Pa prá đhị Hội thảo, t’coóh Dương Văn Trang, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy Gia Lai đoọng năl, Kỹ nghệ Đá cũ An Khê nắc tơợp pa cắh đhị đâu 5 c’moo. Bơơn lêy râu chr’nắp âng bơơn lêy n’nâu, tỉnh âi bhrợ t’váih pr’đơợ liêm bhlâng ha pêê đong khoa học âng Việt Nam lâng quốc tế bhrợ têng bh’rợ pa chắp cha mêệt lêy khảo cổ cóh prang 5 c’moo ha nua. Tơợ đêếc, âi bơơn đợ bh’nơơn lấh mơ rơơm kiêng cơnh lâng bằng chứng khoa học xay moon ghít lâng bơơn apêê chuyên gia, đong khoa học quốc tế moon la lua. Râu đâu vêy chr’nắp pa bhlâng đoọng tỉnh xơợng bhrợ bh’rợ zư đớc, pa dưr apêê chr’nắp văn hóa, lịch sử âng đhăm k’tiếc n’nâu: “Râu đâu vêy chr’nắp bhlâng, nắc  beel k’rong pa zêng bh’nơơn 5 c’moo xay bhrợ khai quật lâng pa chắp ch’mêệt lêy. Công nắc pr’đơợ, luận chứng khoa học đoọng tỉnh Gia Lai  k’đươi bhrợ hồ sơ c’kir lịch sử, văn hóa. Tơợ đêếc, vêy c’lâng k’rong pa zêng, mr’cơnh đoọng ha bh’rợ zư đớc, pa dưr chr’nắp c’kir khảo cổ đhêl cóh An Khê”.

Bh’rợ pa chắp ch’mêệt lêy âng apêê đong khoa học khảo cổ Việt Nam lâng Liên bang Nga tơợ cmoo 2015 tước đâu âi bơơn lêy 23 đhị c’kir sơ kỳ Đhêy ty cohs ta hung clung An Khê. Apêê đong khoa học công âi bơơn pay k’rong lấh 3.000 c’kir lâng k’noọ 700 t’clắh đhêl ty ặt cóh tầng văn hóa dzợ liêm cơnh lâng đanh dâng 800 r’bhâu c’moo.

Ting pấh hội thảo, Giáo sư, Viện sĩ Derevianko Anatoly, Viện hàn lâm khoa học Liên bang Nga đoọng năl, t’coóh âi vêy bấc c’moo pa chắp ch’mêệt lêy cóh bấc đhị cơnh Mông Cổ, Kazakhstan lâng âi bơơn lêy bấc c’kir Đhêl ty. N’đhơ cơnh đêếc, bơơn lêy c’kir Đhêl ty cóh An Khê vêy râu la lay lâng ty lấh: “Bấc râu bơơn lêy cóh An Khê nắc vêy râu la lay ooy pr’dưrr pr’dzoọng công cơnh chất liệu lâng chr’nắp văn hóa. Bơơn lêy cốh An Khê nắc muy đhị pa cắh cóh muy cấp độ la lay, u ty đanh lấh lâng bơơn muy đhị pa bhlâng chr’nắp cóh bh’rợ pa chắp ch’mêệt lêy lịch sử acoon ma nứih”.

Hội thảo Kỹ nghệ Đhêl ty An Khê cóh pr’đơợ apêê kỹ ngheẹ ghè 2 n’đắh cốh Châu Á âi bơơn xơợng bấc bài ting pấh xay prá vêy chr’nắp n’đắh khoa học. apêê đong khoa học, apêê diễn giả công âi xay prá liêm pr’hay ooy c’kir, ooty kỹ nghệ pr’đươi đhêl, n’đắh đanh mâng apêê đhị khảo cổ công cơnh apêê  pr’đươi. Tiến sĩ Nguyễn Gia Đối, Quyền Viện trưởng Viện Khảo cổ học Việt Nam đoọng năl, đợ râu xay moon tr’nơợp âng apêê đong khoa học, kỹ nghệ đhêl ty An Khê vêy c’léh ty đanh lấh t’piing lâng c’kir apêê sơ kỳ n’lơơng cóh bha lang k’tiếc cơnh Trung Quốc, Hàn Quốc, Ấn Độ. Apêê đong khoa học xay moon dal râu liêm crêê, khoa học c;kir khảo cổ cơnh lâng đanh 800 r’bhâu c’moo cóh An Khê. Râu đâu nắc pa bhlâng chr’nắp cóh pa chắp ch’mêệt lêy lịch sử acoon ma nứih Việt Nam lâng bha lang k’tiếc: “Zr’lụ c’kir An Khê nắc muy cóh bấc zr’lụ c’kir chr’nắp pr’hát cóh Đông Nam Á lâng châu Á. Cơnh lâng đanh 800 r’bhâu c’moo nắc xay moon c’léh nân năl t’mêê ooy lịch sử Việt Nam. L’lăm a hay nắc xay moon cóh Núi Đọ nắc đhêêng vêy 30-40 bhan c’moo, xoọc đâu cơnh lâng bơơn lêy n’nâu nắc đanh âi tước bơr chu. Cóh Đông Nam Á lâng Châu Á nắc bấc kỹ nghệ cơnh cóh An Khê nắc pa bhlâng pr’hắt. Tu cơnh đêếc bơơn lêy An Khê chroi đoọng ooy râu bơơn nân năl za zum ooy lang a hay, râu dưr váih âng acoon ma nứih”./.

Phát hiện khảo cổ tại An Khê

gây chấn động giới nghiên cứu lịch sử loài người

                                                                     Công Bắc

Vừa qua, tại thị xã An Khê, tỉnh Gia Lai diễn ra Hội thảo khoa học quốc tế Kỹ nghệ Đá cũ An Khê trong bối cảnh các kỹ nghệ ghè 2 mặt ở Châu Á với sự tham gia của rất nhiều nhà khoa học khảo cổ uy tín trong nước và quốc tế. Hội thảo đã nhận được nhiều ý kiến khoa học giá trị của các diễn giả, bước đầu khẳng định: An Khê mở đầu lịch sử loài người tại Việt Nam.

Phát biểu tại Hội thảo, ông Dương Văn Trang, Ủy viên Trung ương Đảng,  Bí thư Tỉnh ủy Gia Lai cho biết, Kỹ nghệ Đá cũ An Khê bắt đầu hé lộ cách đây 5 năm. Thấy được tầm quan trọng của phát hiện khảo cổ này, tỉnh đã tạo những điều kiện tốt nhất để các nhà khoa học của Việt Nam và quốc tế thực hiện công trình nghiên cứu khảo cổ trong suốt 5 năm qua. Từ đó, đã thu được những kết quả ngoài mong đợi với những bằng chứng khoa học xác thực và được các chuyên gia, nhà khoa học quốc tế thừa nhận. Điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng để tỉnh thực hiện công tác bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa, lịch sử của vùng đất này:“Điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, là dịp tổng kết kết quả 5 năm khai quật và nghiên cứu. Cũng là cơ sở, luận chứng  khoa học để tỉnh Gia Lai đề nghị lập hồ sơ di tích lịch sử, văn hóa. Từ đó, có những định hướng tổng thể, đồng bộ cho việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản khảo cổ đá ở An Khê.”

        Công trình nghiên cứu của các nhà khoa học khảo cổ Việt Nam và Liên bang Nga từ năm 2015 tới nay đã phát hiện 23 điểm di tích sơ kỳ Đá cũ ở thung lũng An Khê. Các nhà khoa học cũng đã thu được hơn 3.000 hiện vật và gần 700 mảnh thiên thạch nằm trong tầng văn hóa nguyên vẹn với niên đại khoảng 800 nghìn năm.

      Tham dự hội thảo, Giáo sư, Viện sĩ Derevianko Anatoly, Viện Hàn lâm khoa học Liên bang Nga cho biết, ông đã có nhiều năm nghiên cứu ở nhiều nơi như Mông Cổ, Kazakhstan và đã phát hiện nhiều di tích Đá cũ. Tuy nhiên, phát hiện di tích Đá cũ ở An Khê có sự khác biệt và cổ xưa hơn rất nhiều:“Những phát hiện ở An Khê thì có sự khác biệt về loại hình cũng như chất liệu và tính chất văn hóa. Phát hiện ở An Khê là một điểm thể hiện ở một cấp độ khác, nó cổ xưa hơn rất nhiều và chiếm một vị trí rất quan trọng trong việc nghiên cứu lịch sử nhân loại.”

        Hội thảo Kỹ nghệ Đá cũ An Khê trong bối cảnh các kỹ nghệ ghè 2 mặt ở Châu Á đã được nghe nhiều bài tham luận có giá trị về khoa học. Các nhà khoa học, các diễn giả cũng đã tranh luận sôi nổi về di tích, về kỹ nghệ công cụ đá, về niên đại các điểm khảo cổ cũng như các hiện vật. Tiến sĩ Nguyễn Gia Đối, Quyền Viện trưởng Viện khảo cổ học Việt Nam cho biết, những đánh giá ban đầu của các nhà khoa học, kỹ nghệ đá cũ An Khê có nét cổ xưa hơn so với di tích các sơ kỳ khác trên thế giới như Trung Quốc, Hàn Quốc, Ấn Độ. Các nhà khoa học đánh giá cao giá trị chân xác, khoa học di tích khảo cổ với niên đại 800 nghìn năm ở An Khê. Điều này là vô cùng có ý nghĩa trong nghiên cứu lịch sử con người Việt Nam và thế giới:“Khu di tích An Khê là một trong những khu di tích quý hiếm ở Đông Nam Á và Châu Á. Với niên đại 800 nghìn năm cách ngày nay thì đánh dấu nhận thức mới về lịch sử Việt Nam. Trước đây thì xác định ở Núi Đọ thì chỉ có 30-40 vạn năm, hiện nay với phát hiện này thì niên đại đã gấp đôi. ở Đông Nam Á và Châu Á thì những kỹ nghệ như ở An Khê thì rất hiếm. Cho nên phát hiện An Khê đóng góp vào sự nhận thức chung về tiền sử, sự tiến hóa của con người.”./.