Đhr’nong đong cắh nhâm mâng k’dâng 30 mét vuông âng t’coóh Dương Văn Dũng ắt cóh tổ 18, phường Thuận Lộc, thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên – Huế ắt cóh m’piing g’roong Kinh Thành Huế. Pr’loọng đong t’coóh Dũng vêy 7 cha nắc đhi noo nắc ơy lứch pay k’diíc k’điêl. Cóh bấc c’moo n’nâu, k’zệt cha nắc manuýh cóh pr’loọng đong n’nâu nắc ắt zazum cóh 1 đhr’nong xiên xoọ, p’răng nắc ch’il, boo nắc t’rắh. T’coóh Dũng xay moon, đoo bêl đhí boo ga mắc nắc pazêng manuýh cóh pr’loọng đong xó g’đéch ooy c’lâng phố đoọng g’đéch rau cắh liêm crêê: “Ắt cóh đanh đươnh ặ. Đong t’rắh, bơr pêê g’lúh đhí boo ga mắc nắc t’păr tân jấh đong xang. Tu đong ơy xiên nắc acu đớc giường cắh đhị, boo t’rắh nắc hooi đác, bấc bêl bếch cắh choom, nắc dưr dzoong. Cóh đâu, bấc pr’loọng đong apêê đoo pr’đoọng bhlâng, bhrợ cha choom nắc apêê đoo xó ooy lơơng, ha dzợ cắh nắc ắt cóh đâu mamông. Công kiêng bhlâng lướt mút ooy long”.

Đhr’năng cắh liêm crêê cóh Kinh thành Huế ting t’ngay bấc lấh mơ. Bh’rợ bhr’lậ pa liêm c’kir Kinh thành Huế ơy ta xay moon tơợ đanh ặ, nắc đhr’năng bhrợ têng vêy mơ ooy nắc choom mơ đêếc. Tơợ c’moo 1996, crêê xang 3 c’moo zr’lụ c’kir Cố đô Huế, c’kir tr’nơớp âng Việt Nam vêy UNESCO xay moon nắc c’kir văn hoá âng acoon manuýh, Chính phủ ơy xay moon bhrợ têng Dự án Quy hoạch, bhr’lậ pa liêm lâng pa dưr rau chr’nắp âng c’kir Cố đô Huế. Cóh đêếc, vêy pazêng rau bh’rợ chr’nắp cơnh: bhrợ pa dưr cơnh ty đanh âng Đại nội Huế, bhr’lậ pa liêm Kinh Thành lâng Hoàng Thành. Hân đhơ cơnh đêếc, nắc tước c’moo 2010, tỉnh Thừa Thiên – Huế nắc bhrợ têng Đề án k’rong bhrợ, bhr’lậ pa liêm Kinh thành Huế, đợ zên k’rong bhrợ lấh 1.282 tỷ đồng. Ting cơnh Đề án n’nâu, bh’rợ pa tơơi 800 đhr’nong đong ắt đhị g’roong Thành lâng Eo bầu Kinh thành Huế. Ha dzợ, lấh 8 c’moo xay bhrợ, nắc đhiệp 170 pr’loọng đong đhanuôr ắt cóh piing Nam Kinh thành Huế tộ tơơi ooy lơơng.

Xay moon rau tu âng đhr’năng k’zíh n’nâu, t’coóh Nguyễn Tuấn Anh, Phó Giám đốc Trung tâm pa dưr Quỹ k’tiếc thành phố xay moon, tu rau zr’nắh k’đháp âng pazêng rau chính sách chroót pa chô cr’van. Tu xa nay xay moon ooy chính sách chroót pa chô cr’van nắc pazêng pr’loọng đong bhrợ têng đong ắt, ắt mamông cóh zr’lụ c’kir l’lăm t’ngay 19/5/1976 nắc vêy ta chroót pa chô, đoọng đhăm k’tiếc ắt mamông t’mêê. Lâng pazêng pr’loong đong ton k’xịa pay, bhrợ têng đong ắt cóh t’tun nắc đhiệp ta zúp zooi ooy bh’rợ pa tơơi, ha dzợ cắh chroót pa chô cr’van k’tiếc ắt. Ting n’nắc, bấc bhlâng pr’loọng đong cóh zr’lụ Thường Thành lâng Eo Bầu Kinh thành Huế nắc lứch bhrợ đong cắh lấh nhâm mâng lấh c’moo 1976, cắh vêy bha ar bha tơ crêê cơnh xa nay ooy đong ắt, k’tiếc ắt, bấc bhlâng nắc pr’loọng đong đharứt, pr’loọng đong đăn đharứt. Bấc pr’loọng đong cắh vêy bha ar bha tơ chr’nắp đoọng xay bhrợ chính sách chroót pa chô cr’van ting cơnh xa nay cóh xoọc đâu. Ting cơnh t’coóh Nguyễn Anh Tuấn, zr’nắh k’đháp bhlâng cóh xoọc đâu nắc bhrợ têng cơnh ooy nhâm mâng bh’rợ bhrợ cha đoọng ha đhanuôr xang bêl pa tơơi: “Xang bêl pa tơơi cóh g’lúh tr’nơớp, azi ơy xay moon xa nay bh’rợ ooy UBND thành phố k’dua apêê phòng ban họp đoọng pa chô kinh nghiệm lâng bhrợ têng bh’rợ pa tơơi cóh g’lúh 2 lâng pazêng g’lúh ha y chroo. Pazêng rau xa nay bh’rợ ng’xăl âng chính sách đoọng nhâm mâng t’ngay c’xêê pa tơơi nắc đơớh lấh mơ”.

Bấc c’moo ơy, xa nay pa tơơi đhanuôr pa hư c’kir Kinh thành Huế nắc cắh ơy bhrợ têng xang. Bh’rợ chính quyền tỉnh Thừa Thiên – Huế bhrợ têng cớ: Đề án pa tơơi đhanuôr, pay pa chô k’tiếc cóh zr’lụ I âng c’kir Kinh thành Huế âng zr’lụ c’kir Cố đô Huế bhrợ t’váih rau chr’nắp liêm ga mắc ooy bh’rợ pa liêm pa crêê đô thị, xay bhrợ crêê cơnh rau rơơm kiêng âng zập ngai. K’zệt c’moo ắt mamông đương lêy cóh c’kir, nâu cơy ra văng tước ắt ooy đhăm ắt t’mêê, đhanuôr zập ngai công bhui har. Pr’loọng đong p’căn Lê Thị Cúc cóh zr’lụ Thượng Thành, âng tổ 14, phường Thuận Lộc, thành phố Huế ắt đhị đâu tơợ l’lăm c’moo 1975, t’mêê bơơn xơợng vêy ta pa tơơi nắc bhui har pa bhlâng: “Ắt cóh đâu zr’nắh k’đháp pa bhlâng, đong xang cắh nhâm mâng, cắh zập pazêng rau pr’đươi. Đương rơơm Nhà nước k’rang pa tơơi, đoọng tơơi đơớh mơ ooy nắc liêm crêê mơ đêếc, đoọng têêm loom ắt mamông bhrợ cha”.

Nắc lấh 80 c’moo, prang c’moo ắt mamông lâng đhăm k’tiếc cố đô Huế, manuýh bhrợ bh’rợ pa chắp ch’mêết lêy Nguyễn Đắc Xuân bhui har bêl t’coóh xa nay tỉnh Thừa Thiên – Huế t’bhlâng xay bhrợ bh’rợ pa tơơi đhanuôr cắh bool vêy, pa liêm pa crêê Kinh thành Huế. Ting cơnh manuýh bhrợ têng bh’rợ pa chắp ch’mêết lêy Nguyễn Đắc Xuân, c’kir Cố đô Huế nắc cr’van âng k’tiếc k’ruung, bh’rợ bhr’lậ pa liêm cắh muy âng tỉnh Thừa Thiên – Huế nắc trách nhiệm âng prang k’tiếc k’ruung: “Việt Nam vêy Kinh đô lâng Cố đô. La lua vêy bấc Cố đô nắc Cố đô Huế đăn lâng manuýh nâu cơy lấh mơ lâng nắc vêy ta xay moon vêy zập xa nay âng k’tiếc k’ruung, bha lang k’tiếc. Cố đô âng k’tiếc k’ruung Việt Nam nắc apêê đoo vêy trách nhiệm ting chrooi đoọng, đoỌng bhrợ pa dưr cố đô n’nắc đoọng ha k’tiếc k’ruung Việt Nam, ha dzợ êếh rau đoọng ha tỉnh Thừa Thiên – Huế”.

Ting cơnh xa nay b’rợ pa tơơi đhanuôr, pa chô k’tiếc cóh zr’lụ I đợ c’kir Kinh thành Huế âng zr’lụ c’kir Cố đô Huế nắc tơợ nâu cơy tước c’moo 2025, tỉnh Thừa Thiên – Huế pa tơơi 4.200 pr’loọng đong lâng lấh 1 bha m’pâng đhanuôr, pazêng zên bhrợ têng lấh 4 r’bhâu tỷ đồng. Bh’rợ xay bhrợ Đề án vêy ta pác bhrợ 2 cr’chăl. Cr’chăl 1 tơợ nâu cơy tước c’moo 2021, pa tơơi lâng đoọng đhăm ắt t’mêê ha lấh 2.900 pr’loọng đong; cr’chăl 2 ta bhrợ tơợ c’moo 2022 tước 2025 pa tơơi, bhrợ đhăm ắt t’mêê đoọng ha pr’loọng đong đhanuôr ha mơ dzợ lâng pa dưr, pa liêm pa crêê Kinh thành Huế. Tỉnh Thừa Thiên – Huế ơy quy hoạch zr’lụ ắt mamông t’mêê lâng mơ 73,5 héc ta đhị phường Hương Sơ, thành phố Huế, nhâm mâng đhị ắt mamông đoọng ha k’dâng 3 r’bhâu pr’loọng đong. Đhị zr’lụ ắt mamông t’mêê ch’ngai tơợ đhăm ắt ty k’dâng 2 km, doọ bhrợ rau zr’nắh k’đháp ooy bh’rợ bhrợ cha âng đhanuôr. Thủ tướng Chính phủ công t’mêê xay moon xa nay chính sách chroót pa chô, zúp zooi đhăm ắt mamông t’mêê, pa chô đhăm k’tiếc cóh zr’lụ I c’kir Kinh thành Huế. Xa nay chính sách n’nâu vêy bấc rau liêm choom lấh mơ pazêng xa nay cóh xoọc đâu. Ghít nắc, cóh l’lăm ahay nắc đợ pr’loọng đong đhanuôr ắt mamông l’lăm c’moo 1975 nắc vêy at chroót pa chô cr’van, nắc nâu cơy lâng đhr’năng la lay, pazêng pr’loọng đong cóh zr’lụ nắc lứch vêy ta chroót pa chô cr’van, đoọng đhăm ắt mamông t’mêê crêê cơnh. Lâng pr’loọng đong đharứt nắc dzợ vêy ta pa xiêr 30% zên đươi dua k’tiếc bêl vêy ta pazao đoọng k’tiếc đhị đhăm ắt t’mêê. T’coóh Phan Ngọc Thọ, Chủ tịch UBND tỉnh Thừa Thiên – Huế xay moon ghít: xa nay chính sách liêm choom n’nâu t’mêê vêy Thủ tướng xay moon bhrợ têng, ơy bhr’lậ rau zr’nắh k’đháp cóh bh’rợ chroót pa chô cr’van, pa tơơi đhanuôr ta bhrợ têng đanh đươnh k’zệt c’moo ahay đhị vel đong n’nâu: “Thủ tướng ơy đoọng bhrợ têng xa nay bh’rợ la lay đoọng zúp zooi chroót pa chô cr’van. Xa nay tr’nơớp nắc zên, zên zr’nắh k’đháp pa bhlâng. Ha dang pa tơơi zr’lụ 4.200 pr’loọng đong, cóh cr’chăl 1 nắc 2.900 pr’loọng đong nắc đợ zên ha cr’chăl n’nâu k’nặ 1.400 tỷ đồng, z’lấh đhr’năng âng vel đong. Bấc bhlâng đhanuôr nắc lứch ắt mamông cắh crêê xa nay, cắh ma bha ar bha tơ crêê cơnh, tu cơnh đêếc bh’rợ chroót pa chô zúp zooi đhanuôr nắc chr’nắp pa bhlâng. Kiêng xa nay bh’rợ liêm crêê lấh mơ, bhrợ t’váih rau liêm crêê ha đhanuôr vêy zập zên đoọng bhrợ đong ắt đhị đhăm ắt mamông t’mêê”./.

 CUỘC DI DÂN LỊCH SỬ

-  TRẢ LẠI KHÔNG GIAN XƯA KINH THÀNH HUẾ

                                                           Nhóm PV VOV-Miền Trung

Bài 2: Cuộc di dân lịch sử trong Kinh thành Huế

  Đầu năm nay, tỉnh Thừa Thiên - Huế đã khởi động mạnh mẽ việc di dời 4.200 hộ với 1 vạn rưỡi dân ra khỏi khu vực I của Di tích Kinh thành Huế. Đây được xem là “cuộc di dân lịch sử” trong lòng Cố Đô Huế từ sau ngày giải phóng đến nay.

       Căn nhà tạm bợ chừng 30 mét vuông của ông Dương Văn Dũng ở tổ 18, phường Thuận Lộc, thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên - Huế nằm chênh vênh trên Thượng Thành Kinh thành Huế. Gia đình ông Dũng có 7 anh em đều đã lập gia đình riêng. Bao nhiêu năm nay, cả chục người trong gia đình này sống chung trong 1 căn nhà chật chội, nắng dọi mưa dột. Ông Dũng cho biết, mỗi lần mưa bão là cả nhà chạy xuống dưới đường phố tránh tai họa: “Ở đây lâu rồi. Nhà dột nát, có mấy trận bão là bay sập nhà luôn. Vì nhà đã chật hẹp thì mình bỏ giường thì không có chỗ, mưa dột là chảy, nhiều khi ngủ không được, phải đứng dậy. Ở đây, nhiều nhà họ có vận may, làm ăn được thì họ đi, còn không thì cứ bám vô đây mà sống thôi. Cũng mong muốn đi lắm”.

Tình trạng nhếch nhác trên Kinh thành Huế ngày càng thêm nhức nhối. Việc tu bổ di tích Kinh thành Huế đặt ra từ lâu nhưng kiểu làm vẫn “được chăng hay chớ”!. Từ năm 1996, tức là sau 3 năm Quần thể Di tích Cố đô Huế, di sản đầu tiên của Việt Nam được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa của nhân loại, Chính phủ đã phê duyệt “Dự án Quy hoạch, tu bổ, tôn tạo và phát huy giá trị Di tích Cố đô Huế”. Trong đó, có các hạng mục rất quan trọng như phục nguyên Đại Nội Huế, tu bổ Kinh Thành và Hoàng Thành. Thế nhưng, mãi đến năm 2010, tỉnh Thừa Thiên - Huế mới ban hành “Đề án đầu tư, tu bổ và tôn tạo Kinh thành Huế”, tổng mức đầu tư hơn 1.282 tỷ đồng. Theo Đề án này, di dời gần 800 hộ dân xâm hại Tường Thành và Eo bầu Kinh thành Huế. Vậy mà, sau hơn 8 năm triển khai, cũng chỉ có 170 hộ dân ở mặt Nam Kinh thành Huế được di dời.

Giải thích về sự chậm trễ này, ông Nguyễn Anh Tuấn, Phó Giám đốc Trung tâm Phát triển Quỹ đất thành phố Huế cho rằng do vướng các qui định về chính sách đền bù giải toả. Bởi theo các qui định về chính sách giải toả đền bù thì những hộ dân xây nhà, sinh sống trong khu di tích trước ngày 19/5/1976 mới được đền bù, bố trí đất tái định cư. Đối với những hộ lấn chiếm, dựng nhà sau thời điểm này chỉ được hỗ trợ di dời chứ không đền bù đất ở. Trong khi đó, phần lớn hộ dân trong khu vực Thượng Thành và Eo Bầu Kinh thành Huế đều dựng nhà tạm sau năm 1976, không có giấy tờ nhà đất, chủ yếu là hộ nghèo, hộ cận nghèo. Nhiều hộ không có giấy tờ cần thiết để áp dụng chính sách đền bù theo quy định hiện hành. Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, khó khăn hiện nay là làm sao ổn định sinh kế cho bà con khi giải tỏa: “Sau khi giải tỏa giai đoạn 1, chúng tôi đã tham mưu cho UBND thành phố tổ chức mời họp các phòng ban để rút kinh nghiệm và xây dựng phương án giải tỏa giai đoạn 2 và các giai đoạn sắp tới. Những vấn đề cần phải thay đổi về chính sách để đảm bảo tiến độ giải tỏa được nhanh hơn”.

Rất nhiều năm trôi qua, câu chuyện di dời dân xâm hại di tích Kinh thành Huế cứ dùng dằng. Việc chính quyền tỉnh Thừa Thiên - Huế tái khởi động “Đề án di dời dân cư, giải phóng mặt bằng khu vực I hệ thống di tích Kinh thành Huế thuộc Quần thể di tích Cố đô Huế” tạo bước đột phá lớn về chỉnh trang đô thị, đáp ứng mong đợi của mọi người. Hàng chục năm “sống mòn” trên di sản, nay chuẩn bị chuyển đến nơi ở mới, bà con ai cũng mừng. Gia đình bà Lê Thị Cúc ở khu vực Thượng Thành, thuộc tổ 14, phường Thuận Lộc, thành phố Huế sống ở đây từ trước năm 1975, vừa nghe tin di dời bà vui ra mặt: “Ở đây quá cực khổ, nhà cửa nhớp nhúa, không có đầy đủ phương tiện. Mong chờ Nhà nước quan tâm tâm để giải tỏa, cho đi càng sớm càng sớm càng tốt để an cư lạc nghiệp”.

Đã bước qua tuổi 80, cả đời gắn bó với mảnh đất cố đô Huế, Nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân vui mừng khi Lãnh đạo tỉnh Thừa Thiên - Huế quyết tâm thực hiện “cuộc di dân lịch sử”, trùng tu Kinh thành Huế. Theo Nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân, Di sản Cố đô Huế là báu vật của quốc gia, việc trùng tu tôn tạo không chỉ riêng tỉnh Thừa Thiên - Huế mà trách nhiệm của cả nước: “Việt Nam có Kinh đô và Cố đô. Dĩ nhiên có nhiều Cố đô nhưng Cố đô Huế cập nhật, gần gũi nhất với thời đại này và đã được công nhận và có đầy đủ tiêu chí quốc gia, quốc tế. Cố đô của nước Việt Nam thì họ có trách nhiệm đóng góp vô để xây dựng cố đô đó cho nước Việt Nam, chứ không cho tỉnh Thừa Thiên - Huế”.

Theo “Đề án di dời dân cư, giải phóng mặt bằng khu vực I hệ thống di tích Kinh Thành Huế thuộc Quần thể di tích Cố đô Huế” thì từ nay đến năm 2025, tỉnh Thừa Thiên - Huế sẽ di dời 4.200 hộ với 1 vạn rưỡi dân, tổng kinh phí hơn 4.000 tỷ đồng. Việc thực hiện Đề án chia làm 2 giai đoạn. Giai đoạn 1 từ nay đến năm 2021, di dời giải tỏa bố trí tái định cư cho hơn 2.900 hộ dân; Giai đoạn 2 thực hiện từ năm 2022 đến 2025 di dời, tái định cư số hộ dân còn lại và phục hồi, tôn tạo di tích Kinh thành Huế. Tỉnh Thừa Thiên - Huế đã quy hoạch khu tái định cư 73,5 hécta tại phường Hương Sơ, thành phố Huế, đảm bảo chỗ ở cho khoảng 3.000 hộ dân. Vị trí nơi ở mới cách nơi ở cũ khoảng 3 cây số, không ảnh hưởng nhiều đến công ăn việc làm của bà con. Thủ tướng Chính phủ cũng vừa phê duyệt khung chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư, giải phóng mặt bằng tại khu vực I di tích Kinh thành Huế. Khung chính sách này có nhiều vượt trội so với các quy định hiện hành. Cụ thể, trước đây chỉ những hộ dân trú ngụ trước năm 1975 mới được đền bù thì nay, với cơ chế đặc thù, toàn bộ các gia đình trong khu vực này đều được đền bù, bố trí tái định cư theo mức hợp lý. Đối với hộ nghèo còn được giảm 30% tiền sử dụng đất khi được giao đất tái định cư. Ông Phan Ngọc Thọ, Chủ tịch UBND tỉnh Thừa Thiên - Huế khẳng định: khung chính sách vượt trội vừa được Thủ tướng phê duyệt đã tháo gỡ “điểm nghẽn” trong công tác đền bù giải tỏa kéo dài hàng chục năm qua ở địa phương này: “Thủ tướng đã cho chủ trương  xây dựng cơ chế đặc thù để hỗ trợ đền bù. Vấn đề thứ nhất là kinh phí, kinh phí rất khó khăn. Nếu giải toả khu vực 4.200 hộ, trong giai đoạn 1 là 2.900 hộ thì kinh phí giai đoạn 1 đã gần 1.400 tỷ đồng, vượt quá khả năng cân đối của địa phương. Phần lớn bà còn đều không ở hợp pháp, không có giấy tờ hợp lệ, cho nên việc giải quyết bồi thường hỗ trợ bà con là hết sức quan trọng. Muốn cơ chế thoáng hơn tạo điều kiện cho bà con có đủ kinh phí để làm nhà ở trên các khu tái định cư mới”./.