C’moo 1965, Mỹ bhrợ pa dưr bh’rợ Vịnh Bắc Bộ, bhrơợng bhlâng nắc zêl prúh pa hư miền Bắc Việt Nam. Vĩnh Linh, Quảng Trị - đhăm k’tiếc tr’nơợp c’nặt  c’noong nắc muy cóh bấc đhị zele prúh l’lăm âng Hoa Kỳ. Đoọng cha groong râu zooi đoọng tơợ miền Bắc moọt ooy miền Nam tu cơnh đêếc cắh mặ 2 c’moo ( tơợ 1965 – 1967), đế quốc Mỹ âi chooi ooy k’tiếc Vĩnh Linh lấh muy pâng ức tấn bom, cha rắh zấp râu, apêê đoo kiêng pa xăr đhị đâu dưr váih zr’lụ bhoóc bil.

Cơnh lâng c’lâng bh’rợ “ Muy bhr’dzang cắh lướt, muy pr’tợt cắh đhấc, muy vel, muy chr’val nắc muy pháo đài”, Khu ủy Vĩnh Linh âi k’đươi Đồn Công an Nhân dân 140 đh’rứah lâng đha nuôr vel đong hân đơớh pếch bhrợ boọng hầm. Cơnh lâng bêê la bàn ty lâng trình độ đhêêng lứch Tiểu học, Trưởng đồn Lê Xuân Vy âi k’đhơợng xay quân lâng đha nuôr Vĩnh Linh cóh cr’chăl 2 c’moo, cơnh lâng 18.000 t’ngay pa bhrợ âi bhrợ t’váih boọng hầm Vịnh Mốc – muy bh’rợ chr’nắp ga mắc cơnh t’rúih bh’lô, đhị ặt ma mông âng k’ha riêng cha nắc ma nứih ( vêy bêl tước k’noọ 1200 cha nắc) cóh đhr’năng bom cha rắh âng a rập a bhuy.

Bhrợ têng xang moọt c’moo 1967, c’bhúh boọng hầm vêy pa zêng n’juốih dal lấh 2000m, bhrợ 3 clang. Clang tr’nơợp nắc đhộ 12m, đươi đoọng ặt ma mông; clang bơr nắc bơơn đươi dua đhị zư đớc ch’na dhd’nắh, pa nanh cha rắh lâng ặt brhợ za zum đhộ 15 m; ha dợ clang cúp bhlâng nắc đhị đoọng g’đách bom ch’ngai đhị mặt k’tiếc nắc 23 m ( clang n’nâu dal 3 m t’piing lâng mặt đác biển). C’bhúh bọong hầm Vịnh Mốc vêy pa zêng 13 bêệ hầm, cóh đêếc vêy 6 p’loọng boọng hoo ha lúh ooy bha đưn, 7 p’loọng n’lơơng nắc ha lúh ooy biển nắc đhị đơơng âng k’ha riêng g’lúh hàng zooi đoọng ha đảo Cồn Cỏ. P’loọng hầm pa lắc n’loong cha groong ha poọ, ta luôn bơơn bhrợ bhr’lậ, nắc cớ ra pặ apêê boọng cha hooi đác tu cơnh đêếc doó k’pân hr’lang cắh cậ đác boo moọt ooy hầm.

Đoọng k’đhơợng nhâm bh’rợ cha ặt đanh đươnh ha k’ha riêng cha nắc đha nuôr cóh cr’loọng k’tiếc, âi ch’ngai 4 m, apêê đoo bhrợ t’váih muy boọng đớc 1 boọng hầm k’tứi vêy n’juốih 1,8m bhứah 0,8m, zấp đoọng pr’loọng đong 4 cha nắc ặt ma mông. Cóh c’bhúh boọng dzợ pệch 3 bêêh giếng đác, zấp đoọng đơơng đoọng đác đươi dua ha đha nuôr ta luôn cóh 6 c’moo. Lấh n’nắc, dzợ vêy muy hội trường  bhứah dâng 50 cha nắc ặt, bệnh xá, đong n’niên ca coon, trạm phẫu thuật, đong ch’na dhd’nắh, ta pêếh Hoàng Cầm, đong pr’noong za zum… bơơn ra pặ muy cơnh liêm glặp, buôn đươi dua. C’bhúh boọng hầm dưr váih đhị ặt ma mông âng đha nuôr cóh bấc c’moo zêl prúh a rập a bhuy zr’nắh xr’dô.

Pr’ặt tr’mông k’noọ 2000 t’ngay n’nắc ta bhrợ cóh k’năm k’pặt âng c’lâng hầm ( đha nuôr nắc muy lúh đhị boọng hầm bêl pr’hân bhlâng). Pr’đươi đoọng pa ang bơơn c’bơớch đợ mơ lứch n’nắc, nắc muy đươi dua bêl cấp cứu ma nứih ca ay, apêê n’niên ca coon cắh cậ bêl hội họp.

N’đhơ nắc a rập Mỹ toong t’ngay ha dum pănh pa hư xươl bhri cóh mặt k’tiếc, n’đhơ pr’ặt trmông cóh n’dúp boọng hầm cắh zấp tr’ang, cắh zấp gr’vơh vơi đoọng pa hơơm, pr’ặt trong xiên xoon, ta bhúch xr’dô zấp râu… râu ma mông cóh đâu công dưr váih zấp t’ngay. Zấp râu bh’rợ tr’nêng, n’niên váih ca coon, học hành, lâng zêl prúh a rập… âng muy vel đong ặt cơnh đêếc dưr bhrợ cóh cr’loọng k’tiếc. Boọng hầm Vịnh Mốc nắc đhịh xrắ đớc râu dưr n’niên váih âng 17 p’niên pr’ang cóh pa zêng 60 p’niên cóh vel hầm Vĩnh Linh t’ngay đêếc.

Lịch sử xrắ đớc, doó vêy bil bal n’đắh ma nứih đhị boọng hầm Vịnh Mốc nắc c’léh pa cắh ha bh’rợ z’hai bhlâng ooy quân sự lâng bhrợ têng boọng hầm âng quân lâng đha nuôr Vĩnh Linh. A rập a bhuy âi bơơn bil đanh, boọng hầm Vịnh Mốc công dzợ ặt liêm. Nâu câi, t’mooi choom tước lum lêy boọng hầm Vịnh Mốc đhị Zr’lụ C’kir lịch sử cấp k’tiếc k’ruung vel hầm Vĩnh Linh, đoọng bơơn năl râu la lua bhlâng âng zr’nắh xr’dô zêl prúh a rập a bhuy, đoọng bơơn lêy c’léh z’hai g’lăng âng a conh a bhướp hêê lâng đoọng chắp hơnh râu grơơ nhool, bhriêl g’lăng âng muy lang đhị “ đhăm k’tiếc grơơ” n’nâu./.

Địa đạo Vịnh Mốc - Ngôi làng trong lòng đất

                    Theo Báo du lịch Việt Nam

Ẩn trong lòng quả đồi đất đỏ, đá ong nằm sát mép biển là một ngôi làng đặc biệt với đầy đủ sự sống trên mặt đất. Ngôi làng ấy được kiến tạo trong mưa bom, bão đạn và đã trở thành kỳ tích đánh bại mưu đồ của đế quốc Mỹ xóa trắng một vùng quê trên bản đồ Việt Nam. Đó là địa đạo Vịnh Mốc ở huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị, một địa danh lịch sử không thể không ghé qua khi đến với vùng đất lửa Quảng Trị.

  Năm 1965, Mỹ dựng lên sự kiện Vịnh Bắc bộ, leo thang chiến tranh phá hoại miền Bắc Việt Nam. Vĩnh Linh, Quảng Trị – mảnh đất địa đầu giới tuyến là một trong những mục tiêu đánh phá hàng đầu của không lực Hoa Kỳ. Nhằm ngăn chặn sự chi viện từ miền Bắc cho miền Nam nên chưa đầy 7 năm (từ 1965-1967), đế quốc Mỹ đã rải xuống Vĩnh Linh hơn nửa triệu tấn bom, đạn các loại, chúng âm mưu biến nơi đây thành vành đai trắng.

      Với phương châm “Một tấc không đi, một li không rời, mỗi làng xã là một pháo đài”, Khu ủy Vĩnh Linh đã chỉ thị Đồn Công an Nhân dân 140 cùng dân địa phương khẩn trương đào địa đạo. Bằng chiếc la bàn cũ và trình độ vừa hết Tiểu học, Trưởng đồn Lê Xuân Vy đã chỉ huy quân và dân Vĩnh Linh chỉ trong vòng 2 năm, với 18.000 ngày công đã kiến tạo nên địa đạo Vịnh Mốc – một công trình huyền thoại, nơi sinh sống của hàng trăm con người (có lúc lên tới gần 1200 người) trong mưa bom, bão đạn của kẻ thù.

Sau khi hoàn thành vào năm 1967, hệ thống địa đạo có tổng chiều dài khoảng hơn 2000m, quy mô 3 tầng. Tầng thứ nhất sâu 12m, dùng để sinh sống; tầng thứ hai được dùng làm nơi cất giữ lương thực, vũ khí và sinh hoạt chung sâu 15m; còn tầng dưới là nơi tránh bom cách mặt đất 23m (tầng này cao 3m so với mực nước biển). Địa đạo Vịnh Mốc có tất cả 13 cửa hầm, trong đó có 6 cửa thông lên đồi có thêm tác dụng là lỗ thông hơi, 7 cửa còn lại thông ra biển là nơi vận chuyển hàng trăm chuyến hàng tiếp tế cho đảo Cồn Cỏ. Cửa hầm lắp gỗ chống sập, thường xuyên được gia cố, lại được bố trí các khe thoát nước nên không sợ sụt lở hay nước mưa tràn vào hầm.

       Nhằm đảm bảo việc ăn ở lâu dài cho hàng trăm con người trong lòng đất, cứ cách 4m theo chiều dọc, những người thiết kế địa đạo lại bố trí 1 căn hầm nhỏ (bằng cách khoét lõm sâu vào 2 bên) có diện tích dài 1,8m và 0,8m chiều ngang, đủ cho gia đình 4 người cư trú. Trong địa đạo còn đào 3 giếng nước ngọt, đủ để cấp nước sinh hoạt cho cư dân ở đây trong 6 năm liền. Ngoài ra còn có một hội trường với sức chứa đến 50 người, bệnh xá, nhà hộ sinh, trạm phẫu thuật, kho lương thực và bếp Hoàng Cầm, nhà vệ sinh công cộng… được bố trí một cách hợp lý, tiện cho sinh hoạt. Địa đạo trở thành nơi ở của nhân dân trong những năm tháng chiến tranh ác liệt.

Cuộc sống gần 2000 ngày ấy diễn ra trong bóng tối của đường hầm (đồng bào nơi đây chỉ ra khỏi hầm lúc cần thiết hoặc bớt nguy hiểm). Nhiên liệu thắp sáng được tiết kiệm ở mức tối đa, chỉ sử dụng khi cấp cứu bệnh nhân, sản phụ sinh nở hoặc hội họp.

Mặc cho giặc Mỹ ngày đêm bắn phá điên cuồng trên mặt đất, mặc cho cuộc sống dưới địa đạo thiếu ánh sáng, thiếu dưỡng khí, điều kiện sinh hoạt chật hẹp, thiếu thốn đủ đường… sự sống nơi đây vẫn nảy sinh từng ngày. Tất cả việc sinh hoạt, sinh con đẻ cái, học hành và chiến đấu… của một làng quê cứ đều đều diễn ra trong lòng đất. Địa đạo Vịnh Mốc là nơi ghi dấu sự ra đời của 17 em bé trong tổng số 60 em bé trong làng hầm Vĩnh Linh ngày ấy.

Lịch sử ghi lại, không có thiệt hại nào về nhân mạng tại địa đạo Vịnh Mốc là minh chứng tiêu biểu cho nghệ thuật đỉnh cao về quân sự và kiến trúc của quân và dân Vĩnh Linh. Chiến tranh đã lùi xa, địa đạo Vịnh Mốc gần như còn nguyên vẹn. Ngày nay, du khách có thể đến thăm công trình địa đạo Vịnh Mốc tại Khu Di tích lịch sử cấp Quốc gia làng hầm Vĩnh Linh, để cảm nhận chân thực nhất sự tàn khốc của chiến tranh, để tận mắt chứng kiến nét tài hoa của cha ông ta và để cảm phục sự kiên cường, bất khuất của một thế hệ tại “Vùng đất Thép” này./.