Xa nul c’clóh dưr đơơr ca jưưng, ting p’léh n’jêê clóh ooy c’lóh ch’nêếh c’xai âi chong pa nhum, cloh dhd’rứah lâng ha la yao đoọng pa nhoonh bhlâng. Nắc đoo pr’đươi bha lâng cắh choom cắh vêy âng ma nứih Ê đê bêl bhrợ x’rong pr’nung ha la yao. A moó H’Linh A Yun, ặt cóg vel Cuôr Đăng B, chr’val Cuôr Đăng, chr’hoong Cư Mgar, tỉnh Đắk Lắk đoọng năl, x’rong pr’nung ha la yao nắc ch’na tơợ a hay âng ma nứih Êđê, bơơn kiêng cha pa tước nâu câi. Zấp bêl pr’loọng đong cắh cậ vel vêy bhiệc bhan, tết tóc apêê a đhi a moó pân đil nắc k’rong pa zum, zấp ngai ting pấh ra văng pr’đươi, ngai tếch prí, ngai nắc xrắt pa néh nhum, ngai nắc câm óih đoọng ra văng úh x’rong. “X’rong pr’nung ha la yao vêy pa bhlâng chr’nắp cơnh lâng ma nứih Ê đê tu nâu đoo nắc ch’na tơợ đanh a hay âng ma nứih Êđê tơợ t’ngay a hay tước nâu câi công dzợ vêy. Vêy bấc bêl bhiệc bhan cắh cậ nắc bhiệc bhan tơợp c’moo, pr’loọng đong k’rong pa zum cắh cậ apêê t’ngay bhiệc bhan, xay xơ, pấh a bhuy công úh x’rong n’nâu”.

X’rong pr’nung ha la yao buôn úh cóh apêê gọ đồng cắh cậ gọ gang ga mắc. ch’na n’nâu vêy bấc râu  pr’lúc, zr’ma pa zum cơnh lêệ c’roóc, n’hang a óc cắh cậ luônh nhum âng c’roóc, v’ving, troọng a tăng goóh, đu đủ hất, a riết, prớ, a pul ha điu. Apêê n’nâu vêy choom tr’xăl ting cơnh cr’noọ kiêng cha âng ma nứih úh bhrợ, đươi dua đợ pr’đươi âi vêy ting hân noo.

Pa bhlâng nắc, râu cắh choom cắh vêy nắc ch’nêếh lâng ha la yao (muy râu ha la cóh crâng ng’nga, đha hum, k’noọ cơnh ha la  a bá u vêy). Ch’nêếh xang bêl chong pa nhum vêy đớc u goóh đác, xang nắc clóh đh’rứah lâng ha la yao pa tước bêl nhu glêy bhlâng nắc x’rong vêy yêm. A moó H’Saly Mlô, cóh vel Tai, chr’val Krông Jing, chr’hoong M’Drăk, tỉnh Đắk Lắk đoọng năl, l’lăm a hay, ha la yao nắc đhêêng vêy cóh ha rêê, cóh crâng a năm tu cơnh đeếc úh x’rong n’nâu, apêê a đhi a moó lướt ooy ha rêê, a rúih tơợ đơớh ra diu cắh cậ tơợ ha bu t’ngay l’lăm. Bêl pay nắc chơớc lêy đợ ha tu đhiệp ga riing, oó lấh u griing, vêy pr’hoọm t’viêng ngọt, oó lấh u nhum tu bêl úh x’rong buôn cắh bơơn vêy pr’hoọm t’viêng u liêm ha mắt. “Ha la yao nắc bơơn pay cóh crâng cắh cậ cóh ha rêê xang n’nắc chô chong ch’nêếh đợ tước bêl ch’nêêh nhum nắc clóh lâng ha la yao. Úh đác pa k’joóc lâng chrọ pa zêng zấp râu ooy đêếc, xang nắc vêy chrọ pr’nung ha la yao âi clóh t’moọt úh za zum. Buôn nắc vêy đoọng zấp râu lêệ đh’rứah, cơnh lêệ a óc, c’roóc, cơnh đêếc x’rong pr’nung ha la yao vêy yêm lấh”.

  Bêl úh x’rong pr’nung yao, ma nứih Êđê buôn xào pa chêện lêệ cắh cậ uhs n’hang pa nhum, xang n’nắc chrọ pa néh nhum, a riết, troọng a tăng goóh úh pa nhum, xang n’nắc vêy tước apêê pr’đươi cơnh v’ving, a đhấc. Bêl apêê n’nâu k’noọ chêện zêng vêy ha dợ n’dzít đác tơợ pr’nung ch’nêếh ta clóh ooy gọ xang nắc cor pa liêm, lúc bhoóh, zr’ma đoọng đhiệp cha. Xang bêl âi chrọ pr’nung nắc choom díh lơi nêếh óih, cắh choom đớc bhrơợng óih lâng ta luôn cor đoọng pr’nung ch’nêếh doó choom cắt, bhrợ cắh liêm âng gọ x’rong.

A moó H’Loan Byă, ặt cóh vel Cuôr Đăng B. chr’val Cuôr Đăng, chr’hoong Cư Mgar, tỉnh Đắk Lắk đoọng năl, n’đhơ pr’ặt tr’mông zấp t’ngay tr’xăl mơ ooy, bấc bh;rợ âng ma nứih Êđê r’dợ bil pật ting c’moo c’xêê, n’đhang cóh bấc bêl ặt bhrợ za zum, ma nứih Ê đê công bơơn p’têệt pa zum đợ apêê ch’na vêy tơợ a hay. Pa bhlâng nắc, cơnh lâng apêê ađhi a moó, nâu đoo nắc bêl đoọng bấc lang apêê a dích, a moó đh’rứah prá xay, pa choom đoọng đh’rứah ng’cơnh úh bhrợ ch’na âng ma nứih đay. “Nâu đoo nắc muy ch’na bơơn zấp ngai kiêng cha, pa bhlâng cơnh lâng apêê ngai lướt ch’ngai đong đanh t’ngay cơnh lướt học, lướt pa bhrợ, zấp bêl rạch chô ooy đong nắc ch’na bhrợ ha pêê đoo kiêng bhlâng lâng hay bhlâng. Cơnh lâng cu nắc muy cha nắc p’niên nắc a cu pa bhlâng kiêng pa choom uh bhrợ ch’na x’rong n’nâu, cắh muy uhs cha ha c’la cu, nắc dzợ đoọng pa choom ha pr’zớc chr’ớh, a đhi a moó, a coon a chau brương tr’nu dzợ đoọng đh’rứah zư đớc lâng năl cơnh úh bhrợ x’rong n’nâu”.

Công cơnh troọng a tắng, x’rong pr’nung ha la yao nắc ch’na ty đanh, đơơng chô râu la lay âng ma nứih Êđê. T’piing lâng x’rong troọng a tăng nắc x’rong pr’nung ha la yao vêy cơnh bhrợ k’đháp lấh bêl ra văng pr’đươi. Cóh bấc bêl bhiệc bhan, bh’rợ chr’nắp, x’rong pr’nung ha la yao nắc râu buôn bơơn úh bhrợ đoọng t’mooi cha.

Cóh g’lúh cha cha, x’rong pr’nung ha la yao buôn bơơn cha đh’rứah lâng a vị, dhd’rứah lâng apêê ch’na  n’lơơng âng ma nứih Êđê cơnh troọng a tăng clóh lâng bhoóh prớ, đu đủ clóh lâng ca xâu, tu a rong xào, a vị đhoóh… Đhị bấc râu ch’na đh’nắh bơơn pa lúh, za hương x’rong pr’nung ha la yao buôn bấc ngai kiêng cha tu pr’hoọm lâng đha hum âng đoo. Bêl cha nắc vêy xơợng tr’bứi a tăng âng troọng, a há âng prớ, coọc âng đác x’rong, ca êr âng lêệ lâng đha hum âng ha la yao. Choom moon, tu cơnh đêếc nắc bh’nhăn cha x’rong pr’nung ha la yao bh’nhăn cha bấc a vị, bh’nhăn kiêng cha lâng xang nắc ặt hay hơớ./.

Canh bột lá yao – Món ăn “cộng đồng” của người Êđê

                        PV H’Xíu

      Trong các dịp sinh hoạt cộng đồng hay khi trong buôn có lễ, đám, người Êđê thường nấu các món ăn truyền thống với nhiều nguyên liệu được lấy từ núi rừng, sông suối. Trong số này, có thể kể đến món canh bột lá yao (đọc là lá giao), dạng sền sệt như món súp, với mùi thơm và màu xanh rất đặc trưng, được nhiều người yêu thích.

Tiếng chày giã vang lên nhịp nhàng, từng nhát chày nện thình thịch vào cối gạo tẻ ngâm mềm, giã cùng lá yao cho nhuyễn mịn. Đó là nguyên liệu chính không thể thiếu của người Êđê khi chế biến món canh bột lá yao. Chị H Linh Ayun, ở buôn Cuôr Đăng B, xã Cuôr Đăng, huyện Cư Mgar, tỉnh Đắk Lắk cho biết, canh bột lá yao là món ăn truyền thống của người Êđê đã có từ thời ông bà, được ưa chuộng tới tận ngày nay. Mỗi khi trong gia đình hay trong buôn có đám, tiệc, các chị em phụ nữ lại tụ họp, mỗi người một tay chuẩn bị các nguyên liệu, người chặt cây chuối, người thái mít non, người nhóm bếp củi thật to để chuẩn bị nấu canh. “Canh bột lá yao có ý nghĩa rất quan trọng với người Êđê vì đây là món ăn truyền thống của người Êđê từ ngày xưa và đến nay vẫn còn tồn tại. Có những dịp lễ ăn mừng hoặc là lễ đầu năm ăn cơm trong gia đình,, sum họp gia đình hay các ngày lễ ăn mừng hoặc đám ma thì cũng nấu món canh này”.

Canh bột lá yao thường được nấu trong những chiếc nồi đồng hay nồi gang to. Món ăn này có nhiều nguyên liệu, gia vị kết hợp như thịt bò, xương heo hoặc vếch bò (phần đầu ruột non của bò), cây môn thục, cà đắng phơi khô, đu đủ xanh, lõi cây chuối non, ớt, củ nén. Các nguyên liệu này có thể thay đổi theo sở thích hoặc khẩu vị của người nấu, tận dụng những nguyên liệu có sẵn theo mùa.

Đặc biệt, thành phần không thể thiếu là gạo và lá yao (một loại lá rừng có vị ngọt, mùi thơm, hình dáng gần giống lá trầu không). Gạo sau khi ngâm mềm sẽ được để ráo nước, sau đó giã chung với lá yao cho tới khi nát đều, mịn như bột, bột càng mịn thì món canh càng ngon. Chị H Saly Mlô, ở buôn Tai, xã Krông Jing, huyện M’Drăk, tỉnh Đắk Lắk cho biết, trước kia, lá yao chỉ có ở trên rẫy, trong rừng nên để nấu món canh này, các chị em phải đi hái lá yao từ sáng sớm hoặc từ chiều hôm trước. Khi hái thường chọn những lá vừa già tới, có màu xanh đậm, không hái lá non vì khi nấu món canh sẽ không có được màu xanh đẹp mắt. “Lá yao thì được hái từ trong rừng hoặc trên rẫy sau đó về dùng gạo ngâm cho đến khi gạo mềm ra thì giã cùng với lá yao đó. Ta nấu nồi nước trên bếp cho sôi và bỏ các nguyên liệu vào sau đó mới hòa bột lá yao đã giã vào nấu chung. Thường thì sẽ cho các loại thịt nấu cùng hình như thịt heo hay thịt bò, như vậy món canh bột lá yao sẽ càng thêm ngon”.

Khi nấu món canh bột lá yao, người Êđê thường xào sơ phần thịt hoặc hầm xương cho nhừ, sau đó cho mít non, lõi chuối non, cà đắng khô vào nấu mềm, rồi mới đến các nguyên liệu như môn thục, môn nước. Khi các nguyên liệu gần chín tới thì mới bỏ nước chắt từ hỗn hợp bột gạo giã vào nồi và khuấy đều, nêm, nếm cho vừa ăn. Sau khi đã bỏ bột vào thì phải bớt lửa đồng thời phải đảo liên tục để bột gạo không bị lắng xuống gây cháy nồi, ảnh hưởng độ ngon của nồi canh.

       Chị H Loan Byă, ở buôn Cuôr Đăng B, xã Cuôr Đăng, huyện Cư Mgar, tỉnh Đắk Lắk cho biết, tuy cuộc sống ngày càng hiện đại và nhiều nét sinh hoạt của người Êđê dần mất đi theo thời gian, nhưng trong những dịp sinh hoạt cộng đồng, người Êđê vẫn được gắn kết bởi những món ăn truyền thống. Nhất là đối với các chị em, đây chính là dịp để nhiều thế hệ các bà, các chị cùng trò chuyện, truyền lại cho nhau bí quyết chế biến các món ăn của cộng đồng. “Đây là một món được yêu thích trong gia đình, nhất là đối với những người con đi xa nhà lâu ngày như đi học hoặc đi làm thì mỗi khi trở về nhà đây là món khiến người ta thèm và nhớ nhất. Đối với tôi là một người trẻ thì tôi vẫn rất mong được học cách chế biến món canh này không chỉ nấu cho bản thân thưởng thức mà còn để có thể hướng dẫn cho bạn bè, các chị em, cả con cháu sau này nữa để họ cũng có thể gìn giữ và biết cách nấu món canh này”.

      Cũng như cà đắng, món canh bột là món ăn truyền thống, mang đặc trưng của người Êđê. So với canh cà đắng thì canh bột lá yao có chút kỳ công hơn khi chuẩn bị nguyên liệu. Trong những dịp lễ, tiệc quan trọng thì món canh bột là món ăn phổ biến được gia chủ làm để thiết đãi khách quý.

Trong bữa ăn, món canh bột lá yao thường được ăn kèm với cơm, cùng với các món truyền thống khác của người Êđê như cà đắng giã muối ớt, đu đủ giã kiến vàng, lá mì (sắn) xào, xôi nếp hấp… Giữa nhiều món ăn được bày ra, tô canh bột lá yao hấp dẫn người thưởng thức bởi màu sắc và mùi thơm dìu dịu. Khi ăn vào sẽ cảm nhận chút vị đắng của cà, vị cay của ớt, vị sệt sệt của nước canh, vị béo béo của thịt nấu nhừ và cả mùi thơm dịu của lá yao. Có lẽ vì vậy mà càng ăn canh bột lá yao càng hao cơm, càng muốn ăn và sau đó nhớ mãi./.