Lalăm Tết Nguyên Đán, đhanuôr Cor đhị apêê chr’hoong da ding k’coong Trà Bồng, Tây Trà, tỉnh Quảng Ngãi, zr’lụ da ding k’coong Trà My, tỉnh Quảng Nam lâng apêê zr’lụ đăn đếêc dzợ cha Tết Ngã rạ truyền thống.

Nắc dâng x’rịa c’xêê 10 tợơp c’xêê 11 âm lịch zập c’moo, bêl tơơm ha roo đọom rớơc, apêê đhanuôr Cor nắc tợơp xoót pay ha roo. Ha roo xoót xang nắc đớc cóh đong. Lứch hân noo nắc đhanuôr pa họp lêy t’ngay bhrợ bhiệc bhan Tết Ngã rạ đoọng năl ơn a bhô dang ơy cher đoọng ha đhanuôr vêy a vị cha. Tết Ngã rạ (saaniq) vêy ta bhrợ 2 c’nặt nắc bêl bhuốih lâng bêl âm cha.

T’ngay tr’nợơp nắc đhanuôr ta pr’zước xoót ha roo tợơ ha rêê đơơng chô bhuốih a bhô dang. Ta coóh bhươl nắc ma nuýh lướt pay xoót lalăm, xang đếêc năc tước apêê pr’loọng đong lơơng. Ha bu nắc apêê a moó, a mế clóh ha roo đếêp bhrợ bánh, apêê tôm cơnh a vị cuốt hêê. Đh’rứah bhrợ, apêê đh’rứah ha hát rau pr’hát âng acoon cóh đay. Apêê pân jứih nắc ra văng bha nuốih bhuốih… Pr’ặt lêy bhui har r’rộ r’răm, đanh toong ha dưm pa tước bhrương. A moó Hồ Thị Lan, ặt đhị chr’val Già Giang chr’hoong Trà Bồng bhui har moon: “T’ngay đâu a cu p’loon chô cha đấh xang nắc đấc bhrợ bánh. Zập ngai k’rong tôm bánh đoọng t’ngay bhrương bhrợ bhiệc bhan cha Tết Ngã rạ”.  

T’ngay t’tun, tợơ đấh ra diu, zập cha nắc cóh vel zêng trơ vâng lâng bh’rợ bhuốih cáih. Tr’nợơp nắc bhuốih dang n’đil, ta bhrợ bêl 4 giờ đấh ra diu lâng pazêng bha nuốih cơnh a chim đhác, a đhắh crâng, a bạ p’nang, a lắc… bơơn ra pặ đớc cóh a xậ riệt. T’tun đếêc nắc bhuốih dang pân jứih, nắc bhuốih lâng a ‘ọc, a tứch dzợ ma mông. Bhuốih xang, bha nuốih nắc đoo đơơng lệêng pa zi, zệê chệên đoọng đơơng bhuốh k’rong pazêng đhị t’tun đếêc lâng j’niêng bhuốih apêê bhô dang lâng apêê căh dzợ….Bhuốih xang, c’la đong pay bha nuốih nắc đoo đoọng ma nuýh đong cha m’bứi lalăm, xang đếêc nắc t’đang vel bhươl tước pấh âm cha. Tước ha dưm, apêê pr’loọng đong k’rong đhị đong t’coóh bhươl đoọng bhrợ bhiệc bhuốih a bhuy Ga-ru, ma nuýh Cor đớc nắc” bhuốih chuốih a bhuy”. Apêê c’la đong đơơng p’lêê p’coo lâng dzung a tứch t’mêê bhuốih bêl ki đoọng t’coóh bhươl lêy liêm, mốp. T’coóh bhươl nắc bhuốih zước tợơ a bhô dang k’er, cher đoọng ha vel bhươl vêy bơơn hân noo bịng zơng bịng đong. Nghệ nhân ưu tú Hồ Văn Biên đọong năl: Bhuốih Tết ngã rạ xang nắc zập ngai lướt đhiêr prang vel, tước zập đong ta moóh, cha ớh, vêy ngai dzợ tớt cha a vị t’mêê lâng c’la đong âng đay moọt cha ớh… “Coh muy hân noo pa bhrợ, apêê xoót pay xang nắc apêê Ngã rạ. Ngã rạ nắc truyền thống âng ma nuýh Cor. Rơơm đoọng muy c’moo t’mêê bhui har, ca bhộ ngăn lấh c’moo ty”. 

Bhuốih xang, ta coóh ta ha, p’niên k’tứi, pân jứih, pân đil ma nuýh Cor nắc xập xa nập acoon cóh đay pấh bhiệc bhan Tết Ngã rạ. Zập ngai dzoọng đhiêr tơơm x’nur chóh n’đhâng cóh m’pâng tang bhươl. Đhanuôr nắc đh’rứah múa t’nớơt, tâm goong, n’toong chiing chr’va chr’đhô zập prang da ding k’coong. Pân đil, pân jứih cóh vel ba boóch bh’ươr Xà ru, A giới. Ta bhrợ đh’rứah đhị bêl Tết Ngã rạ, nắc dzợ vêy tr’chụt, tr’glụ, panh p’nanh, tr’thi n’toong chiing… tr’thi n’toong chiing nắc ta bhrợ đhị x’rịa lâng rau tr’thi pa căh c’rơ âng apêê đha đhâm cóh vel. Tước t’ngay x’rịa âng Tết Ngã rạ, đhanuôr nắc đh’rứah lướt pa bhrợ ha rêê, tợơp chóh bệêt cóh đhăm k’tiếc t’mêê, tợơp muy c’moo t’mêê lâng bấc rau rơơm đương muy hân noo k’bhộ ngăn.

Tết ngã rạ nắc chr’nắp văn hoá laliêm pr’hay âng ma nuýh Cor. Nâu đoo nắc bêl đoọng ha pêê acoon cha châu, đhanuôr vel bhươl bơơn ặt k’rong pa zưm, đh’rứah ta moon zư lêy chr’nắp văn hoá âng acoon cóh đay. Cung cơnh apêê acoon cóh ặt ma mông đhị zr’lụ Trường Sơn- Tây Nguyên, bhiệc bhan Ngã Rạ âng ma nuýh Cor pa căh rau tin đươi dang ha roo. J’niêng bhuốih âng ma nuýh Cor nắc pa ghít đhị đhr’niêng bhuốih đơơng chr’nắp lalay âng vel đong, cóh đếêc pa ghít tước tơơm ríah âng bha nuốih… T’coóh Cao Văn Chư, Phó Giám đốc Sở Văn hóa -Thể thao lâng Du lịch tỉnh Quảng Ngãi đọong năl: Vel đong xoọc pa zay zư lêy văn hoá ma nuýh Cor lâng apêê acoon cóh đhị vel đong. “Bơr pêê rau bhiệc bhan lâng cơnh bhrợ têng âng ma nuýh Cor, apêê đoo cung ơy xăl cơnh bhrợ têng.  Nâu đoo nắc rau k’rang bhlầng âng chính quyền vel đong lâng ngành văn hóa. Ahêê bhrợ têng cơnh ooy đoọng tr’xăl ha dợ dzợ zư liêm rau chr’nắp âng bhiệc bhan. Xọoc đâu, rau a zi k’rang bhlầng nắc bhrợ pa dưr cớ đong ặt ty đanh âng ma nuýh Cor. Tu đong ặt nắc rau chr’nắp âng văn hoá acoon ma nuýh, zập bhiệc bhan zêng ta bhrợ đhị đếêc. Đhơ cơnh đếêc, lâng ma nuýh Cor, đong ặt ty đanh căh dzợ ta bhrợ tợơ 30,40 c’moo đâu. Ahêê bhrợ pa dưr cớ đong ặt âng ma nuýh Cor nắc đoọng vêy đhị apêê sinh hoạt, năl lang a hay âng apêê vêy rau văn hoá chr’nắp liêm cơnh ooy. Bh’rợ nâu nắc lêy bhrợ pr’hân, ha dang pa zíh nắc apêê lang choom bhrợ têng căh dzợ ma mông. A hêê đhơ vêy bấc zên cung căh choom bhrợ dzợ lâng bil pất lứch”./.

Vui Tết Ngã rạ cùng đồng bào Cor

               PV Vinh Thông     

Cùng với các dân tộc anh em sống trên dãy Trường Sơn hùng vỹ, đồng bào người Cor sống ở các huyện vùng cao tỉnh Quảng Ngãi cũng tưng bừng chào đón xuân sáng. Nhiều nhà ăn Tết to hơn mọi năm bởi lúa rẫy được mùa.

Trước Tết Nguyên Đán, đồng bào Cor ở các huyện miền núi Trà Bồng, Tây Trà, tỉnh Quảng Ngãi, vùng núi Trà My, tỉnh Quảng Nam và các khu vực lân cận còn ăn Tết Ngã rạ truyền thống.

Vậy là khoảng cuối tháng 10, đầu tháng 11 Âm lịch hàng năm, khi cây lúa trên rẫy chín vàng, ngào ngạt hương thơm, các gia đình người Cor bắt đầu thu hoạch. Lúa, nếp gặt xong được bà con cất giữ trong nhà. Kết thúc vụ mùa, dân làng họp lại và định ngày tổ chức Tết Ngã rạ để tạ ơn ông bà tổ tiên, thần linh đã phù hộ cho dân làng. Lễ Tết Ngả rạ (saaniq) gồm hai phần chính là lễ và hội.

Ngày đầu tiên, dân làng rủ nhau đi lấy lúa thiêng trên rẫy về làm lễ cúng thần. Già làng là người đi lấy lúa thiêng đầu tiên, sau đó các gia đình khác trong thôn, bản lần lượt lên rẫy lấy lúa thiêng... Buổi chiều, các chị, các mẹ quây quần bên nhau giã gạo nếp làm bánh lá đót, bánh lá tốp. Vừa làm, họ cùng nhau hát những làn điệu dân ca của dân tộc mình. Cánh trai tráng, đàn ông trong làng thì đan vỉ tre để bày lễ vật cúng... Không khí lễ hội rộn ràng, kéo dài thâu đêm suốt sáng. Chị Hồ Thị Lan, ở xã Già Giang huyện Trà Bồng phấn khởi: “Hôm nay bà con đi rẫy tranh thủ về ăn cơm sớm rồi lên làm bánh. Mọi người tập trung gói bánh chuẩn bị ngày mai làm lễ ăn Tết Ngã rạ”.  

Ngày thứ hai, từ sáng tinh mơ, mọi người trong làng tất bật chuẩn bị lễ cúng. Đầu tiên là lễ cúng Nữ thần diễn ra vào 4 giờ sáng với lễ vật gồm chim, thú rừng, trầu rượu… được bày trên lá chuối rừng. Tiếp đến là Lễ cúng Nam thần với vật cúng là heo, gà còn sống. Cúng xong, vật cúng được đem đi giết mổ, luộc chín để làm lễ cúng tổng thể diễn ra sau đó với nghi lễ cúng các thần linh và ông bà tổ tiên... Sau khi cúng xong, chủ nhà lấy lễ vật đã cúng cho người nhà ăn phép, mời bà con dân làng đến cùng nhau ăn uống, chúc nhau nhiều may mắn. Tối đến, các gia đình sẽ tập trung về nhà già làng để làm lễ cúng ma Ga-ru,  người Cor gọi là “cúng đổi ma”. Các gia chủ mang theo các loại bánh trái và chân gà đã cúng của gia đình mình đến nhờ già làng xem quẻ tốt, xấu.  Già làng sẽ cúng cầu xin thần linh phù hộ cho dân làng bội thu trong vụ mùa sau. Nghệ nhân ưu tú Hồ Văn Biên cho biết: Sau nghi lễ Tết ngã rạ mọi người đi dạo quanh làng, bản, đến từng nhà thăm hỏi, chúc tụng nhau, đôi khi còn được gia chủ mời cùng dùng cơm lứa mới… “Trong một mùa lao động, người ta sản xuất, làm lúa xong đâu vào đó rồi là người ta Ngã rạ. Ngã rạ là truyền thống gốc của người Cor. Cầu cho một năm mới an lành, sản xuất phát đạt hơn năm cũ”.   

Kết thúc phần lễ, già trẻ, trai gái người Cor trong trang phục truyền thống đắm chìm trong không gian rộn ràng của ngày hội Tết Ngã rạ. Tất cả quây quần bên cây nêu cao vút, dựng giữa sân làng. Dân làng cùng nhau nhảy múa, hòa nhịp cùng với tiếng trống, tiếng chiên rộn vang khắp núi rừng. Trai, gái trong làng ngân nga các làn điệu dân ca Xà ru, A giới. Xen kẽ trong phần hội của Tết Ngã rạ, là những cuộc tranh tài đẩy gậy, bắn nỏ, đấu chiêng... Màn đấu chiêng diễn ra sau cùng với phần so tài của chàng trai trẻ trong làng. Đến ngày cuối cùng của Tết Ngã rạ, người dân cùng nhau đi lao động phép trên nương, rẫy; ươm, tỉa những hạt giống đầu tiên trên đất mới, khởi đầu một năm mới với bao kỳ vọng về một vụ mùa no đủ.

Tết ngã rạ là nét văn hóa độc đáo của người Cor. Đây là dịp cháu con, dân làng quây quần bên nhau, truyền cho nhau ngọn lửa, cùng gìn giữ những nét đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Cũng như các dân tộc sống ở khu vực Trường Sơn- Tây Nguyên, Lễ Ngã Rạ, Lễ Saaniq của người Cor phản ánh tín ngưỡng thờ Thần Lúa. Nghi lễ của người Cor rất chú trọng đến phần nghi lễ mang nét riêng của từng địa phương, trong đó chú trọng đến tính nguyên khai của các vật cúng, lễ cúng… Ông Cao Văn Chư, Phó Giám đốc Sở Văn hóa -Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi cho biết: Địa phương đang nỗ lực bảo tồn văn hóa người Cor và các dân tộc thiểu số trên địa bàn. “Một số lễ hội và cách thức tổ chức của dân tộc Cor , người ta cũng đã thay đổi. Đây là điều bận tâm của chính quyền địa phương và ngành văn hóa. Chúng ta làm thế nào có sự tiếp biến nhưng cái hồn cốt, của một dân tộc phải được thể hiện trong các lễ thức. Hiện tại, một điều chúng tôi băn khoăn nhất là phục dựng một ngôi nhà ở cổ truyền của người Cor. Bởi vì cái nhà ở chính là không gian văn hóa của một dân tộc, tất cả các lễ thức đều được thực hiện ở đây. Thế nhưng, đối với dân tộc Cor, nhà ở cổ truyền đã không được dựng 30, 40 năm nay rồi, trên toàn địa hạt. Chúng ta phục dựng ngôi nhà của người Cor để các thế hệ tiếp theo có không gian sinh hoạt để họ hiểu được tổ tiên của mình và nền văn hóa của dân tộc phong phú như thế nào. Việc này rất cấp bách vì nếu chúng ta nấn ná một thời gian nữa thì các thế hệ biết dựng những ngôi nhà truyền thống đó sẽ qua đời cả. Chúng ta có tiền bao nhiêu cũng không làm được và sẽ mất vĩnh viễn”../.