt căh bơơn pa liêm bhr’lậ, ta bhứah cắh cợ bhrợ t’mêê; bấc pr’loọng vêy tước 3-4 lang ma nuýh ặt, tước k’zệêt cha nặc ặt ma mông coh đhr’nong đong tía xiên, t’rắh ha ruôi. T’coóh Lê Phước Hưng, Phó Chủ tịch UBND phường Thuận Lộc, thành phố Huế đoong năl, pazêng đhanuôr cóh đâu nắc manuýh đha rựt, bấc bhlầng nắc đạo xích lô, xe thồ lâng pa câl laléh đoọng t’mông z’lấh t’ngay. Đhanuôr cung xợơng t’u loom lâng apêê ơy lấh ting a bhô dang bêl bhrợ rau căh liêm đhị k’cir nâu. Ha dợ nắc tu lalấh k’đháp k’ra, đhanuôr k’nhịt mắt ặt ma mông lâng zập ngai cung rơơm bơơn zúp zooi đhị ặt t’mêê đoọng tệêm ngăn pr’ặt tr’mông, pa chô k’tiếc ty đanh a hay đoọng ha k’cir:“Tợơ c’moo 1975 tước nâu kêi, đhanuôr nắc zêng ặt ba bơơ. Cắh đhị ặt tệêm ngăn, căh đhị đoọng bhrợ têng cha tệêm ngăn. Tu cơnh đếêc nắc đhanuôr ma mông lâng bh’rợ tr’nêng phổ thông. Rau căh liêm crêê dưr váih ta luôn. A zi k’rang bhlầng nắc bêl pleng k’tiếc tr’xăl, pa bhlầng nắc bêl boo đhí, đhr’năng crêê tước a chắc a rang lâng cr’van cr’bhộ âng đhanuôr k’rơ pa bhlầng”.

       Kinh thành Huế ặt đhị k’bhúh k’cir Cố đô Huế. Prang toor thành vêy 42 pháo đài (dzợ đớc nắc Eo bầu). Thành n’juối dal k’nặ 12 cây số, bơơn bhậ lâng k’tiếc lâng xây gạch mị đăh, cợơng 21 mét. Lấh c’moo 1945, tr’zêl tr’panh lâng ạop a bhuy, cóh c’loong thành căh ngai k’đhợơng lêy, đhanuôr ặt ma mông truíh za đêr Kinh thành lâng zr’lụ Eo Bầu. Đanh đươnh nắc zr’lụ nâu váih zr’lụ đhanuôr ặt ma mông. Đhanuôr đha rựt ặt lứch đhị zr’lụ Thượng Thành, Eo Bầu chóh đong lâng chóh bhơi ra véh. Xọoc đâu, vêy 4.200 pr’loọng đong đhanuôr lâng mơ 1 bhan m’pâng ma nuýh âng 7 phường âng thành phố Huế xoọc ặt ma mông lâng bhrợ têng cha cóh zr’lụ nâu.

       C’xêê c’moo, boo đhí, p’răng xớơt, tr’zêl tr’panh lâng rau crêê tước tr’pang têy âng acoon ma nuýh, Kinh thành Huế ting t’ngay ting hư zớch bấc pa bhlầng. T’coóh Phan Thanh Hải, Giám đốc Trung tâm zư lêy k’cir Cố đô Huế đoọng năl, k’nặ m’pâng pa đhiêr âng za đêr thành âng Kinh thành Huế lứch hư zớch. Hộ thành hào, bh’nậ lâng đhêl mị đăh za đêr thành lứch hư. Lấh 40 a bóc cóh Kinh thành nắc crêê ta g’lấp lấh 1/5, căh cơh váih nắc đhị zr’lụ vất lơi n’nóh âng đhanuôr. Nắc cóh Thượng   Thành lâng đhị Vọng lâu âng apêê c’riing thành xoọc dzợ 13 lô cốt quân sự lâng bê tông cốt thép bơơn ta bhrợ têng lalăm c’moo 1975. Ting cơnh t’coóh Phan Thanh Hải, bh’rợ đhanuôr k’xịa k’tiếc Kinh thành chóh bhrợ đong ặt cóh Thượng Thành, vất lơi n’nóh, pa hooi đác nha nhự… nắc bhrợ bha nên k’tiếc ting h’lụ, k’đoóh hư lứch bấc đhị:“Xọoc đâu, đhanuôr ặt ma mông cóh Thượng thành bấc bhlầng. Pr’ặt tr’mông zập t’ngay âng apêê crêê rau căh liêm tước k’cir, tước rau đanh mâng âng k’cir. Bấc đhị Kinh thành lấh ha voóh, ha zắh, ha lụ, k’đoóh tu ma nuýh ắt ma mông cóh piing đếêc. Xang nắc đác nha nhự, bấc rau crêê tước, lêy vêy c’lâng bh’rợ đoọng pa đhấc đhanuôr tr’nợơp”.

       Cố đô Huế bơơn ta đươi xợơng nắc k’cir Văn hoá bha lang k’tiếc, lêy zư liêm ta níh bhlầng. Cóh Thượng thành Kinh thành Huế, đhr’năng đhanuôr k’xịa pay chóh đong ặt, bhrợ căh liêm tước k’cir nắc ơy bhrợ lết cơnh gr’họot moon đắh zư lêy pazêng k’cir. Phó Giáo sư-Tiến sĩ Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch k’bhúh k’cir Việt Nam moon, năc lêy đấh pa đhấc đhanuôr xó tợơ zr’lụ 1 Kinh thành Huế pa chô k’tiếc ty đanh a hay đoọng ha k’cir.“Acu pa chắp, ha dang pa đanh đhr’năng nâu căh lêy bhrợ pa liêm nắc pa zêng ma nuýh ặt ma mông cung căh vêy sung sướng. Cung căh bơơn xây pa xoọng, ta bhưáh đong, ma nuýh cóh đong nắc ting t’ngay ting bấc. Ặt ma mông cơnh đếêc zr’nắh k’đháp căh dzợ cơnh. Ha dang hêê căh lêy bhrợ têng nắc căh vêy trách nhiệm lâng k’cir cung cơnh đhanuôr âng tỉnh. A cu pa chắp xợơng, mặ bhrợ têng bh’rợ nâu nắc bơơn bhlếh lơi rau mốp loom âng đhanuôr. Rau bơr nắc a hêê bhrợ têng gr’họot âng Chính phủ lâng bha lang k’tiếc, zư lêy zập prang k’cir âng hêê./.

Loạt phóng sự:

 CUỘC DI DÂN LỊCH SỬ

-  TRẢ LẠI KHÔNG GIAN XƯA KINH THÀNH HUẾ

                                              Nhóm PV VOV-Miền Trung

Bài 1: “Sống mòn” trên di sản

Ngay từ những ngày đầu năm nay, tỉnh Thừa Thiên - Huế đã khởi động Đề án “Di dời dân cư, giải phóng mặt bằng khu vực I hệ thống di tích Kinh thành Huế thuộc Quần thể di tích Cố đô Huế”. Đề án thực hiện trong 6 năm, từ nay đến năm 2025 với kinh phí hơn 4.000 tỷ đồng. Theo đó, sẽ có hơn 4.200 hộ với 1 vạn rưỡi dân sống ở khu vực I di tích Kinh thành Huế đồng ý ra đi, trả lại không gian xưa cho Di sản Văn hóa Thế giới. Đây là “cuộc di dân lịch sử” lớn nhất từ trước tới nay trong Kinh thành Huế. Rồi đây, bao thế hệ người dân từng sống ở khu vực này thoát cảnh “sống mòn” trên di sản.

Thưa quý vị và các bạn! Chúng tôi đang có mặt tại tổ 14, phường Thuận Lộc, thành phố Huế. Đây là nơi tập trung của 186 hộ dân sống tại khu vực Thượng Thành, Eo Bầu thuộc khu vực I di tích Kinh thành Huế. Hãy cùng chúng tôi trò chuyện với người dân nơi dây:

PV: Cháu chào cô, cô tên là gì ạ?

Người dân: Cô tên là Huỳnh Thị Út

PV: Cô ở đây bao nhiêu năm rồi ạ?

Người dân:Úi trời, ở từ đời ông, đời mệ cũng hơn trăm năm rồi!

PV: Vậy mình ở đây thì thấy khó khăn như thế nào?

Người dân: Khó khăn thế này này: nhà cửa gần sập rồi mà không ai dám sửa. Vì nghe là giải tỏa mà họ làm rồi đến khi đi không có tiền mà sửa chữa. Chật chội với nhớp nhúa nữa, đông đúc mà lại ở gần nhau quá.

Bà Huỳnh Thị Út, người dân ở tổ 14, phường Thuận Lộc, thành phố Huế vừa cho biết cuộc sống của gia đình bà và người dân nơi đây. Mong muốn lâu nay của bà con là được di dời đến nơi ở mới để ổn định cuộc sống, trả lại không gian di tích Kinh thành Huế.

Khu dân cư này nằm ở phía Đông - Nam của Thượng Thành thuộc khu vực I di tích Kinh thành Huế, chỉ cách Đại Nội gần 1 cây số. Thế nhưng, hàng chục năm nay, ngay giữa lòng Cố đô Huế, tại một di sản văn hoá thế giới lại dày đặc những khu “nhà ổ chuột”. Để vào được những ngôi nhà nằm sâu trên mặt Thượng Thành, người dân phải đi bộ, nghiêng người lách qua con đường luồng chật hẹp. Hàng ngàn gia đình sống “bấu víu” trên nền di sản văn hóa thế giới này. Gọi là “nhà” nhưng chỗ ở của nhiều thế hệ trong gia đình chỉ rộng vài mét vuông. Nhiều căn nhà chỉ đủ kê 1 chiếc giường nhỏ. Toàn bộ vật dụng từ soong, nồi, chén, bát, đồ dùng sinh hoạt treo chằng chịt trên tường, trần nhà. Có gia đình dùng cả lỗ châu mai trên mặt tường thành Kinh thành Huế làm nhà vệ sinh, xả rác bừa bãi trên nền di tích. Ông Trần Văn Cẩm, Tổ trưởng tổ 14, phường Thuận Lộc than thở, do bức bách chỗ ở, người dân bất đắc dĩ phải dựng nhà ở tạm, trồng rau trên đất di tích: “Nhà cửa thì chật hẹp, nhà xây cũng không được, Nhà nước đâu cho xây, chỉ có sửa chữa tạm. Mỗi lần mưa bão, phường phải tập trung về đây giúp đỡ cho bà con chống nhà cửa, di dời dân, còn nhiều khó khăn. Con cái không có điều kiện học hành, đa phần học đến lớp 8, lớp 9 là nghỉ học đi làm ăn, cuộc sống cũng vất vả lắm”.

 Bà Lê Thị Ngọc Thúy, ở tổ 14, phường Thuận Lộc, thành phố Huế ngậm ngùi kể, gia đình có 5 anh em, ngày trước ở chung với bố mẹ. Bây giờ, ai cũng có vợ con phải ra riêng. Bà che tạm cái lều nhỏ chừng 5 mét vuông sát chân tường Kinh thành Huế làm nơi trú ngụ. Mỗi lần trời mưa bão, nước dột tứ bề, cả gia đình dắt díu sang nhà bà con tránh mưa gió. Ông Lê Văn Hồng, người hàng xóm của bà Thuý chua chát nhắc đến cảnh “sống mòn” của cả xóm “ổ chuột”: “Phía trên thành, nếu có người chết thì để hòm dưới này bắt đầu mới bưng người xuống bỏ vô hòm rồi họ làm đám đó đôi ba ngày rồi mới đưa đi. Vì không có nhà, nhà chật quá không có chỗ để quan tài. Đưa người ra được chứ đưa hòm ra không được. Lối trên nhà xuống không có, bít lối đi, lối đi chỉ một chiếc xe honda thôi, khổ lắm, họ chen nhau ở mà”.

Năm 1993, quần thể Di tích Cố đô Huế được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên hiệp quốc (gọi tắt là UNESCO) công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới, Thượng Thành - Eo Bầu Kinh thành Huế trở thành khu vực I của di tích cần được bảo vệ nghiêm ngặt. Từ đó, người dân nơi đây bị “trói chặt” bởi những quy định của Luật Di sản Văn hóa. Nhà ở xuống cấp không được sửa chữa, cơi nới hoặc xây mới; nhiều gia đình 3-4 thế hệ, cả chục người sống chen chúc trong những căn nhà chật chội, dột nát. Ông Lê Phước Hưng, Phó Chủ tịch UBND phường Thuận Lộc, thành phố Huế cho biết, hầu hết bà con ở đây là lao động nghèo, chủ yếu đạp xích lô, xe thồ và buôn bán nhỏ kiếm sống qua ngày. Bà con cũng thấy có lỗi với tiền nhân khi xâm hại di tích này. Nhưng do hoàn cảnh khó khăn, bà con nhắm mắt ở liều và ai cũng mong được hỗ trợ tái định cư để ổn định cuộc sống, trả lại không gian xưa cho di tích: “Từ năm 1975 đến nay, thì  bà con đều ở tạm bợ. Không an cư không lạc nghiệp được. Nên bà con cứ mưu sinh bằng lao động phổ thông. Những tệ nạn xã hội xảy ra thường xuyên. Chúng tôi cũng băn khoăn nhất khi thời tiết thay đổi, đặc biệt là mưa bão, nguy cơ ảnh hưởng đến tính mạng và tài sản của bà con rất cao”.

Kinh thành Huế nằm trong Quần thể Di tích Cố đô Huế. Xung quanh thành có 24 pháo đài (hay còn gọi là Eo bầu). Thành dài gần 12 cây số, được đắp bằng đất và xây gạch hai bên, mặt thành dày 21 mét. Sau năm 1945, chiến tranh loạn lạc, trong nội thành không ai quản lý, người dân vào sống men theo tường Kinh thành và khu vực Eo Bầu. Lâu dần, nơi đây hình thành cụm dân cư. Người dân nghèo lấn chiếm bề mặt Thượng Thành, Eo Bầu dựng nhà và trồng hoa màu. Hiện, có 4.200 hộ dân với khoảng 1 vạn rưỡi người dân thuộc 7 phường của thành phố Huế đang sống và canh tác trong khu vực này.

Thời gian, thiên tai, chiến tranh và dưới tác động ồ ạt của con người, Kinh thành Huế ngày càng xuống cấp nghiêm trọng. Ông Phan Thanh Hải, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế cho biết, gần một nửa vòng tường thành của Kinh thành Huế đã hỏng nặng. Hộ thành hào, kè đá hai bờ nhiều đoạn bị phá hủy hoàn toàn. Hơn 40 hồ trong Kinh thành bị lấp gần 1/5, hoặc trở thành nơi xả rác, chất thải của người dân. Ngay trên Thượng Thành và tại Vọng lâu của các cổng thành hiện vẫn còn 13 lô cốt quân sự bằng bê tông cốt thép được xây dựng trước năm 1975. Theo ông Phan Thanh Hải, việc người dân lấn chiếm đất Kinh thành dựng nhà trú ngụ trên Thượng Thành, xả rác, nước thải sinh hoạt.. đã làm cho nền đất ngày càng lún sâu, nứt hỏng nhiều chỗ: “Hiện nay, dân cư sống trên Thượng thành số lượng khá lớn. Cuộc sống hàng ngày của họ đã ảnh hưởng trực tiếp đến di tích, đến sự bền vững của di tích. Rất nhiều đoạn Kinh thành đã bị vỡ, bị hỏng, nứt nẻ, sụt lún khá nặng nề do tình trạng người dân sống ở trên đó. Rồi nước thải sinh hoạt, rất nhiều vấn đề liên quan, cần có kế hoạch để giải toả đầu tiên”.

Cố đô Huế được công nhận Di sản Văn hoá Thế giới, cần bảo vệ nghiêm ngặt và gìn giữ chu đáo. Trên Thượng thành Kinh thành Huế, tình trạng người dân lấn chiếm xây nhà trái phép, xâm hại di tích đã vi phạm các cam kết về bảo vệ sự toàn vẹn di sản. Phó Giáo sư - Tiến sĩ Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội di sản Việt Nam cho rằng, cần sớm di dân ra khỏi khu vực I Kinh thành Huế trả lại không gian xưa cho di tích: “Tôi nghĩ, nếu kéo dài tình trạng này mà không xử lý thì những người sống ở đấy cũng chẳng sung sướng gì đâu. Có được xây thêm đâu, có được cơi nới đâu, nhân khẩu thì cứ phát triể. Mà sống như thế cũng rất khổ. Và nếu mình không giải quyết thì không có trách nhiệm với di sản và công dân của tỉnh. Tôi nghĩ, làm được việc đó là xử lý được bức xúc của xã hội. Thứ hai là chúng ta thực hiện cam kết của Chính phủ đối với quốc tế, giữ gìn được toàn vẹn di sản của chúng ta”./.