Moon tước chr’hoong Tây Giang nắc apêê k’noọ tước ooy Đỉnh Quế cóh chr’val Tr’hy. Hân đhơ cơnh đêếc, dzợ vêy mưy đhị cóh Tây Giang ha dợ cắh vêy ngai cung năl tước. Nâu đoo nắc đhị ruộng chuôr âng đhanuôr Cơ Tu ắt đhị m’pâng trung tâm chr’val A Xan.

Đhị truíh c’lâng lêy chô ooy 2 chr’val k’noong k’tiếc Ga Ri lâng Ch’ơm âng chr’hoong Tây Giang, bêl xe tơợp xiêr đha luônh đhị đhr’luônh cung nặc bêl ruộng chuôr dưr n’léh laliêm.

Ruộng chuôr ắt đhị mưy đhăm k’tiếc pậ bhứah, ta plum ga lọp lâng vel A Rầng 1, A Rầng 2 lâng A Rầng 3. Đắh a’đai âng ruộng chuôr nắc đhị ắt âng đồn biên phòng A Xan. Lêy đắh a’đai nắc đhr’nông trường THPT Võ Chí Công t’mêê bơơn moót pa choom lâng dưr váih đhr’nông trường THPT thứ 2 cóh vel đông chr’hoong Tây Giang đoọng k’coon đha đhi manứih Cơ Tu liêm buôn ắt học đhị truíh c’lâng lướt ooy trường.

Manứih Cơ Tu cắh ngai năl ruộng chuôr dưr váih pa tơợ ha bêl. Đhanuôr nắc mưy năl, bêl ahay, manứih Cơ Tu nắc ơy chấc lêy pêếh bơơn cóh crâng đoọng lêy t’mung, xang nặc bhrợ têng ha rêê, chóh ha roo, a’bhô đoọng vêy râu cha t’mung. Đợ t’tưn nắc manứih Co Tu ting tr’xăl bhiệc chóh bhrợ, cung tơợ đêếc nắc ruộng chuôr tơợp dưr váih.

Chô đhị ruộng chuôr nâu, ta mooi nắc bơơn lêy đợ bha nơợc ruộng ơy váih tơợ k’ha riêng c’moo. Lêy đắh ch’ngai, ruộng chuôr cơnh mưy ta la tranh laliêm lâng đợ pr’hoọm zâp cơnh, ta luôn tr’xăl ooy zâp g’lúh cóh 1 t’ngay. Lâng pa zêng nâu đoo nắc zêng đợ tr’pang têy zay ta bách, liêm choom âng đhanuôr Cơ Tu lêy bhrợ.

Ruộng chuôr cóh chr’val A Xan mưy c’moo bhrợ 2 hân noo, hân noo ha’ọt ha pruốt lâng ch’noọng c’loót. Zâp đhị bha nên ruộng nâu nắc bơơn t’moót đác đắh k’ruung Kool liêm buôn. Ting lêy đợ mơ đác cóh ruộng nâu choom lêy chóh bêết trực tiếp. Đợ đhị ruộng cóh dal cắh choom zư đợc đác đenh, tu cơnh đêếc nắc k’tiếc griing, cắh liêm xa xil... nắc đhanuôr Cơ Tu lêy chóh trực tiếp. Đợ đhị ruộng cóh dứp, bấc đác, k’tiếc nhuum liêm nắc đhanuôr bhrợ mạ xang nặc lêy cha bêết chóh đhị zâp bha nên ruộng âng đay.

Ha dang pr’zợc nắc manứih kiêng lêy cha mêết chi ớh, nắc lêy chô cóh ruộng chuôr nâu. Tơợ trung tâm chr’hoong Tây Giang, đh’rứah lêy chô lấh 40km c’lâng da ding k’coong, đhr’đấc đhr’luônh zâp cơnh, ruộng chuôr nắc dưr n’léh váih đhị mắt hêê. Đhị m’pâng crâng k’coong bơơn ta bhrợ pa liêm lâng đợ đhr’nông đông đh’rơơng, đợ bha nên ruộng tr’lục đh’rứah lâng crâng k’coong, vêy đhị bơơn lêy pân đil Cơ Tu ooy đợ xa’nập laliêm xoọc lêy bhrợ têng ha rêê ruộng, lêy đợ clung ruộng cóh chr’val A Xan xoọc bêl hân noo rơợc đoọm. Zâp đhị lêy rơợc đoọm âng ha roo, đợ bha nơợc ruộng chuôr laliêm bhrợ tưn taách loom manứih. Nâu đoo nắc ta la tranh âng râu k’bhộ ngăn âng đợ đhanuôr Cơ Tu ơy bhrợ padưr tơợ bấc lang ơy.

Ooy 2 g’lúh zêl penh a’rập Pháp lâng Mỹ, zêng đhị clung ruộng chuôr nắc ơy chrooi pa xoọng zăng bấc ooy bhiệc âng đơơng ch’na đh’nắh đoọng ha cán bộ, bộ đội hêê. Lâng đợ râu chr’nắp ga mắc cơnh đêếc, c’moo 2010, ruộng chuôr cóh A Xan nắc ơy bơơn UBND tỉnh Quảng Nam ra pặ ooy c’cir cruung k’tiếc cấp tỉnh./.

Về Tây Giang thăm ruộng bậc thang Chuôr

Ruộng bậc thang ở miền Tây Bắc của nước ta đã trở thành thương hiệu mỗi khi được nhắc đến. Tuy vậy, ngay giữa lòng miền Trung, ruộng bậc thang Chuôr của đồng bào Cơ Tu ở xã Axan, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam cũng không kém cạnh bởi những vẻ hoang sơ và mộc mạc vào từng thời điểm khác nhau trong cùng một ngày.

Nhắc tới huyện Tây Giang là người ta nghĩ ngay đến Đỉnh Quế ở xã Tr’Hy. Thế nhưng, còn một nơi khác ở Tây Giang mà không phải ai cũng để ý đến. Đó là những thửa ruộng bậc thang Chuôr của đồng bào Cơ Tu nằm ngay giữa trung tâm xã Axan.

Trên trục đường dẫn về hai xã vùng biên Ga Ri và Ch’Ơm của huyện Tây Giang, khi xe bắt đầu đổ xuống con dốc cũng là lúc ruộng bậc thang Chuôr hiện ra với vẻ hoang sơ, mộc mạc.

Ruộng bậc thang Chuôr nằm gọn trong một thung lũng được bao bọc bởi thôn A Rầng 1, A Rầng 2 và A Rầng 3. Bên trái của Chuôr là nơi đóng quân của Đồn biên phòng Axan. Hướng bên phải là ngôi trường THPT Võ Chí Công vừa được đưa vào giảng dạy và trở thành ngôi trường THPT thứ 2 trên địa bàn huyện Tây Giang để cho con em đồng bào Cơ Tu thuận lợi hơn trên con đường đến trường.

Người Cơ Tu không ai biết ruộng bậc thang Chuôr có từ bao giờ. Bà con chỉ biết rằng, xưa kia, người Cơ Tu chỉ biết hái lượm để sinh tồn, rồi sau đó phát nương làm rẫy, trồng cây lương thực để duy trì sự sống. Càng về sau, người Cơ Tu dần thay đổi thói quen canh tác và phương thức sản xuất thì cũng là lúc ruộng bậc thang bắt đầu xuất hiện.

Đến với Chuôr, du khách sẽ được chiêm ngưỡng những thửa ruộng bậc thang đã có từ hàng trăm năm. Nhìn từ xa, ruộng bậc thang Chuôr như một bức tranh phong cảnh khổng lồ với những đường nét mềm mại đầy màu sắc luôn thay đổi vào từng thời điểm khác nhau trong cùng một ngày. Và tất cả đều do những đôi bàn tay cần mẫn của người đồng bào Cơ Tu kiến tạo.

Ruộng bậc thang Chuôr ở xã A Xan một năm làm 2 vụ: Đông Xuân và Hè Thu. Các thửa ruộng này được dẫn nước từ sông Kool để tưới tiêu. Tuỳ theo lượng nước ở từng chân ruộng mà có thể cấy hoặc gieo trồng trực tiếp. Những chân ruộng trên cao không thể giữ nước được lâu, vì vậy đất cứng, không mịn nên bà con Cơ Tu ủ giống lên mộng rồi gieo trực tiếp. Những chân ruộng ở dưới thấp, nước nhiều, đất mềm và dẻo nên bà con đem gieo mạ sau đó cấy lại trên các thửa ruộng của mình.

Nếu bạn là người thích khám phá, hãy làm một cuộc hành trình về với ruộng bậc thang Chuôr. Từ trung tâm huyện Tây Giang, cùng vi vu trên 40km đường đèo, đi trên những ngọn đồi núi trùng điệp, Chuôr sẽ hiện ra ngay trước mắt. Giữa những cánh rừng nguyên sơ sừng sững được tô điểm bởi những nếp nhà sàn xinh xắn, những thửa ruộng bậc thang đan xen bên sườn núi, thấp thoáng bóng các cô gái Cơ Tu trong những bộ váy áo rực rỡ đang cần mẫn làm nương, trước mắt bạn là một cánh đồng lúa bậc thang Chuôr xã A Xan vào độ chín vàng. Khắp các triền núi vàng rực màu lúa chín, những thửa ruộng bậc thang đẹp đến ngây ngất lòng người. Đây chính là bức tranh của sự no ấm do chính những người dân Cơ Tu đã gầy dựng từ nhiều thế hệ.

Trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, cả cánh đồng ruộng bậc thang Chuôr đã góp phần không nhỏ trong việc cung cấp lương thực cho cán bộ, bộ đội ta. Với những giá trị to lớn như vậy, năm 2010, ruộng bậc thang Chuôr ở Axan đã được UBND tỉnh Quảng Nam xếp hạng danh thắng cấp tỉnh./.

                                                            Bài và ảnh: Đỗ Vạn